(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Usumn Surb Grotsʻ"

Շօս^հ 



7հւտ ւտ ձ Ճւ§ւ1ձ\ շօբյ օք ձ ^x>օ1^ էհՁէ ատտ բ^^տ^^V0(3 քօք §շոշքՁէւօոտ օո ԱհքՁքյ տհ^1V^տ հշքօրշ ւէ ատտ շա–շքս11>՛ տշՁՈՈօւՅ հյ Օօօ§1շ ձտ բա-է օք ձ բքօյշշէ 

էօ տՁէտ էհտ ՚^օք1Ա՚տ եօօէտ ս^տ^0V^^^Է|1^ օււ1ւււշ. 

1է հՁտ տս^V^V^(1 1օո§ շոօս^ էօէ էհտ օ)բ>ւ՝ւ§հէ էօ ^xբ^^^ Ձոմ էհշ հօօէ էօ շււէշք էհշ բսհ1^^ ԱօաՁւո. ճ բսէ|1^^ ԱօաՁւո եօօէ ւտ օոտ էհՅէ ՚^ձտ ո^V^^ տսհյշշէ 

էօ օ)բ>՚քւ§հէ օէ ՚^հօտտ 16§յ1 օ)բ>ւ՝ւ§հէ էտաւ հՁտ ^xբ^^^(3. \\՚հշէհշք ձ հօօէ ւտ ւււ էհշ բսԵԱշ ԱօաՁտ աՁ>՛ V^^>՚ օ)սոէէ>՛ էօ շօսոէքյ. ԲսհԱօ (ՅօաՁւււ հօօ1էտ 

316 օսք §Ձէ6՚^Ձ>՚տ էօ էհշ բՁտէ, ք6բք6Տ6ոէւո§ 3 ՝^6Ձ1էհ օք հւտէՕք>՚, շս1էսւ6 ՅոԱ էոօ՚^ւտԱ^տ էհՁէ՚տ օքէտո ԱւքՏշսԱ էօ ս^տ^ՕV^^. 

\1Ձւէտ, ոօէՅէւօոտ ՅոԱ օէհտէ աՁ1§ւոՁԱՁ բքտտտոէ ւո էհշ օքւ§ւոՁ1 Vօ1սա^ ՝^ւ11 ՁբբտՁք տ էհւտ Տ16 - յ քտաւոԱտք օք էհւտ հօօէէ՚տ 1օոջ յօսաշյ քրօա էհշ 

բսհԱտհշք էօ 3 ԱհքՁքյ 311(3 քաՁ11յ էօ յօս. 

ՍՏՅՏ6 Տսւժ61ա6տ 

(յօօ§1շ ւտ բաս(3 էօ բՁէէււշք աւէհ ԱԵքՅոշտ էօ ճւ$ւճշշ բսԵԱշ ԱօաՁւո աՁէ6ք131տ յոԱ ւոՁէտ էհտա ՝^ւԱ61>՛ Ձշշ6տտւԵ16. ՐսԵԱշ ԱօաՁտ եօօէտ ե61օո§ էօ էհշ 
բսհԱշ 311(3 աշ Ձէշ աշքշ1յ էհշւք շստէՕ(1ւՁոտ. Ի1^V^^էհ^1^տտ, էհւտ ՝^օքէ ւտ ^xբ^ոտ^V^, տօ ւո օէճշէ էօ էշշբ բ^0V^(1^ո§ էհւտ էտտօա՚է^, ՚^տ հ^V^ էշէճո տէշբտ էօ 
բքշ\՚շււէ Ձհստշ հյ շօտտշքշւՁ1 բտքէւշտ, ւււշ1ս(3ւււ§ բ1Ձշւււ§ 1շշհւււշՁ1 քշտէրւշէւօււտ օււ ՁսէօտՁէօՅ գսշքյւււջ. 
\\՚շ ձ1տօ ձտ1^ էհտէ յօս։ 

+ \էօհտ ոօո–շօտտտրժՌ1 ստտ օքէհտթտտ \\՚շ (ՅշտւջոօՅ Օօօ§1շ 6օօ1^ ՏշՁքշհ քօք ստշ հյ ^11(Յ^V^(ՅսՁ1տ, աւձ աշ քշգսշտէ էհտէ յօս ստշ էհշտշ քւ1շտ քօք 
բշքՏՕՈՁւ, ոօո–(^)աա6քշւՁ1 բաբօտտտ. 

+ Խք^^^ոխէ^ո օսէօտատճ զստւյաջ Օօ ոօէ Տ6Ո(1 ՁււէօտՁէօՅ գսշէւշտ օք ձո^ տօէէ էօ Օօօ§1շ՚տ տյտէշա։ Մ յօս Ձէշ շօււ(Յսշէւււ§ քշտշՁքշհ օո տՁշհւոշ 
էքՁ1ւտ13ճօո, օբէւշ31 շհՁ1Ձշէ6ք ք6(^)§ուճօո օէ օէհտէ ՁւտՁՏ ՚^հտէտ ճըըճճճ էօ յ 1ձ1§շ Ձաօսււէ օք էշxէ ւտ հշ1բքս1, բ1շՁտշ շօււէՁշէ ստ. \\՚շ շււշօսքՁ§շ էհշ 
ստտ օք բսԵԱշ (ՅօաՁւո աՁէ6ք131տ քօէ էհտտտ բսւրօտտտ ^աճ ա.ճ՝^ ետ Յե16 էօ հ61բ. 

+ ^աոէաո աէոհսէԽո՚ՀԽ (յօօ%\՚շ "՚^ՁէտոոՁւէ" յ՚օս տտտ օո տՁշհ Տւտ ւտ 6ՏՏ6ոէւՁ1 քօր ւոքօքոււոջբշօբ1շՁհօսէ էհւտբայշշէ ձո(3 հշ1բւոջ էհշա \\ոձ 
Ձ(3(1ւէւօոՁ1 աՁէ6ք131տ էհւօս§հ Օօօ§16 Տօօէ ՏտՅւշհ. Ր16ձտ6 Ճօ ոօէ ^^աօV^ ւէ. 

+ ^■&&/ւ (1 1տ^ռ1 \Vհ^էՇVՇ^ յօսք ստշ, քշտտաետք էհՁէ >՚օս 316 ւ«տբօոտւե16 քօէ տոտաւոջ էհտէ ահտէ յօս Ձ16 (1օւո§ ւտ 16§յ1. Օօ ոօէ Ձտտսատ էհՁէ յստէ 
հշշՁստշ աշ հշսշVՇ ձ հօօէ ւտ ւո էհշ բսեԱշ (ՅօաՁտ քօէ ստտէտ ւո էհշ Սուէ6(1 ՏէՅէտտ, էհՁէ էհշ ՝^օքէ ւտ յ1տօ տ էհշ բսե1ւշ է1օաաո Խ ստշւտ ւո օէհտէ 
շօսոէոշտ. \\՚հշէհշք ձ հօօէ ւտ տէւ11 ա շօբ>ւ՝ւ§հէ V^^^^տ քաա շօսոէէ>՛ էօ շօսոէէ>՚, ճոՃ ՝^շ շձո՚1 օքքտէ §ա1(1ձոշ6 օո ՚^հտէհտք ձո>՛ տբտշւՏշ ստշ օք 
ճո՝^ տբտշւՏշ եօօէ ւտ ձ11օ՚^6(1. Ր16ՁՏ6 ճօ ոօէ Ձտտսատ էհտէ յ եօօէ՛տ ՁբբտՁքՁոշշ ւո նօօ§1շ Քօօ1է Տշտքշհ տշտոտ ւէ շձո հշ ստօՅ ւո Ձոյ տտոոշք 
Ձո>՚՝^հ6ք6 ւո էհշ ՝^օք1(1. €օբ>ւ՝ւ§հէ ւոքքւո^տատոէ ԱՁեւԱ^ շյո ետ գսւէտ տ^V^^^. 

ՃԵօսէ 000^16 6օօհ Տ69ք0հ 

(յՕՕ§1շ՚տ աւտտւօո ւտ էօ օդձո\ւշ էհշ ^VՕ^I(3'տ ւոքօաւՁէւօո ձո(3 էօ ւււՁ1^շ ւէ սու\՚շքՏՁ11յ Ձշշշտտւհ1շ ձո(3 ստշքսԼ Օօօջ1շ 6օօ1^ Տշ^քշհ հշ1բտ ո։Ձ(Յշքտ 
(3^տ^ՕVՇ^ էհշ աօք1(3՚տ հօօէտ ահւ1շ հշ1բտ§ Ձսէհօրտ ձոձ բսհԱտհշրտ քշտշհ ոշ^V Ձս(3ւշոշշտ. Vօս շձո տշ^քշհ էհասջհ էհշ քս11 էշտէ օք էհւտ հօօ1^ օո էհշ ^Vշհ 

Յէ |հէէ)3։//հօօյ^տ.ցօօց16.շօա/| 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



I 




լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



,,Շօօ1^1ը 






է> ռՐՏԱԿ ՏԷՐ–Մ1ւ.ՔԵՀԵռՖ 

(–նհՈէւաՒԹՒՒ՚ն) 






ՀՈԳԵՒՈւ՛ ՚ՒՊա՚ՆՈՑ՚եԵւ՚Ւ 



Ս. ՚Ւք-ւՏՒ 11՚1.Թհ1՚ՑԱ01։1"ևԵ1՚Ւ ՀԱ1Ո1Ր 



Տպաււսքե Մ. ՇաըաճԼի եւ Հօկ., Նիկ. 2|. 
I 900 



։,ՕօՕ»^1ը 



,,Շօօ1^1ը 



ԱՐՇԱԿ ՏԼ֊ Ր–Ս՝յւ–Ք ԵԼԾԱ ն 



ՈԻսա՚ս՚՚ս 



11^1^3^^ Դ,յ^(1)^ 


Ս՜։։>լ.՛,. –՚՚՚֊Նէ 


տ 


(1ւհՈ1քՈ1>Թ1>1>1ւ) 
է՛ 


2 ՚*–^ 





«"ք՛ ձՈ՚ՒԵ1՝Ո1՛ ՚Ւ՞ււ՚էւնՈՑ՚նԵՐՒ 

ԵՒ 

0. ԳՐ-քի Ը՜1.ԹեքՑնԱԷՐ*նԵ1՚Ւ ՀԱՄԱՐ 



V, Շարամէի ել Ըսկ., Նիկ. 21. 
1900 



Սք^^VէՏ^^IV օք աաւ^ո ատձտւէտ, ,>յ1օ 



3^1 ւ֊ւ ՚^ 



յ1օ360.ւ6«օ ււք«3յ()010յ 7ււՓյւււ€է, ^–Հօ ձ1.սւ 1900 ^^;լ^, 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 






Ըստ բաբձու ՏըաւԽ՚եի ՚եոըին Ծ. Օծւռթեան Վի՛ 
•Տավւառ Կաթուղիկոսի ամենայն Հայոց Տ.Տ. ՄԿՐՏԶԻ 
՚Գիւաէա թոյլատըէ զտսչագըութէ՛^^ սորին։ 

Գիսսնաւզծւո՝ 1էււր|ււ.6 ւ(աո|ապհտ 



Տփիէս. 



ւ),ցւէ,.6(1ե^ՕօՕ»^|Ը 



ւ> տ 9> % էօ, տ աւ % 
ՀՈԴԷԼՈՅՍ ԳէՈՐՓԳ-Ւ 



Ի 1՝ I՛ Ա - ք. II Տ |՚. տ 

է 

*ՍԱ*1.եՒՀ1՝ն1–ԱՄև1Լ»ւՒ"1. (25 ԱՍՊՏ. 18993 ւ1Ո–ք) Ւ^ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



ռրտռ՚ք ՅԻՀՇտռԿԻ 

Հռգեթյս Հայր. 

,,^աաւղ հ 0«ՏՈ1–աժ ի իսրաՏցս բւյսցաէւէ յա– 
.աւցաՏե^ ոբդիս Աթոսճամոէ". ասում է^ ճշմաբտու– 
թեաճ ^աբաւււետը։ 11՜բչափ եւս այլաւեւ V. Գրիգոբ 
ԼոնսաՆ՚ա՚չի եւ V. Սա/ւակի, Մեսբոպի ու իէրեաԱց 
յւետեէողՏեբի. ՚մշակած ու պաոսբտացբած րա&ակաԱ 
ա&դեբից, որոԱք խոբշակաԱաբ քիճեթվ դեպի քարա~ 
^ոէմճ էիճ դճում։ V. ՀաբապետԱերի եւ աԱձ&ուհբ 
մշակ&երի եբսւխտսւդէտ յաջոբդ. ստացածդ շԱոբԱաց 
Աաբխբապափկ սւբդխ&աՆՈՐող Հոգեբւթ Հայբ. •Բո 
մշտամռա&չ աղօթքով կեՏդաԱի սքաԱԷ՛ կեաճքիդ ճա– 
Զապաբ/էը եւ րսէ^ձրացեաւ ջաքւը՝ թւսովգ թւսաւո– 
^ոնած ոբդիԱեբիդ առաջ։ ԱդեբսակաԶ մբմուճչդ մի– 
^ւց^ոՆ Խգեճաագ սբթեբի ադօթքի քւետ, ոբ V. Լա– 
սաւոբչեաԱ Աթոռի Տեղակալը յ^ղմիկ բեէեբով 1էո– 
ՎաԱի փԱի ա.ւետաւոբ ԼուսաբաՏիդ մշտածագ շողմաՏ։ 
նւ մշտաճայեաց թաէ՚եխօս եդիբ սբյաէգոՆմս^^ պաբի 
^կչ երկԶաւոբ Հօր առաջ, որ Տուիբակաճ ճառա– 
գայթճէրով վառոՆած Սբթաոսճի շոս՝^ չքաԱա^ չա– 
քիքը, փարատի մռայ^, փախչի խաՆաբք), սպառի 
ճախա&ձԱ ու (ւեռը, վեբա&այ աԱձԱակա&ը եւ տեղի 
տայ ԽւԱբակաԱիԱ. ոբպէս գի ճշմաբտուբեաճ այդ 
ԱւաԶդարաՏից թՏակաՏօբէճ եւ&եճ մի Հօբ–Շւետաբա~ 
ճի եէ մի Մօբ-ՀսւյաստաՏեայց Ա. նկեղեցու գանսէկ&եբ։ 
Քռ եոսիլտագէտ ոբդի 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



»է,ՇօՕւ^|Ը 



՚ն ս ա ս ^ ս ՚հ 



Ս. Գիրքն ա«.այ^ք, ձեռնարկն է քըէսա^նէական «..սման 
^էաոէօւր ե ոչ յ^ի գէրէ չ՚պէ՚-ք է նււրա աեղը րռնէւ 

ԼրսւտարակեԼով այս գքէուածքյլ՝ մենք նպօւտակ ունէնք 
––լ Ա. Գրք/՛ >–֊ս–ւ.մնասիր–ւթես՚ն և ըՆթերցանսւթեան «սււքար 
յի նախապատրաստական ուղեցռ^ցէ )՚՚ոյս տալով այն ամեն ամ– 
փոփումներիցք որոնք կարող են ներկայացնել Ս. *)՚րքէ րովան– 
դակութիւնր, կամեցանք կարեոր ձանօթութեամր միայն ղէէ^ 
րացնել իլրաքանչէւր ընթերցասէրի Հոգևոր զրռ,,անքր նորա 
մէ9։ Սրր քէնթերցասէրր քլու-էէէ&սւյ պարագայական ու. մատենա» 
դրւս/|աք. ծանօթոսթէւկ ե Ասա^ւձոյ յայանութեան ու 1|ք.թսւ– 
կան Ս(աաւքուրծա& գւէնական սկղքւոլնքներէ նախապաս՚րաս՛ 
էոոէ-թիսնն^ այն մամանակ նա ղիւրաւ կարող կւք՚նի ■ էւր կար, 
ղացաձներին խեւամուտ ու խելադաս ւէնել ե ճչմարտաւթեան 
գաղափարներո որոճալ ու. իւրացներ 

Այո &>ոիաս|Ա.ս>ր.սսաուրք».1.է ես թեթեացներլ ՚^ամար աչ– 
խաաեցանք ոչ թէ սւսսւու.ածսւ|ւա1յւււ|(աք> Հետագօաութեանց մանա 
քազննին կէաերր յառ.աչսւղրեր,է., — մանաւանդ որ այդպիսի 
մանրամասՆոլթիլՆները ասերրդ կւինին րնղ՚^անրութեան (•>■- 
մար և անմատչելի ևս գրուաՀքիս ձա։.ալին, — այ| |ււքւագո|1ւ 4ա– 
մսւրեցինք գիտութեան ՚։ալ.աստի արդիւնքը սէալոլ Լ պարա- 
գայական մասերում՝ ղորօրինակ աչխարՀաղրութհան ՚) մկ^ 
^^ամառօտագոյն նկարագրութեան ^ետեելուէ 

Հէսէե հբր^ դպբօէնռցակէսն ձեռնսւրկ* սուն գրուսւձքո քրոք՛ 
Տ՞՚-Տհ է ս՛ ՚^ՐՔէ րնթերցանութեան ե ոչ փոխարինող։ Ըօա 
էրում և ուսուցիչքէ դասարանական րնթերցանեւիքը լոլսարանե– 



՚) ԱԱչխար^ացոյց ^ազեստինիա կայ ռսերէն ըստ Կիպեր– 
աի, հէչերիքԳոլթէի և այրց—Հրատարակոսթէւն Ֆ. Ս. Կո.ք»ր– 
սկու. ^ետերրոլրգ 18Ց4> 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



,»,/, միիՅ կ»,այ աչակեբաներին՝ «.նային ընթերցանութեամբ 
կադրելռւ և այդսյէււ քրրէ դաս ^այիւ ւոաքոււ Թէ սււյ&սքքւս/ք 
ուս«ւ.մնասիրա.թէւնւ,, թէ Սսաւքլ»»յ Ու/ս»^ ու յայան^ւթեան 
ամփովւ ու քանաստեղձական կտորների անդիր անելբք թկ օ– 
ժանդակ ղրքերի ընթերցանոէթիլնււ և թէ կարԼոք։ մո^հրէ ու, 
պաամութեանց ./էր.սրէրծա( չարաղրութիւնք կըթիչ յի^ոցնեքէ 
են Ս> ՚^^ք^ը ^իմնաւռրասԼէո ուօոէ֊յնասիլէող ոլսոէցչի ձեոքումք 
որոնք ոչ մէայն յատոլկ, ւսքք ե րքւգէւաէքույ՚ւ ոլսւքաԼ անփռխա՛ 
րինեւի վարժութիւններ կւինին աչռկերանելփ ^ամռր։ ւ),.ս»& 
ղի Ս> Գ^ք^քւ է, որ տաքիս է րազմակողմէսնի նիւթ և Ս. ՚է՚րքի 
||ւ.սոււքքլ է՝ որ անՀրւսժեչւռաալէս չօչափում է մարդկային րոլոր 
դիտու.թեանց Հիմքերն 1ւ արղիէՆքներշէ 

Հարկ է միայն մեր մամանակէ ղիաութեան 1^մա»ւթեօ.մբ 
րռնել Աատուձոյ կրթիչ /սւյ«>%ու^հւ>ւ& ւ՚՚՚՚՚էդԸ՛ 

Ս.ր«ակ 8հր–Ս*իքհ|եու&. 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



ՈԻՍՈԻՈ՚Ն սոԻՐքէ 1>քուէ 



էյռսըբ ^՝իրք կամ Առտօւէսհաշօւնչ ՚՝1^րք կռչւոլմ 
էծ սււն է մէ Ժուքէւվույա1ք գրքեբՆ, որ գրել են մարդռւ^ 
քէներշ, ււ։ռւսք1օւ^երքէ և. ւսքլ ււոլրբ մարգէկ 1). Հոգօվք 
ե. բէւվսւնգսւկու.մ են հէ,րեօւնց մէ9 |1.ւււոոէ.&՜ոք ւաւտնոէ.–՛ 
թհւնը Թէ ինչպէս Նս> անօռէնեց ու. կօաասւտեց հէ,բ 
եկեզեցէն երկրի վրաքւ ւէւսւռէ և. իսրօւքսւնչիլբ քրիօ-փ 
սւռնեւսւե առսւ^էն պւււրւոաւռբօւթ–իլ.նն է Ո1–.սռւ.մնւասիբեշ 
՚Սու^ւբ ^էրքըւ կսւբգւօչ ե. գէտենաչ սւյքւ ճանօէւզւսբկշ 
■օր տւսնօւմ է գէպհ Աււսւու.սէ&՜է Ուսոււք2ոււս&/>&՛/ Սո(.ուէ 
էւ՚ՔԸ ^Հ՚^նակոսմ է՝ ^ւսսկանալ նօրա բովէսնգակօւ.՛ 
թհւ.նբ /ւ հէ.բռ։ցնել ՚"1գ թօվօէնգւււկութեան եսկւօկսւս 
իմաստը՝ մեը փրկռւ,թէւ.նը ձեռք բեբելոլ. կամար (Տէօ* 
ք–. Տիմ. Գ, 16-17. ք>. Պէ». Ա, 19—20). Օակ-ր, «էյ,– 

բնական Ժամանակնեբէց սկսաՆ Հօւլասէացեօւ^եբբ բա– 
յ^էօկանանօւմ էին Ս< ^՚իբքը միմիայն կաբգալով և. ե– 
կեզեցռւմ լօելովէ մէնչգեռ ա^ժմ՝ քանի ոո Ս. ^իրքը 
գբուաՆ է \ազ»։բաւոբ Աէաբինեբ ՍէքւաՓ ա1ւկբսէժեշւո է 
■ւււնենօէչ պաւռմական, աշխօւբՀագրական և. լեզռսագի– 
–տւսկսւն կմտոէ-Թիւննեբ, ոբսչէս օե կօւբենանք կին օւն– 
ցեաչին վեբաբերեաչ Հանգամանքներբ 1""֊ կաօկանաչ 
ն. բ""՛ աէնմ ռմբռնելէ Մինչև, անգամ աւււօքին գաբե^ 
բում գժուառու^թ-իւններ կա^ին աււաքեաքների գբռւաՆ– 
նեբը ու.ղղապկս բմբււնեչու. ^ամաո (Ր. Պէար. 1՝, 
16– 16)> ա֊սօւի ե. առաքելոը աշակեոսւնեբը բացատրում 
էին այգ թղթերր, ոըոնք ի ՚^արկէ բացատրօւթեան կա~ 

ւ։ց,է.–օօ։։,ՕօՕ»^|Ը 



- 10 - 

րօա չեն եղել միմէա^ն աաացոզ քրիսւոռնեաՆեը^ ^(||մար^ 
Պարզ ռան է՝ որ մենք Հարիլրասոր աարիներ նո^օւնի^ 
Հեռու, ապրելով՝ առասել և.ս պհս՚ք ունինք 0. 1՝րք^ 
օրէնաւոր ուռու-մնաս^ջութեանէ 

Տ\ւ,րեմն մենք պսէրւոաւոքէ ենք ու֊սւււ.մնօւսիրել 0.– 
՚^էրքր մեր աչժմեան գիւոու–թեսւն միքոցներովը թէ ծսւ– 
նօթանսւլով 0. ՚^րքէ մէ^ եզահ իէ.րաքանչիւր գրռւան՝– 
ռե Ր-ոլոր կաՆ գւռ մ ւռն քներին 1ւ. /ժէ Խելսւմուտ լհնելռղ 
նորս։ րււվանգակոլթ՜եանէ Այս ւււսռլմնսւօէրռւթեօւն գոր֊ 
ծո արւքան մեՆ էք որ ճիւ֊զսէէ-որէ-օւմ է մէ քանի մաս– 
նէ1ւգեսւու.թեանպէ ւսլււսչէո Ս> 1՝քւօ& պաս>մութիւ.նր կէԱՄ 
ներանռւ.թէւնր դթսէզւու-մ է հւ^րաքօէնչիւր գրքէ *է՚"ն ՚ 
գւսմանքնեոով թ^ ^ՐԲ՜ ^ Ս^ձ պ՚՚՚ը*՚՚Գ"՚^երի մէք է՜ գը՜՜ 
ըու.ել% մեկնոլթ իւնը պարապում է րացաարելով Ս, ւ՚քր– 
քի բովանգակութիւնրէ մեկնաբանութ-իւնր սէսւլիս (: 
մեկնութեան եղանակ ու կանոններ, 0. ՚՝/՛^^ Հնառա– 
նութքււ֊նը $"1$ ճ՛ սա՛լիս ԼրէաՆերի նիօա ու կ՚՚՚ՏԸ ^ 
քրրսօւոնէէօկան Հհն կեանքհ որպիռոսԹիւնր, ԱրռսւզօւՆ՛ 
պատմութիւնր պտամռւմ է Ասւոու.ծո| եկեղեըռլ. կեան՛– 
քըյ վերՕապէս Պաղեօաինի կամ սոէ րր. երկրի աշխար՛ 
կագըօւթիւնը, Ս. ^՚քք^ Գ^՚էՔ^Րէ ^>՚՚մանակաղոոլթիէ.֊– 
նշ և. \\. ՚^րքի բնագրի ռւ. Հին թարգմօւնւււթեանց լե– 
զոլաքլօւնօսթիւնր ի 

1" 1*"է"Ր մաանագիսւօէ–թ իւններից օգտուելով սւ.– 
սումն Աուրր ՚՚Ը՚՚ՏԸ –>՚՚ւի՚՛ է ւս^ անՀրաժեչտ նախա՛– 
պւսարօէսսւռլթիւնըւ որով միայն կարոզ է ամեն Հսւ/ քրիս– 
աոնեայ կարգէօլ Ս< *՚իրքբ ե. իւրացնեչ Ասէոուծո| յւսյէո– 
նութէւնըէ Ալրեմն Օւ֊սոււքՆ Աուբբ. ՚^րոց է կ՚՚չւ-՚ւէ-մ աչն՛ 
տււարկանէ որ նանօթացնռւմ է մեղ իւրաքանչիւր սուոր 

>) Տ^ս. իմ Ա\ւսա«ւս.է^ա^ս.Նական դի^^լթիւնՆերըյ,. II, 
՜է^միաձիՆ 1893. .•րտեղ Նչանս>կ>,ւաձ են ե դւխաւոր է^ղրիւյ.֊ 
ները. 






- II - 

գրօւսւնքհ պւսւոմտեաե կաՆգւււմսւնօնեռհՆ 1ւ, ՚քբք՚՚Տ է 
ասէլէս րնԹերցւննոլթեէսմօ. էւրսւգնելու. Նորօէ ռոմւօնգւս՜՝ 
կ<էւթէւ.նէ։ Նա նւսխ ասալքքս կ պւսաւքւս^ւէւն ւււ1։ղեկօւ՛ 
թիւն գրուաՆքի ռւ. նօրա կէքզինակի մասիՆ, չետպ ո՛ 
բռչօսմ (■ գրռւաՆ՜քի նպօւսէՕէկն ու. նիէ.թը Ա. ">քգ նիւ՛ 
թէ մ՛շակման ընթսւցքր, Հապա "ւ^գ գրուան^քի զւօՆա– 
գան մասերի թկ։ էբ՚՚՚Բ Հէէո ե. թէ գչխաւոր Նպասւակէ 
Հ&՚սւ ոէ-նեցօւ^ յսւրաբերուԹիւնււ և. է Հ^րք"/ էոսւլքքս է 
մի բանայի ամ^ոզք գռօւաՆքը կարգաչու ե. շմբռնելու. 
Համաը* 

Արպիօով մեր պարսւպմուն^ է՛ նախ հանօթանալ 
Աօւրբ ^ԲքԻ ամեն մէ գրուահ՚քի Հանգամանքներին և. 
Հաոսլա քաճտխակի րնթերցանո1.թեամ^ ուսումնասիրել, 
Հեաևելով նռւն իււե Ս> ^՚րքի սկզռնսւկւօն սլասւօւէրինէ– 
էՕւ. մի՛ մեոժիցես Գգիր օբինսւցս աւսռգիկ ի բերանռւ 
քումմէք ե, իւոկսւաբեռ ի գա ի տռւ.է ե. ի գիւերիւ զի ի֊ 
մասցիս սէռնել ղամենաւն գրեւսլօգ ի գմս1ք ե. օւսչա ա– 
քոզեօցիս և. ռւ.զռեսցես գճտնսւօլարՀս քռտ.,՛ (օեսէ Սաւ.* 
Աւ 8)< Ծակաքն գոը^^ի Լա^ողութեան Համար նախ քան 
«Ա|11 ամենր ււլէաք է մենք ձեռք ռերենք ւ^գՀանուր 
օախէսպատոաստռւթիւ.նէ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



Ը՚ս՚հա՚նՈԻՐ «եՍՈԻԹԻԻ՚ն 



0(1Ւ1՚1՝ 1-ՒՐՔԸ ե1՝ ՚ՍՈա ԱՍՏՈՒ1Լ՝0՝11Շ։*1.ԶՈՒԹԻ1՝՚1.է 

Սուոքւ ^էրքր Ասօաւ-Ն^օւ խօռքն է> Աօ՚օւէ-ծոյ բ.անն 
^է ՍէԱ^աՀէւ Ասսւուած ^ն^ն իւր ձեռքով չէ ք 1)^/ Սու.ք քւ 
էւ՚ՔՐ՛ "ւ֊րւ՛^^ հ^ձ՚՚ւէ՛՛ V "՚/ք ■"■–Աւ^՚ք՚՚ււօ՚յ մեզւ որ ՕեՆք 
^ք աէ.աւքք կոչււսմ ենք ԱսսւոսՆոք խօսքէ 

Ս. ՚՚էրքը գրու.աՆ է մօէոգկան^ ձեռքով, միսւքՆ 
թէ Ս> •Բքէ "՚ւգ ^եղ^ՆսւկՆօրր բ.ւսրեմիսւ և. սու֊ոբլ մւռր– 
դհե էէն, ռրո՚նզ Ասւոու-սւծ՝ րՆսւոեռ մաոգկօէնգ ^Է9ՐՏ՛ 
էսրժէօնսէռրեց նոգսւ է՚-ր ւաււոնու-թեսւՆ կօւմ կւսզորռաէկ– 
ցութեանէ Աէ-սօէ^ ե. գոքա գրէչն առնելով դբեչու կա՛ 
մենում էին միմէւօքն ՜ճշմսւքաւոէ.Թէւ.նն ասել ու. գրել և. 
■սւԱսւպէս էլ չէին կարող անել, ոռով^եււէև. նոքա Հաւյոր– 
գսէկհո էհն \Լստու.եօւ–ն, գոռէ.մ էին Ա-սսւուհու ւսււանոէ.– 
թեան իւոնւսրկօէ-ելով և. ուրեմն անկսւրելհ ռան էր, որ 
Ասաուեու ււսււոնռւԹեան մհքնռրգ մնաւենէ եթ՜է ՜ճշմսւր՛ 
էոութեան չձգաէիՆէ Նւ էր-լ, թուելով 0. Գրքի Հեղի- 
նակների անուններր Մովօէււի^ օկսաՆ, կտեսնենք, որ 
դոքա մի ամրոդք չարք են, րոլորն էլ ողե.որռւաՆ են ^րչ– 
մարօէութ եամր. ե. ք ո^ոոէւ էլ մի կ. եթ– նպաօէակ են գՆոսմ 
հւրեանց գոր^^ւնէ^ւ|մես|Ն աւն է աշիւէոսւել ճշմէսրաու– 
թեան Համար ե. ամենալն ինչ զո^արեբել ասառլաՆաքին 
րարձր նպատակինէ Րաւգ նոքսէ էլ մարգիկ են եղել ե. ու.– 
բեմն ասաոլա^աւին կաաարելօւթիւն չեն ունեցել, ալլ 
սխալական ՚ էին՛ ուրեմն միթէ Ա, ^րքի լաքտնութ եան 
^էք սխա^եր կան։ 11՚հ, աստուաՆալին լալսւնօւթիւնը ւ՚խաչ 



,Օօօ»^1ը 



- 13 - 

քե կարօզ պօէոօւ-Նօւկե էէ Ս>՚>սւ աւււէ կէաը վերսւռերմւււմթ։ 
՚կէ՚՚՚Ք է Հեսէււեաւն է ՆԼաաի ռսՆեՆանք։ 

0* ^րքէ ^եղիՆակՆերը օւ.նեցեչ են մի պաէ1ւմա– 
կօւն վիճակ, սւյսէնքն մի "րոշ պաչօւօն, գէրք՛ րէ՚՚՚՚^սւ՛ 
աեղէ, Հանգամանք ե. ւ«>|^է>ւ որււՆց մէք ապրել են, իս^ 
գռցա Հեսէ ունեցել են իք^բե. ԱսաօւՆռւ րնօւքւեաչնեբ մի 
Հռգե,որ աււանձին դէ։նք, ււբով Աօսաւ֊աՆ զինել էր ն(1– ՚ 
ցաէ էրրև. պատմական գիրք օսնեցռդ մարգիկ նռքա Աււ>– 
տուհոլ լաքօւնւււ-թեան վկաներն են եղել, էԼսսէու&ոք չալա– 
նօւթեան քարռզռղլէ, ււրօնք Հ*՚է^ կամ տեսել են Աս–՛ 
տուեօւ յա^տնաՆներն ու մողռվըգին ասանգելէ Ղւօքա– 
ականատեռ են եղել Աաւոոլ&ո^ երկրտւսր կերպարանքօվ 
երև.ար,ւն, ինչպէս օրինակ Մռվսէա մարգարէն ՚Օինսք 
սարի մոաւ, որին ե. Աւէսւուած՜ Հրամտէեց գնալ ե. էաւտ––՜ 
նել Րւ.քւ պէռւոո1.էրրէ «/ւ արգ երթ՜, ե. ես րսւցից ռրե–՛ 
ըան քո և. իւելամուա արարից ՂՔ^Գ Ղ՚՚Ր պ՚"ր1՛ էտ^ ի՚օ–– 
սելտ (Ել՛ Ղ՝, 1Ջ)ւ սմաՆք հէ օսդզակի տեսել ո*. գ՚՚ր՛– 
Նսւկցել են Աստււէ-նու 1ւքւօ.ոէ.ն և. սովորել իւրեանց քսւ–՛ 
րււզելիքն, ինչպէս էոււաքեալներըէ Այսպէս ՏովՀաննէս– 
\Լւ–ետօւրւռնիչր ասում է» *Ծւ. ^անն մօւրմին եււե. և. ոէւա՚՛ 
կեաշ ի մեզէ ե. տեսաք զփառս նսրաէէէէւ (Ա, լ4– տես,– 
և. ԳորՆք. Ա, շլ). կամ թէ «Որ էրն ի սկզբանէ, զոր՛ 
մէ՛ լուսէքն, ռրսւմ սէկսւնսւէոեսն իսկ եղեսւս, բնգ ոթ՝ 
Հալեցաքն, ե. ձեռք մեր Հօշավւ՚.–ցին ի վերալ \՝անին կե՛՝ 
նաց։ Ել կեան^ քա^տնեցան, և. տեսաք ե. վկաքեմք և. 
պատմեմք ձեզ ղ^ալիտենական կենացն, որ էր առ Հոր ՚ 
ե. երեեցաւ մեզէ ^,ռր տեսէսքն ե. լոլ.օւք պսէսւմեմք ե.– 
ձեզտ։ ԼԱ, 3(1^^4 Աւ 1.)» Իօ^ "՚–րՒւ 2"""^/՛^ էլ ընգոլ֊– 
նել են \Լսաէռլահանից առանձին Հոգե.որ լաչտնութիւ-նա– 
ներ, էնչպէս Կսալի (Գլ. ՏԼ), Նրեմիա (Ա) մտրգաըէնե– 
ըը ե. ս՚ւլք՛ Աւրեմն նոքա ալն ինչ սր տեսել են ե. չը՛՝ 
ււել են, միմիաքն աքն են մեգ պատմում ե. վկաԼսւմէ.– 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 14 - 

Ղէոքսւ ^ոգեօքէս պինոսօէհ էինք էԿԱէ ոբռւմ էքրե. ոււ– 

սէուածաէ^էւ ււռււււնութեան վկաներ ք.աէո.ու.ւք էին Ս. 4"– 

ք ու անմէքսւկան և. զէւրսւցռէ.ցէչ նեըգռրՆօւթեան օւսւկ 

և. ՚Նռբօւ զգայալէսւնքը կէոմ միջոցն էիՆ, որօվ ՛Նա առաշ– 

նոջգում կբ ժոզււվբգէն –ճչմօւրտութեռւմբէ 0. Լոգէն նո– 

ցա քէէք ուէււս^ կջ գարձնում, որ նոքա իւրետնց անցօւՆ՛– 

՜նեոր 1է–դհզ ե ւաւտնութեան նպասււսկհն կամօւձսււն կեր– 

պով Հազօրգեն այլոցէ Աչսպիււռվ նռքա գրե-ցին Ս> ւ՚էր– 

օր ոչ թէ օեփական արու.եսէոագորՆօէ,թ–եսւմք.յ օւո Ս* 

. կոգռէ. աքակըութ-եամբ.։ Մէաչն թէ 0. ւ^ռգին զօրւսցնե– 

ւոմ նռզա կււգօեսւն կտրռդ^ւ.թէւ.ններրւ բ.նսււ. չէ ոչռն– 

չազբել )ւււցա սւնկւօաակւաւնօւԹիւնո, աււ էւ.բսւօւսնչիւ.րի 

գրսւաՆքում սւջսւափօւԱում է Հեղինակի րնսւէ.որու.թիւ.նՆ 

ռլ Հսւկռւմներոէ սրքօւն նոքա գրում էին աստուսւՆսւ–՛ 

չին րաների մասին , միչօէ Ս • Լ,ոգին աո ա^որգում էր 

էւոոսւ ^շմւօրտռւԹեան ՜ճսւնապարկով, նոցա մէ9 նեբ– 

օու–Սւք> քսօսելով ու. ԳՐ"1 սւտլււվւ Ս.քս. ներքուսսէ եւօսելր 

.սովոռարար յ-ռդովոլրգշ կռչում է «.\ձո%–րր Լոգռ։. սււէւն 

սէալէ այսինքն՝ ներսշ րնակուփլ* իսկ մեր ս. Հաաերր 

էսսոլւէ են՝ «գբեադ Լոդւովն Սրք ոՀ>1 Այս միտքր ղիսւ– 

նական գրուԹեանց մէք աոսւայաւտռւ.մ են ոներյՆչռւմն» 

րառով, որ ՚ււէօ՚ք է վերոյի^եալր Հասկանանք ըռս» 

. Հլէսրււոա • ». Եկեղեցւււ. վարգապեսւօւթեան, ուառի և. Ս> 

էւ՚ՔՈ կոչւում է •ւ։ւԾսւոու֊ւօՆսէշ«ւ.նչ^ք սււսինքն Ասաու.– 

Նոք ներ^չաՆէ Ուււէք/էք Ս> Լօգին իթրե. ամենակւօրռզ 

.վարգասլետ ուսուցել կ իւր անճնուէր աշակերտներին 

. ՚ճշմարտռւքէիւնր գրելու. ւ ինչպէյւ ար ՚Րո^սւոոս ասել էր 

..ե– իւր առաքե աչն երին, ՚ւ^սկ մխիթարիչն Լոգին Սուրր. 

գոր առօւքեացէ ՜Հաւր ւսէնուն իմէ նա ոլււուււօէ ձեղ զա– 

.մենսււնք ե. քիշեցուօցէ զւօմենաւն ռբ ինչ ասաօի ձէփ» է 

ՀՏՎ^, է-%, 26)< ՀՏ-ւօպէ։։ ե. Պեսգւէս աո.աքե,^լն ,^^^լմ 

■ է* <^ Հ|Ոք1֊ոյէւ Օւէրու կոեաչ^ խդսև^ան մարգքւկ րԼստու.– 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 16 - 

»»,. (ք. Պ4ար. Ա, 21. Գործք. |՝Ը, 25). Տէ». Լ Ր–. 
Տ^յ. 1*է 16> քԱմենարւ գէրք Աւաւռւսէհսէշու-նչք և, օգ՛ 
^աււկւււրք հ վւսրգւսպետւէէ.Թեէ.Ն օն»է (օես, Նաե-է "քք * 
Դ, 12., է>. Օր. Գ, 5., ք. Թ™,. |՝Գ, 2., Երէյ. Ա, 9., 
Ս՝ա.»ք». Ե, 18. *, 19., ԱԿ~րնթ. I», 13., Ա. Թէ». 
ք, 13). 

* ՐՔէ ս՚սաոււսՏ՜ւոյ^էւ ներչնչօւթեւււն ապսւ^ոքց՛ 
՜ներ օւալիօ է նոքն Սուոք ^էրքըէ "ր /ւ Հետզկեէո^; պ&<՚>^ 
Հ– ոլսոէ.յնտսիրենք՛ սսէկաքն աչձ՜մ եւս կարող ենք Հա– 
■մաէւօա էէյելէ Օօ/Խ ո/ւ Ս-սւոու֊ւսծ՜ քւրսւգւէրհեռ Է՚-Բ քնօ– 
բիՆօւթիսնո մէ ռւզհզ ոսքէօւգօոմէ "րէ ^ամօւր Թէ "ԲՀ՛ 
մսէրէօւ քսւրոււհչՆ^ր ռւղսւրկեռ և. թ՜է Նօգւս կօւռշքնռր 
■գոըհելօւ. իշխանոլթիւ.ն սւուաււ սր^ք քք՝ սւսւոու.ս>& ի՚֊ր 
.անեչիքներԸ մարգարեանալ տուաւ. էւր ււէ.զարկաՆ ան– 
ձանցէ ռրոնը մարգարէու-թիւնն ևս ՚ճ՚չ՚/իւ. կւօսւարու.եց 
^ւօբռւ-նսւե և. կ։սսէ^^րե^|լ կօէօւարումր եզաւ. ՚ւ*րէսւոու1ք 
էԼօտունօւ ՜ճշմարիտ Որդին* Ծրրորգ՝ 0. ^՚րքի ջ.աջոէա– 
կան վարդապևօւօւթիւնը ամենակւստարեա^ է և. չի կա– 
ոու| մարգկաւհն մտքէ հ՚նօւնգ ւէնէի որռվկեւօե. նւէւն եւ՚ե 
յ՚սւմանսւեակիէէ ռաոսւօսէկրԹւռաՆ ազգերո չափսէզանց 
սաոր քարօքակ՚ւն ասօւի՜ճէանէ վր—չ կին և. ընկճռւեցան 
^րիստոնկօւկւսն րտրորււկանուԹեան (սուաՕւ Ջռրոորգ՝ Ս* 
ԷՐ-ՔՈ """ւի" է հաօէարհօւլ 1ւ կօւնոնաւսր աաոուաՕ՜ա* 
՚ճանանչութիւն, որ երբէք չի կարոզ մուրգկային մաքի 
էւէժով ձեռք բերուիլ։ Լինգերռոգ՝ Ա, ւ՚րքի մաաենւսգիբնե՛ 
բի օւեներև. սւնկռօնութիլյւռ ե. ՚ճշմարաասիրու^թիւ.նր ոչ 
մի կւօսկւսՆե սէեդիք չեն սէէսլհս, ոսսւ օրում նոքօւ միմի֊ 
սւքն ԱոտուՆոք նււէ^իրուռւէր բաբեպաշսասթեամբ են գրեր 
^կեցերորգ Գրիււտոօ կւււտառեսւլ մարգ չէՆելաք կաօէաբես՚չ 
4ւ։սաօլաՆօւթ եամրյչ փայլեց իւր բոլոը գորների ու. խօԱ– 
քերի մէ9 ե, նորա սւ^ւսէքեալներր կաււօւտւսրիմ մնացիՆ 
նորա բոլոր պ՚ստուէրներին թէ քւօբօղռւթեամբ և. թէ 



^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 16 - 

էւ.ոես։նց գորհււվ ու. կեանքօվ։ Սօթներււրգ ՚^րխսւօնէօլ.– 
թիէ-նր աւուաւ. մարգկսւնց աքն էսմենը, ինչ ոո մաբգսւն 
կւատաոեչաօլէ^ս երքանկա^Նռզե ^ Ա. ինչ ղջ մարգ երա^ 
զել անգամ չկը կաջող, Օւււաի և. երշանկօէցու.ցիչ կևր– 
էւով սէզգեռ օւղգԱրհ 4բ՚՚՚1 Բ"՛" ամենսէ^հ նսզա ՚ճշմսւ– 
րիա Էւււ.թ1ւան Համապասւասխան չինելովէ սւթեււքրգ 
Ս– ՚՚իրքՐ ՜^ւգի՛– պաէոձռւմ է մեզ աշ^խար^ի էլ. մարգու. 
Նսւգումր, որօան աւգ օւէւոօ է մեր փբկօւթեսւն Հա* 
մար։ է*ններռրգ եթէ ^արկ է լինու.մ խօսքի մէք աշ– 
Խար^ի օանէււղւսն կանգսւմւսնքՆերհ հբ՚՚՚է էսկնարենեւէ 
անել Ս. ւ՚էրքը ըււա ամենայնի ուղիղ կ խօռււլմ , մէնչ– 
գեռ ^ին այ^խարկր իւր ք-՚՚է՚՚Ր փիւիսօփաէօւթեամ^ Հան– 
գեր^ շսւա ու 4սււո ոԽալ կւսրնիօնՄո ու-նէռ» զորօր,. 
Օօքն ե– Լռովմաքե^ի փիչիսոփաները երկինքը կամաքւ 
էին Հսւմարռւմւ արէւելեան ազգերը կրակից էին կա՛ 
■։էէէսրու.մ ասսէդերր ե. ռեոէ֊ԹիւՖր չւ՚ր» """ՐրԻյ ^"՚ւիտ՛ 
՚*Գհ՛ ԿՐ՚"Կ1՚3 "՚– էԲԻՏ՛ Հ^ԳԻ՚Ր՚ԿԸ ԿԿԷՐ" աափարակ 
ռւ, եօթնաՀարկ էին նկաաոլմ կասսէաIՈօւ.ա^^ փդ^բի 
գչխին, ոըռնց ղարժու.մով իրը թէ եբկըաչարժ է լի֊ 
նումէ Րսկ Ս • ւ՚իրքն ասոսմ է ռը երկիրշ "չնչի 4ր՚"է 
կ^խ«,.ա^ է (6«^ր. Ւ&, 7—10. Ե». I", 22. ս». Ը, 
27) ե. իւր ր՚՚լ՚՚ր էոեզեկութիւններով ճշմարսւութ իւն 
է աօւլիս, ոբիՆ կամաձաւն է ե., սւրգի գիաոլ.Թեան օրչ՛^ 
մարիա Հետօէզօօւու-թիւնթէ Լին սւսագագէօւներհց առե՛ 
Նան^անաւորո Լիապարօոսր 1022 աււազ էր կաւշլոսմէ 
Պտղոմէոոը 1026 * իօկ Ս. ^էըքշ անթիւ է Համարում, 
Ալսպիսով ս, ՚՚Րքէ ^0-ի չափ կեդինսւկները Աստունոյ 
յալանոլթեան Հնռրկիլ. ուդիզ Լ. անսխալ են գրել, մի– 
ութիէ-նից չեն ղեղու֊ել և. ժոզռվրգի զարգացման կա֊ 
մեմատ գրել են .ագանց գիանական կարգի։ 

Ասաոփ»/՛՛^ մեր ասաեներր, կգսւնք որոշ եզրակա– 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 17 - 

Ներբ, Նօւխ որ Նա սւմեՆօւ^օււ.սււոսւլէ ՚ճշմսւրււէւււթհւն էլ 
քսւնի ոը Ա. Լոգին չի կարռզ օաել, երկըորգ՝ սոսքէք է, 
ռըովՀեէոև. ասա սլա հա չին ւոնօրինոլթեաՆց է վեօօւը.ե– 
րռսմ, ու.ս1ւի և. Ս. ՚՚^Ր^ է կէւչէ–ու.մ, ռռռվ Լ. մարգկա՛ 
քին սովորակէօն գրք^րիտ """րբք՚ր՚֊՚՚ւ–՛^ է* ե. ^րՐ՚՚Բգ մի 
է կամ թէ իլր բ.որւր մասերռվ ներգսւշնակ ու ^տմե՛ 
րսէշԽ է, սէւսիՆբՆ չՆօււեէով որ դօւնօւզւււն կեզինօէկներ 
ե-ն գբռւմ, սւչգ ^եզինօւկներՆ ^՜ք մեՆ ւ/աաւսւքր իր՚՚՚րիտ 
շաա Հեռու. ժօւմսւնսւկնեըու.յ են ապրել, աչլ և. զանա– 
զէսնսւկերպ են ւսրւոօււսւլտու.մ ասսւսլսւ^սււհն ՜ճ՚շմս$ռւոու– 
թիւններըէ սակալն ե. աքնպէա նոցա մէք խօսում է մի 
և. նուն 0. Լօգին միաբան ու նեբգայնակէ ^նչ ^մ֊ 
նական վարգապեօւոլԹիւն բանանք — ւՒ^է "՚էԳ ^"* 
ւոուծո|( Թէ մաբգկւռ^ին մեղքիք թէ ՝ք–բիսւոոսի մաոգե– 
զռւթեան ե, թէ առՀառօէբակ մաբգկաչին փբկռւթեան 
մասին՝ — միշս։ մի ե նսքնբ կկաբգանք առանց կակա– 
սուԹեան ե. Հօւկսւռակու.թեսւնւ Ս-ւ/աւս^ււ քէր կաբոզ 
քֆ^եչ, ռբօվկետԱ. աչգ Աուրք ^ԷՐՔ է» ասաոէ-Աէհ՚աշունչ 
մաաեէսն է, "րի եոչումն է աւսլ մեղ ւսսւււոււււհււււիՆ 
■ճշմաբիւո Լւսլւռնութիւ.ն ՚^ւ 

ԱՍՏՈհ՚0>Ո6 61Լ68^ՈՒ1*ՒԻ՚1.Ը հՒ •եՈա ՚եՊԱՏււԿԸ 

\3ուբբ ՝՝հբք.Բ ասէոօւ-ան՚ւսւին ալն ւաէանուԹեաՆ 
աբձանագբութիէ.նն է, ոռ բղխոէ-մ է Աււսւու,ծո| Հոք.ու.ց( 



>) I). Գրք^ աոտուաձս-ւնչոլթեաՆ ղաւանսւրաՆակաՆ գ. 
մուՆքՆեբը ե աւղացոյցնեըըւ նոքնւդէււ ե Հայաստանեայց ս^ 
Ծ1քէդհօու վտրդսօսեաութ-եսէՆ ա/դ նկւսսէմամբ ւււսն՜^սւ^ աօւո՛ 
^բւււթիւնը ւ^արուք է դւո1ւ&( ընթերցււդքլ իմ է՚^րիստոնէակա– 



,,Շօօ1^1ը 



^ 18 - 

ւԼաօւուաՆ օ/եէօեսւանելհ (- էւ֊ր աոեէ^ան մարգկւււՆց ա– 
ււաքէ նա ր.նակսու.մ ^ էէ Լ"/" քնմաօէռ^^, զոր ոչ օք 
ես,ես ի մարդկանէ ե– «չ աեսանել կար^ղ է (Ա> Տ^՛՛* 
%ւ 16)< սւակօւ^Ն սա իւր գոբներով ու խ^սքերքվ երէււււյ 
է մարգկօէՆց և. ՚՚՚ւգ եքև.ռէ.մը կամ քայտնութ-իւնը չէ– 
նու.մ է կամ արսւաքիկւ ռւ կէսմ ներօէՆէ ԱբօւԱէքէՆ է 
լինում՝ է/ւր Ասաուաե մի իմանալհ կեբպէօրանք կէամ 
մաոմնաւսր աչքով անսանելէ մի գոբՆ 4՜ $"13 –"՚՚ւի՚՚է 
ինչպէս եբևատ Մ>IՀ■■ս/^ն Լ ԱքւրաՀամ^ն, կաԺ ինչպէա 
էւ։ւ1պով հւօէւծօլ աւչ ե, առսւ9նորգեգ Րսոաւէլինէ Րւ>ք 
ներքին է լինում քաքտնութ իւնր աւն ժամանակէ ^Բ^ 
Ս-սաօւսւՆ րս՚ւք ^ ՛սնում մսւրգու ներքին աչքը 1քամ 
օւեսոզութիւնբք դիւրալուր է գսւրձնում նորա Ներքիս 
լւազուԹիւնրէ ւռւնպէււ որ նա իւր ^ոգոլ աչքով աես– 
նսէյէ է ԱռտուՆուն ե. ^ոգու կամ որաի լսոզռւթեամթ 
լսում է Աւսսւուհոլ ձալնր իբրե. աաՀմանափակ Հոգի 
անււակմսւՆ Հօգոլզւ 

Այք. արտաքին ոս ներքէն ւաչսւնուԹիւնր լինում է 
նաև. ընգՀանոլր ե. առանդն։ \ԼնգՀանօսր կամ բնա- 
կան ւայանութ-իւն կոչւում է՜ "՚ք^ չւսլանռւթիւնշ, որ 
արուել է ամեն ժոզովրգի և. ամեն ժամանակ , որ ու- 
սուցանում է էնգՀանրապէս բարռւական օր^^նք կամ 
ընգՀանուլւ ճանաչողօլթիւն թէ ինչ է չար և. ինչ է 
րաըի. նա ցոյց է տալիո բնական կեանք անցկացնող 
մարդկանց թ–^ իւրեանց կեանքբ բնական անցական է 
ե– ամբռզ^ աշխարհի զարգերից, կարգերից ու կանոնա՛ 
ւորութիւնիցյ նօյնպէս և. մարգու. բանականռլԹիւնից 
երէւռլմ է, ռր կալ մի արարչական զօբութիւնւ մի ա– 
մենազօր բանականռւթիւն, որ ստեւլՆել է ու. կառա- 
վարում կ աշխաըՀսւ Այս բնական լալտնռւթիւնն ^ 
լիչում և. ^^օւլռս առաքեալը աօեչով> ք՝ԼաււՆ զի գիաու– 
Թիւնն Ասւոուհո։ ։աւտնի է ի նոսա, քանօե ԴււաուաՆ 

1).ցւ1.,–0»»ՇօՕ1^|0 



- 19 - 

ֆ-կ քսւյօւնևսւց նօցտէ ՏԼԷ աներէւսքթ՜ք նորա է ա^քոաէւ^– 
■օւշխօւբկէ սէրօւրաձ՚ււվօս իմսւցեալ աեււսւնբնէ աւսհնօՆ է 
^քշաոՆշենաւ-ռըոլթիւՆ և. զօրռւ^թէւն և. էասէոօւ^ա^ոլթէէ^ 
՜ՆոոէԱ, զի ռչ գսւոէնէցեն օ>մենե.ին սւալ պատասխանիէ 
Տէէ ՆւսնՄսւՆ գԱօէռռէ-աՆ, ե. ռչ րբրև. օԱսաուած փա– 
ռաւօբեգէււ կամ գոկօւռսւն, էաւչ ՆաՆրւււգսւն է քսոբկոէ-րգա 
էւ.բեսւՆդք և. քսսււաբեցւսն սամտուԹեսէմբ. օեբտք նօցսււ 
«(ւանյէ^նււ առ ^մաստօւես ոլՆէէն, ւեմւսբեգւսՆէ Սւ. փււ– 
հէեօհՆ դփսւււււ սւՆեղհէՆ Ասւոու–ծու հ նմաՆւււթէւյե պւռսւ^ 
■նեբր եդհււէնելի մւսբգու ե. Թււչնոգ Ա. չււոքռաաՆեւսց ե. 
^,ղն,,1>, (Նւովմ. Ա, 19 23)1 Ի»է (^–քպաււան օրէ^նյ,^ 
զգագոզու.՝։էեւ.Նր դրու.ւօ^ է |քս>ոօ.ու. րւոճ^ մէ9ւ իՆչպէս 
■էսսռւ.մ է– Պօոոս օւռաօՄալբ՛ «ւՀ^ ռչ եԹԷ որ Ր՚՚՚ւհք Փ– 
ոհ^ ս։ոՆ ե՛ն արգտրագեաչ են սւռ.սւ9է Ասօաւն՚ոի "՚ւէ 
■էււռնեչէք օրինսւցն արգաբօւռցին՛ Աքլ լորժամ Հեթա– 
՜էքօսո ռբ փօոէ^ս ռչու-ՆեՆ, բնոէ.թեամբ զօրհնացն գ՚ւբ– 
•հէցեՆ է էւո^սւ որ գօրէնս ռչ ունին անձանց իւ^եանց 
–է"կ են օբէնքէ Արք ցռւցանեն զգոբ^ս օրէնացն գրեալ 
^ սիոաս իւչւեսւնց վկա^ութեամբ մտաը իլջեսւնց, և, քւսն– 
■ գէմանել զմիմե^անօ ի խորՀրգո^ իլբեանց, կամ թէ պա՛ 
–տասԽէէւնե էսկ էոաի սսււու.ոՆ լոբոսմ գսււռիցը Ասաու-ԱւՓ՛ 
.զգազանհս մարգկան ոսա \յ.է.եաօւրանըս իմում ի ձեռՕ 
Ցիսու-սի ՝8ր/ւսւոոս^> , ԼԼռովմ՛ ք^, ւՅ– յ6)> 

ԱէքւաՆօ ի՚-ր սւնւոեօ4էւնեչի անձբ Տ՚՚1Տ """/"՚– Ա»– 
ւ<քքու.ս>&՝ հէ֊բ գորՆերով ռլ. մւսրգկաՆ^ իէզ՜ճի ձսւլնը վա– 
ռելռվ ւոեղեկութիւն է տալիս նոցա Իւր գոչռւթ-եանէ 
–էւրբոլ.Թեան և. բսւրութ՜եան մօւսեն, որով Ա. զարկ է սւսւ՛– 
չիս նոցա՝ Հեաամուա (ինել ու. ՜ճանաչել իւրեանց Աբար– 
չինւ «.էԼի ԹեբԼս զննիցեն գնա ե. գպանիցեն, նաև. սչ 
Հեռի իսկ է չիւրաքւսնչիւր ռւմեքէ ի մէն^։ Տ.Է նովօււ. 
կեամք ե. ղարժիմք ե. եմքյ...է (Գոքծք. *է, 22– 28)« 
1Ր«ւ|ց ի Հարկ^ կաաարելապէօ կօւբոդւռցանք ճանաչեէ 



՚,Օօօ»^1ը 



- 20 - 

Ասսէոէ-նոսն մ^մ^էԱԼե առսւնձէն քաքսւնռլթեամււ՛ ռր է Նո– 
ուա մաոգսւցեալ ՈրքՈէ. չռւքսւնօւթ էւնոէ էԼնգ^անռւր յսւ^ւո– 
նու֊թեօէմ^ որոնեցինք ԱսօւուՆուն, իււկ սւռանձէն չաչսւ– 
նռւԹեսւմբ. չէօւպէօ ՚ճանաչեցէնք, որքան ^արԼոր է մեր՛ 
փրկոլ.թեւէւն կամւօր։ <)>/ք աււանձին յւօքսւնռւ֊թ էւնռ կսւ– 
տսւբսւեց նսւխ ռՀ.զդւսկքւ յալիսւենակսէն կեանքի էրօւկաՆ՛ 
երե-աչով Աք յա աչխսւբ^ոսմ՝ որ է ՚^բիոսւոսէ կենցազավաէ– 
րօւ–թ–էլ.Նրք ե. օ՚ո^ոոոո. սոոսւ օօւրոզութեօւմռ։ Աւս ա– 
ռսւնձին լօւլօէեութեան մ^^ ք\րգէն Աասւուած անձամբ^ 
մսւնոէ,մ է պաամօւկսէն կեանքի մէք, խօոոէ-մ էւ գռրնում 
և. ու ԱՈ լցան ու ւք է 

սնգ^անուր ^ա^ւօնօսթեան մէ9 խտրխափոզ մսւրգ՛– 
կութեան ւսռաՕՆռրգոէ-մ է Ասւոու.Աք&՛ գէպի Է՚-Ր ՜ճչմւս֊ 
Ր^ք Օք քու փրկարար լայւոնութ-էւնԸ էԱքն Նչանալոր նսւ^ 
խօւպււ։ւորս՚սաւոլ.թես§մբ, որին մհճէօկոէ.եօ Ս.ււս(ոլծո/ ոսա– 
րեալ յ-ոդովու^րգր՝ աքն է՛ 1՚"Ր՚"յէՀ"՚9^ք՛ Նոյս» մէշ ու– 
ղարկե^ Ս>սս(ուսւ0՛ նւօ^սւսլեւոներէ մսւրգարէներ ու. ււռլրօ. 
մարգէկ, աս ե. (ոուալ նոցա քա^սւնսււու.թհւ–նէ քւսկաւ֊ 
նառւապետռլթիսե /լ էոսսւոսւռՆպեէռու^հւեք ^սւստօւէրելռմ 
նոցա մէք կ՚՚ւրգ ու. օրէնք, եկևդե^ի ու սրրուքժիւնէ 
Րնչպէս ռր քքգ նախապօւտրաէւտութէւնր կատէսրոսեօ Հսւ– 
զարաէ-որ տարիների ընթօււքքում մի ամբռւլք ժօզռվրգի 
վջաի աէնպկս էլ նո|Ն նախապաօւրաստոէ-թիւնը իրակօւ– 
նանոսմ 4՜ ՚քի քանի ւռւօրիներռլմ իլրաքանչիւր Հալսւ– 
տսւցողի վրար որ ո^ նա մղլում է գէպի ՚^րիսւոռօի Հքւշ– 
մարիս։ փրկութիւնրէ ԱքնուՀեւոե. նորա մէք բակւուժ 
է ^ոգու աեոոզութիւնն ու. չոոզոլթիւնը, նա լսում է 
Ասսւուծօւ ճա|ն/ւլ աօ՜սյւոււք է Ասւքւու.ծ՚ո/ մեն՛ Փսւռօրե^ 
ապա լուսաւորւում է նորա միաքն ու Հարսսւանում է. 
նռրա ՜ճանաչօդութիւնըէ ԱՀա այս նախապատրասառւ– 
թէւնր և. առանձին ԼալւօեռլթիւնԸ սւռանում ենք մենք 
0* Գրքիտ՛ 



։,ՕօՕ»^1ը 



- 21 - 

Աւրեմն ք^չ հ Ասաու&ո/ էաւօէնութ-եան կամ ()• 
^րքի օւստռւօւՆօւյին նպւռսւսւկքւ։ 

Գտնի օր Ասւոուսւծ կամեցել է, ռր գքւոէ,քւ իւր քսւյա– 
՜՚նութ էւնր և. սէոուի ժօղովրգէն էբրե. գէպք՛ ՜ճշմւսրէսւ 
^րկռւթիւն օէտնռղ գորՆեբի ու. քարոզների արձանսւգ– 
քռւթիւնէ պարզ կ որ է), ՛՛իրքը միմիայն մէկ սւսսւոԼա– 
^աւին նասւսււսկ օւ–1ք^( Ասաուօւհ իւ֊ր ււսւօւնւււ–թ իւնքչ աոլԾք 
ֆ միաքն մէկ նպասւակով՛ աքն է՝ իէ֊ր րսէ^իտենւռկա՚ն 
••կեանքր մեգ էոեզեկացնելռէ., որ մենք էլ արժանաօլէս 
■օւպրենք ե. աւգ կեանքիՆ մասնակիգ քհնինք թէ աււսաեզ 
^ Թէ ^անգևրձեալու.մէ Այս քաւօւնուԹիւնբ աչն սէմե– 
էււռմռՆ ռօւրիքն է, որ Ս>սէոո(.սւ&՜ արեւ է մարգկանցէ "՚/ք– 
ւաււոնոէ-թեէսմս. պէաք 4՜ մէկ ^սւզորգակցուքՅ-իւ֊օ Հւսս* 
■օօսէօուի Ասաու.ձոէ ն. մարգեսւնց մէ9, աւսինքն «՚յք– 
յա^տնօւթ՜եամբ. մարգիկ սռվոոում են մանեչ աքն բարձր 
•Հաղօրգակըռլթեան մէք, որին մասնակիդ են միմիայն 
՚ՀրեշւռակՆերն ու. "րբերր՛ ՍւՀա այք. կազռրգակցռւթիւ.– 

՝%/։, որի մէք տիրօսմ է՜ ՚ճշմարսւոսթիւնւ խօւղազոէ-թ՜իւօէ 
էււրգարութիւն ոս օրր.ութիւն ե. որով մարգիկ մասնա՛ 
կից են չինում տսօէուանօ/քին երանոլթեանէ կօչւու.մ է 
Ասսւու.ծո| արքաքոլթիլ.ն։ Մարգր մեղք գորՆելով զրր՜ 
կուեց "՚էԳ ւօրքաքոսթիւնիցւ որովհետև, մեղքից կեռա՛ 

՝նու.մ է Ասւոո(.(1քծ< ք՚/Տ Ասսւուած հ՚֊ր էսմենաքւարա.՛ 

.Թեամր. ե. ողորմահուքժեամր ւաւտնեց քւ/> կամքն ու. 

.էոնօրէնոլթիլնր ե. ւոոէ.ալ. մարգկան^ ամենաքն ինչ ոբ 
կարև-որ 4՜^ "բ մարգիկ վերստին արժանանան աԼգ երա- 
նելի կեանքի մաոնակցոէ֊թ՜եանւ \^՚^գ լալտնութեամր Աա– 
■ոուած մարգկանց մէք և. մարգօւ. Հետ Հիմնեց քաւի» 
աււեՆական կեանքի Հօւզօրգակցու-թիւնր, որ իրականա՛ 
ցաւ. ՚^րիօտոսի մօւրգեղռէ-թեամբ. և. ս^ւրա եկեղեցով։ 

^րգ՝ Ս. ^բքիտ* ասաւււաՆալին լալօէնռւ֊թեան ալգ 

■•գջսււ.որ աղրիէ.րից ուսանելռվ ամեն ինչ որ կարև.որ է 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



Խ– կրթէւելով՝ կարռզ ենք ԱսաէուՆոք սւբքարւթիւնւը 
յեբ մէ9 Հասօէօւօւել և. նււբա ճյմսւրիսւ սւնգամշ քինել^ 
Օէլյւաի 0. ^իբքը օւալի է մեզ եքէկու. րան, մ^էք ց-^գ, 
է աաւչէս թէ ^նչ ւսրաւ. Ասաոււօծ այգ բ.արձբ էւպասւսւ– 
կի Համար. Լ մ^կ էլ թէ մաբգէկ քնչպէս,ք է անեն՝ 
>ս էկւա^նեն ու պա^օլանեն Աւււոուծոյ աո սւ^Նորւ^ած; 
յւեանքը՛ Աւսինքն Ս. Գրքով կարքդ ենք սէեդեկանէսլ 11ս֊ 
■էուձ՚ոյ ոզււէմաե գորեին և. կրթօ՚-իլ ՚Նորան Հազորգակէթ 
չինեչռւ֊ Համար։ Կար՜ճ ասենք. 0> ՚^իրքը մեզ նաիք 
^պց է աալիա թէ քնչպէս է Աւ>ս>ու–էւ<ծ^ քւր արքարւ.՛ 
թիւնը Հաօօւաառւ.մ, զսւրգսւցնօւ.մ 1լ չրացնռւմ, ե. երկ՛ 
քրգ թէ քնչպէս կարռզ են մարգիկ մուաք դռբեեէ 
ասաօւահաչքէն աբքալռւթեւաՆ մէքէ Աւրեմն Ս> ^իրքն– 
■•■1^Տ"/9 է նախ մեր Հսէւաաքէ և. երկրռրգ՝ մեր կեն–– 
աազհէ Կամ Ա* ^րքէ նպաաակն է՝ ռւսռէ.^նել մեզ աս՛– 
աուաեաւին լաւտՆոէ-Թէէ-նր աւնպէռւ որ մենք մեր Թոքք– 
ոէժերով Հանգեր1 կրԹուենք առաքելական եկեղեըռւ.Տ 
|լ ւօռւս9նորգռսենք Ասաւօւ–ծոք ոու.ոա&՛ ռւղղոսթեւսմր. 
գէպէ փբկօւթիւ֊նէ 

Աքսպէօով 0. ՚^՚իբքը մեզ Համար ամենաանՀբա–– 
մ՜ե՚յտ ոէ.զեցուց էէ ռրռվ կսւրող ենք լսււ–էաենւտկսք1Ւ– 
կեանքի ճանապաբՀը գանել, և. ռրովկեսւե բ՚՚Լ՚՚բ մար– 
գհկ օւէաք է Ասաուծոյ "բգէք գս/ււնան ս. ՜ճանաչեկ» 
նռբան, էսկ աւգ առանց Ա. Գբքէ չէ լինէլ, պ-բզ է 
ար \է. Գէրքը որոշոէ-աե է Բ"1՚՚Բ մարդկանց Համար է– 
(1է,սսւի ամեն ոք պէաք է երեխաչոլթիւՆից կարգալ Ա.. 
Գէրքր՛ օրւէվՀեաե կարդալ 0> •՝ք՚րքը։ Ասառւնււլ ՀևօԻ 
խօսել է, առանց որէ ռչ մէ մարգ չի կարռզ եր^^անիկ 
լիներ Աքս է՝ որ ՚էօւյոս առաքեաչԸ ասում է Տիմո– 
Թէոօին. հԻ մանկութենէ զգհր" "ուրրս դիաեսւ ոյ» 
կսւրող են էմասաուն առնել զքեզ ի փրեու–թէւ.ն է ձե–– 
ոըն Հաւաաոցն որ է ՚^րիոսէոս Ց^ւ>ու.ս>ւ 0. ^էրք^ է՜ 



աէ-ղհցո^Ա գէպէ լաւ.իւռենւսկան կեսւնքէ նսւ է սւզաէՈԳէմ 
•քտէք սքսսւլ ու. չ՚"բ ՜ճօւնօւպ արկից և ււլզզռւմ գ^պէ օւր– 
գսէրոսքԺէէ-Ն ռւ. եր9ւօՆեօւթեւ–Ն էւ. օւռսւօերսկւսՆ եԱե» 
դեցոսմ գսւստքււսռսւկում Ս> Լքւգօմէ Լ,սւէսւսսւսւհէբ»աւց\ւկե– 
դեցին Ս* ւ՚իբքն է ՜ճանաչռլմ իէ^ր աւէեն ռրգւււ. փըր– 
կւ։է.թեան Հէմնական ազրիւրԸ։ 

Գ– 

ՍՈԻքի ԳՐՔԻ ԳՕԱԿԱ-ւ. Ո1՚*–0.՚ՍՒ*Ը 

տկաք մի գէրք՛ "ր պւսքէւււնակելռվ իլր ւք(0 կօւ– 
աւաո&աււ սւսաէռւ.ւսհ սււնու֊թ–էւ.Ն մէ ե. Նուն ժ՜օւմէսՆօւկ ա– 
մեՆ տարիքի ու. կհաեքի մսւբգկաՆա ե. •ււզգէ սրտհՆ մօ– 
աիկ լիՆԷ, թչպէ,, 0. Գիրքը. 1>՝է ^է^-՚՚ովը, թէ պա– 
էէււււՆիՆ, Թէ երիսւօաւարգր, թէ կասւարելակօւսսէկր, "՚էԼ 
ե. քՏ՜է կէսՆէսւք ու. Թէ տղամարգհկւ Թէ ուսեա^ ու. 
ագէտշ միչսւ սւն^սէմեմատևչի անունգ են սօէանոէ-մ 0< 
ՐՔէՏ է՚-րե՚՚՚նց կոգու. զօրացմսւն Համալււ Ամենքի Հա– 
մաթ էւռ Ա. Գիրքն ւււնի իւր էաժինո, իլր շէ՚՚ւքՀրէ է՚-ր 
աւսւհքրէ նսէ էամենքի կւսմօւր ^ էւ. իւրառսւսչիէ-րե կա՛ 
մարէ Սա մւաօէս։կօւբօէրու.մ է ի՚-Բ աօ^ատ գօւնձից թէ 
ազքասւէնք թ^ ^արոէ-սւոին ե. երկուքի ^ամար Ա.Ո րա՛ 
ա-ակսւն օ.աէւ2 ռւնի։ 1\չ սւզքաաո կարոզ է նորսւ գօւՆձր 
իւ.բ Հւսւք աւո ս,է^առևլի կամ արել ե– ոչ ^արուառշ էէպա– 
ա.սԱօէՆ կարհեի վառն զի անսպօա. է րօա իւ^րսւօանչրւ– 
քի ընգւււեակօլթեան ու. կօւրռզռւթեէսնէ 

Ս> ^իրքր իւր գրւական գեզեցկռւթեէսմբ անկամե– 
մւատելի էւ վՄի փռքրք Նահ՚կռւււ։^ ե. "ւ֊րէշ "՚Ղգերէց 
աէտուաՆ "՚ՂԳէ ^հք> ասռսմ է ֆրանսիացի կակորգեր 
գեէօնւօկսւնրք գտնւ,ւււմ էր մի գիրքւ "Ր մսւրգկւռւին ւքոա– 
քի էսմենամենէ լուշարձանււ պէտք է գաււնար, եթէ նուն 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 24 - 

իքկ ԱէէաուՆոք ար^ագրաւթիւնը չՓ^^Ր ^ ՚րՒ^ ^է^ձ^ 
անգամ թ^ամիք օօւիպաւե^ան այգ պաաէւ^ աար Լթ– 
մեբաաք չօւձի "չէ^չ ՚եման նաՀապէաւներէ կէանքի ւ«/Ն 
պաամաւթեան, օր կաք Նննգւէււ գքքաւ.յէ Պինգարը 2" 
տակ է մաբգարէներէ խ^բին վև^ռ^թեան ա^աչ. (>–ի^– 
քէ>գէաէսը ե. ^ակիա«աը անՀամԽմաաեւ^ ևն Ծ«վաէսի՝ 
^բրե. պաամչի Հեաէ Ե^ք յ ու Ղ^»><>՚ք"9 ԳԲՔէ «րէ՚եքնԽ– 
րի աոա^ շաա քեա են մնօւ^մ Լիկոլրգոօի ն. ՚հաւյքաքէ »- 
րէնւէգբսւթիսններըէ Սոկրաաիտ ՚՛*֊ ^դաաօնից շաա բարձ– 
բայաւ. նախ քան էճւեաարանբ եբևեէւաէ՛ Օո^աքոէքք է "բ 
թ-դե^ էհբգեբգքտըէ՝ արաբահական բերանին ներշրն– 
չա».ահ՝ ասաււսահւային էիբօք գարմանալի եբգըէ ե, է^ւ*– 
դավաղր»՝ զբկռսա^ մաբգկոլթ^եան քալիաենական մելա։^ 
մաղձաա օբՀնեբգրւ Վ,եբքապէա \Լէ.Խաաբանր կաաաբռլ– 
մըն աալսվ այգ միակ Գրքի կաչման, գբա». վբան գեդեց– 
կոա-թեան կնիքքւ »բ մինչե. *յք յ՜ամանակ անքա^աւ էր 
մաբդկանը ե. աննմանեչի մնալով չւււ.նէ եբկրաւ.մ1 ար՛ 
պէա 1ւ ամրււգէ քբքւաաոնէռւթէւ.նր ււշ մի արաա^աէաաւ– 
թիւն Համեմաաօւթեան Համար*» 

Ու–./ւ ւ 0. Գիբքբ մաբգկաքէն ՀագԱ^ր կեանքի 
քիակաաար գբախան է, աքն մի րնաիբ բաւ.բա1աանն է, 
օրի բազմաւաեաաբան Հբւօյագեդ Հավատներօլմ օլ. նազկաք– 
նեբաւ.մ ամեն օք (•/•«<1 է ի՛^ ներքին կեանքի ՀամԽ– 
մաա ղր^օանքը գաներ Հշաացահին կաբեկիտ է 0. 1-^ք. 
քր, օգաւ.արին մխիթաբիչ, աբաաբեկին կագգ^լբադ^ խրն– 
Դ՜$՚"Ժ^ –*–ր՚–խակիտ, մաաաանքոէ^օղի խաբՀբգաաաա^ 1ւ 
ամենքին անփօխաբինելի մաերիմ բնկեր. 

0. ^՚րքի աքօ մեՆ աբմանիքի աաա^առն ■Vյ1^ է՜է 
ար մարգկա,.թեան Գիրքն է Լ ամեն մէկի իակական 
Գիրքն հ՛ ^արգկ»ւ.թեան Գիրքն հ, վաաՆ գի մարգկաւ^ 
թեան Արարչի Գիրքն է. 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



Ս. *ՒՐ–ՏՒ ձ՜սՈՒԹՒՒ՚հԸ Ե1՝ ՊԱՀՊ՚ձ՚սՈՒԹՒՒ՚ՆԸ 

I. 0֊ ^րքի Հեդինսւկոսթեան օկիղբ^ը կամ կիմքը գըա 
.ոէ/ ^ V ովսէս մէւ։րգւօրէնւ Նոոսք սւնօւնւէվ ւքէւաօսւծ՜ կիօգ 
գրքերէց օաւՎին եըեքը (ԾնՆգռց, Ե^ք յ ու. Ղ,Լտս.ցոտը) 

.գթուել են կամօւոեա քժ^ աւեչի քան 1400 ւոարի ՚^րէս^ 
ւօռսից սւո.սւՕ կամ մօտ 3300 ւո. մեդնից աււաքէ օետայ 
Հեսւդ^եսւէ գբօւեցսւն ^ոլոց, նոկրռոգռէ.մն Օո^նսւց Ա. 

՝է>օ՚(քու.ւԱք գբօԾրռ։ \3ամուէլ մսւբգւսրէռվ նռր կռս/նք "Բ՛ 
4ք«ու>ւ| Իսրայէւացոց մէ^, ռր աե֊եը գբեթ^ 470 «ւա. 
րէւ որէ րնթ-սււքօռէ-մ գոոէ.ել եՆ |՚սու»ճւոոսւց, ՀււուԹէք 
Ա ու. ք*. ^՚ագւսսօրաց ու մարգար^քը՝ Եսայի, սվսէւ 8»– 

–վեէէ \հմովօ, Աբգիոէ-է ճովնօւնէ Միքի^է Ղւաւում, Ամբւա՛ 
կում է սօփօնիսւ և. Երեմիաէ Այք. շբքսւնի^ յեօւռք գ&՚րու.– 
թեան ժամանակ գբռ^եցան Եզեկիէւի ա. ԳանիկիՆը. 

փււկ ռւսբ^եգ ւեսւռւ ԵօքՅ^եր, Եք/՛է սեեմեւ սնաօոոոաո, 
աքլ և. ԱՆք^ոԱլ Ձլաքարէտ ու Աազաքիաէ նաև. Ծոլգիթ-է 

■Տէւվբիթէ Մակաբաւեքո^ /ւ րմաաւռութևան գբքեբըւ 

Ար Համառնա տեսութիւնը յո/ց է տաչխ թկ որ- 
քան Հին է Ս– ՚՚էբքը գլխաւորապէս իլր աքն մտսեբով, 

յւըոնք ս^սւոք-ւք են գբեթէ Աստօւ^ոք կամ աշխաբկէսկ%ս% 
սւՕօռէնռւԹեւսն նւսքսապաւորասօւէսկօւն սկդբնաւ.ւէբօւ– 
թ-եամբւ Մաբգկութեան մ1;9 միմէարւ Ագիպէոռռի պաա– 
կերսւգհր ռլ \ւհնււէ,էի սեպագհր արձաՆագրութէւ.ններն 
աէւ.ելի Հին են, մինչգեռ րոՀոո Հեթանոս աշխաբՀի գբա– 

Ա-Ոբ յիշաւոակաբաննեբն առաւել նօրագոյն ժամանակի 

■ենէ Տ^ռբօրինակ՝ Հնգկաստանէ Վ,եգաներշ այսինքն ^ըե– 
գիկնեըի ռրբ.ազան գբքեբը՝ ՚Ր^ւ^սսւոս^^ 1օՕՕ ա* առաք 
էն գբուաՆ, որ Ծամոսէլ մարգաբէէն է նոքնաժամանակ 
գալիս, նո^նպէ" ե. Ղինաը Կինգը Գբիստոսի^ 500 ա» 

«. է գբա-աՆ, իօկ ՚Կաբսիտ Տ.ենգ–Ասեօօ,ան 600 ա. ս» 



- 26 - 

Հեն կււէօւկւսրօւՆի պաաւմօ/կսւն գրքերն անգսւմ ա– 
մԽնահինն են, ոչ ^«սնաը Հեըոդոաը (440 ■». ՝Բ. •«.) 
ե. ոչ ^՚էւկի^իսւէսը (400 «• ՝(՝• ■»•) չեն կարոզ սւյգսնք 
Հասէւծ^ւ Այք. բ»1"Ը գրոէ֊-՚եները ^ւրձ–ւս1ւց արաայայքոու.– 
Օեամռ ռլ. ւա ււոՆգէ-թ-ե օւն թռվանգ^օկռւթեւօմռ աւնպէ» 
են կօւգմակերւզւււէս՜ե, որ իա.ր ժռղովուրգը օւսէնւււ.մ է 
մանկու-թեան քա^էք^Յ մինչև կաօաարեաչ Հասակը ^աԱ 
առ քայլ և. շ,սրոլ.նակաբաբ, 

Ս. ԱստօւաՆ ^նՀԱքէս Հւ՚գ ■ոարաւ-ք որ Ժււզովւո.բգը էէ-ր 
գաէաաեարակոէ-քՅ՚եւսն Համսւր սւնկրաժեշւո ւււււօւնօւթրւ.նն– 
ասնենաի այնպես էչ խնամեց ու պակպանե^ "՚էԳ ք՛"/*"՜ 
նութէւնր նոր աերնգէ Համար։ ՄոՀա^՛՛՛ մարգաբէն կազ- 
մելով օրէնքնեսր, գրաւ Աւխսւի աապւսնակի մօսւ (ր՛ Օր. 
ԼԱ, 9. 24, 26. 8է«. ԻԴ֊, 26). ՛Կա էւչ. օրէնքները 
կարգաց ժողովրդի առա^ (Կչ. Ի՚հ, 4, 7)– իոկ մաՀու.աՆ 
յիքոցին յանձնեչռվ քահանաներին ու. Ղ,ն.տացոց պաՀ 
պանու-թեան (Բ. Օր՛ ԼԱ. 24—26), պաաուփրեց ան– 
կրաժեշա մասը կա սգալ մ՜ոզօվրգի առաք ամեն 7 աւս 
րրն մէ անգամ աայաւարսւկաոաս առնին) օրպէս գի 
Ժոզռվու.րգը եոկիէ-ղանոլթ-եամր. ներշնչուի գ^պի Աս– 
էաոլ.աՆէ սորա օրինակին Հետե.եց ե. Ց&–սու.^ նորոգելով 
աս գրելով Աոաուեոյ Ուխաը (&ես. ԻԴ֊, 26). իսկ ապա 
Աամու1^լը գրեց թագաւոոաը գոոՆերը ե իրսււ^ու.նքնեըՆ 
ե. գրաւ. Օրինաց գրքէ մօա. (Ա, թագ, «•, 25)> 

Լարկալ. Սօզոմսնը լինելով տաճարր 1ւ փռխագրե՛ 
լավ աապանակը աքնտեղ, օւեղափոխեց նաև. աքգ գրքերՆ 
լ. գրաւ– աաճարո։.մ. (Գ, ք^՝ագ. Ձ., 19. Գ. ք^ագ. Իթ, 8. 
Ես. ԼՕ*, 16)> և. երր մարգարինների գոուած՜ՆէոԸ Հետըդ– 
Հետէ ալելացան, ալգոնք և.ա կցռւեցան Հներին թ^։նոլՆ 
իակ Հեղինակների ե. թ^ Հետե.եալ ժամանակի Հոգէկէբ 
ւանձաՆց ձեռքով մինչև, սւնգօւմ չար կամ սւնօրէն աո– 
քաների Հալանանաց աակ ու. Հակառակ, Աակաւն ալա֊ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 27 - 

աէօճարս ւաւբեա սսւռ.ոէ.օոգոեոօոռո գթեԹէ էւ֊ր շհ^ւ"–~– 
թէւնից 420 տաբի ւետոի իսկ գրքերը պսւՀռւեււան Աս– 
«ւու.ծո/ ւաււոՆէււթեսէե կեզինէօկնեռի ե. գօւգէ օսւկւէւնսւ–֊ 
ներէ մ,,ա, ինչպէ– եքևոլմ է Ո-աէ,. »-, 2, 11. ք-աւ, 
երբ. Լրէսւներր գեոոլթ իւնիւք գաբձսւն, տօւ՜ճւսբո նօրռ– 
գեցին, լիսռլ.ն էոսւբի ւեսւու ՚^գրր Տ՚՚՚ւ-աօէց Ս>սւոււ1–ծւ>ք 
յաքւսնութեան գրքերն ու. խնօւմքի աակ գրաւ Ռւեեմէ 
Ը. 1—9– 1*. \Բակ, ք^է 13)՛ ^գրը աւելացրեց ւօքգււնց վր-՚ւ 
Ֆօւե. իէ.ր գրքերն ե. սւքգպիաով պօ։Հպօւնօւ.եց Լին ՝էւոա 
կարսւնէ ժօզովաՆուն։ Աքնռւ-Հեսւէւ. մինչև, անգամ քրիս– 
էօռն^ոլթեան ժամանակ Լրէաների ժռզօվւսրաններւււմ 
աշիաւոռւմ էին պակպանեչ Լին ՝\օւօւկարանրէ ինչպէս֊ 
գիտենք առաքեալների ասանից (Մաբկ. Ա, 2լ. ՚Լո..^^. 
Գ, 16, 17. Գ«ր^ք. Թ, 2. *•»■, 14. 15 և. տ,լն). 

\էռր ՝էտսւեսւրւսնի գրու-օ/հներն էլ աաՏէ-ոլւ/ է՛ին՛ 
աքն եկեդեցիներու–մ , ոոոէւց աքգսնք առանձին աււսւնձին 
տւ,զզուօւն էին կամ ոռռնք միքօց էին ունեցել աււաքեաչ– 
ների գբսէհից առտէռգրելռւ։ ճէղաԱ ե, եկեղեցիներ, ռրռնք 
արււէագրււէ.թեամր ֆալաքում պաՀոլւք էին գրռւսւՆքնե– 
րի^ շասէերն ու. կօւրգոլմ ժօղովրգի առաք, (ր. Պետ, 

1*1 15. 16)՛ Աքգպիսււվ առաշին գարի ս. Համրերը՝ ինչ– 
սլէս քգնատիռէէ եւգիռկռպոսբ, ՝\զեմէս ու. Պողիկարպօսը 
ք.որ&՝ են սւհ՚ռւմ աչգ գրռւահներո իւրեանց՝ մեգ քալտ֊ 
նի՝ թղթերի մէՕ, \՝օկ Հետև,ետլ գարեբռւմ, ինչպէս 
վկա^ոսմ է 1* գաբուց Տերտուղիւօնռււ Կարքեգոնացինք 

Սոո ՝\տօ։եւռրս/նի գրւռօահներր թէ քբէօտոնեանեբի ու. 
թ՜է կեթ անոռաց առաք րաց էին» 

ւԼ՚յսւ ուրեմն Ասսւուած իւնսւմք է տսէրել ամռող9 
Օ. *^՚րքի պսւՀպանութեան Համարւ Ասոաւծոյ խնամքի 
նյանակւււթ իւնը մեղ կամար բարձրանում է մանաւանգ 
աւքնովւ օր այգ ամենը նա կաաաբեչ առւաւ. իլր ընոք 
րեալների կամ իւբ ւաււօնութիւնր կրող աեձա1ւց ձեււ^ 



- 28 - 

յէ1՚4է ռրռՆօ և– ՚>աո6 էօւսձ՛ միՕոցհն գսէրձեօէ/ Աւււոուծոք 
ււսւօւնու.Թեւաւմռ էհն ւալելոււււհՆեր սւնում կսւմ գրուաՆ– 
նեըի ^սւլւքէ մէք նոր կօւղմոսթիւն մտընռւմէ ՚հո^սւ ու.– 
րեմն է^րե. Ասւոու.Նոյ ռբբռւթեէօն սւաՀսւպաննեքէ և. Աս– 
սաւէքօք քայօւնռւթիէ.Նը պահողներ կւսւասէոէք են էոալիււ 
Հա^աս.արմ«^թես.ն. (Եզ. ԼՆ 17– Գ, 7. Ա– Ը. 16–). 



ՕՈՒՐՌ ՚ՒՐՔՒ ՀԱ.Ո1Զ.11,ՏՈ1>ԹՒՒ1.–|. է11> ^.ԱՒեI'^ԿԱ■^.ՈՒ. 

Ս> ^րօէ կնութեան ու պէււկպւռնու.Թեան վրօւա 
^օս6՚^ու.ց ւէէօւոյ գեռ. ե.ս մի երկու, ի՚նգիր մնում են, 

՜1ւրոնց որոշմամռ մենք կէօրող կլինենք Ս– <՝/>^^ մաօէե– 
նսէգրակւսն րսւրձր սւրժէքր ճւսնւօչեի Ղէաքս մեր խօս^ 
քբ ^արօւգօւսւու-թեւսն մւէօււ (:■ 

X ՝\ս՚նոնւսկւսն գրքերի ^ւռրօւզսււռուՏ&իւ^ն աւս է որ 

էսլգռնօ գրուսւՆ են իւրեանգ օւնունբ կր՚՚Դ քլե կեղի– 
նակաջ ձեռքով, որոնք ^ա^տնի են իքՐ^ երկիէ-ղաՆ, 
՝Լսսւու.Նոէ էւսւսէնհւ.թ–ես։ն նուիրռւօւհ րնտրեսէ^եր ն. 
էսպրեչ են հւոծսւէւո գրուաՆքի րռվսւնգւսկու.1մեսւն Տ"՜ 
մեմօւօէ ժսւմանտկում։ Ս> ւ՚/ւ^^ գրոլաններիգ շօւաերի 
"ճակատին նշսւնւօկու.աՆ են կեղինակների անունբ ՜ճր՚յ– 
գութեամր, միւսներից մի մասի Հեզինակներր քիշուաՆ 

■են րովանգակռլթեւսն մէէ, ր">լը կան և. օւքնպիօիք, ո– 
րոնց բ.տզկացոլ^իչ մասերի կեղինակներր քՕւ^սւնուաՆ են 

՜իւ֊րԾօէնց գրոլւս^քի մէ9, ի"Կ ւօմրռւ/9ու.թ–եօւն իւմրւս– 
գրոփէերշ միաժամօէնակ ւիշօւ,ա7ք քեն, Թէե. ոնգկօէն– 

րապէս գիտենք որ սւօաուաՆօւվախ անձինք են եզելէ 
Լարազատոէ-թեան ապացոքցներր կարռզ են չք՛նել 

■արաաքին ու. ներքին* 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 29 - 

՛ներքին աւզացոյցներն են՝ գրօւահ-նեքւի վկէսքու.՛ 
ԹհւՆն ու ռովէսնգսւկռսԹ^ւՆոէ ւ՝ոռէ.անօհ վկա։ռէ.թեւեՆ 
ենք կսւմօւ^ոլյՏ երբ. ռւզզս։կ1ւ գբռլյաՆ^քէ վրսւք, սւԱ և. . 
էէս՜ճւսխ գրոսօւեքի մէք աIIու.^I^^ ենք գտնում թէ օվ է 
հեղինակը, (զոբօր. Ել. Յ֊է, Ա. Ի՛»֊, 4– 7. ք^. Օր. ԼԱ, 

9. Ես. Ա, 1. է*, 1. Լ ս.,լն), 

\*ււկ բովա7յղա//ութծան կողմից՝ նախ բւսզգաաոէյ 

ենք մեր օւլժմեւսն սւօտռէ,ւէւնսէշօւ.նչր 1900 գրչագրնե՛ 
բե Հծւու ռրօնզ գրութ եօան ժւօմւսնօէկը Հօւօնօւմ է մին՛ 
չե. ր* գսւրէ Ա, աեսնու-մ ենք՝ ռր ւսւգռնք օւմենքն էլ 
նուն են՛ և. եԹԷ կան ւո՚ււրբ.երու–Թեւ.ններ, սււգոնք ևս 
շաա սակալ. վերաբերմունք ոլնին էմէսստին և գիւ^րալ. 
վերւսկօւնգնւռլմ են կսւմեմաէոուքՏ՚եամր, որպեսի օւշ– 
խսւսէութեամբ դբսւդօսել են սւնգլիա^ի ՚^եննիկստ, իաա– 
չօ՚Տէ է"1>ւ՚ի ե. գերմանացի ՝1. Տի՚չենգորֆւ 

"ՐհԲ"ՕՂ՝ "՚ ՚՚ԲքՒՅ ք՚ք՛^**՛/^^՛– կտորներ, վկաքսւ.– 
Թիւններ ու. մեկնուահ լքսւսէո կսւն քրհսաոնէօւկան ե– 
կեզեցռւ աէւաքին Լաքրերէ և. նոցա Հեսէեորգների գը– 
րուաՆռց մէ9 1ւ "՚քգ ամենր Համաձայն ու նոքն են մեր . 
աէմ-մեան օրինակի Հեաէ Ա|1|. Հայրերի թի՚֊ը Հասնւււմ 
է մօսւ 200-^1 որոնցից ՚շաաերը աււաքելոց օւշակերա– 
ներ են կամ մօտիկ մ ամանակէսկիցներ» Ցիչենք ե. այս, . 
0/1 մինչգեռ Լին Կօւսւկարանի աէս մեհ գրքում Հաշ– 
ւում են ^քԱւգիլ 1400 ոչ էսւկօւն րՆթերււուա^քներ, 
նունսւՆաւօւչ մի օւյիււսրկօւկան գրուօւհքռւմ ասւրռեր 
գրռւթէւնները Հասնում են յա՜ճախ 30 - 50 կսւզա– 
րի, Ել 

Եբրորգ՝ վարր ւիշռւս։^ Հէն ԹարգմսւնուԹեանց 
Համեմատութիւնը բնագրի կեա նոյնպէս պարզապէս 
Հասաաաում է Ս> 1՚բքէ կարագաաոլթ իւնը, քանի որ 
ւսւգ ԹարգմսէնուԹիւնք ամենօւկին գսւրերհգ ենէ 

Գալով արտաքին ապացոյցներին պէ—ք է ասենք՛՝ 



. (Հո 



- 30 - 

-«» նորւ էակ 0. '^րքէ Հեդինակնեբն՝ խ.ըւէւքաՆչիւ.րը 
իւր գրուաՆքռւմ շատ ու. շասւ անգամ վկայոէ.թիէ.ննեբ 
է քծրոււք միւսնեըից, ՈքէոԱըով և. Հաստաաոէ-մ է թէ 
էւբ ւիչաՆ Հեղինւօկի գէրքը Ի՚֊Բ ժամանակ քնչ բովան– 
գակութիւն է ոլ.նեցեԼ՛ ս>յէւպ4՝*՛ "ք ՝^րի–աւոսի սւււա– 
. քեա^երբ կէ1էԱէռսէէքւռէ,Ն փասւոԾր են աւ»ւէս մէնչե. աօ– 
գամ Լէն ՚էտակաբանի սկզբնական գրքեբէց։ ինչպէա 
կաեսնենք սաւէրե-է 

Երկրոբգ՝ քՈքն 1ւ աԱ կեթ-անոս գրռղՆեբը քէշօւ,յ 
են Սէ ՚՚ԲքՒ ՀեղինակՆեբհց շաաեբե մօւսինւ Աքսպէ* 
Եգիպաօսի Մանեթռն պօււռմիչը ՚^բիստոօից 27Ց օւաբի 
առաք քիշում էբ Մռվսէւէ մաբգաբէին իբրե. օբէնռգբիէ 
Մէէ.ս պաօւմիչն է Հեռեմոնրք ՜ք-բ^ստոսհ ժւսմսւնակաւ 
կէցնէ ոո Նսէնպէս ւհ*ւււ.մ է Ս ոՀաէ՚՚^^է սուն Եւպոչեմթ 
՚ւ՚րիօտոսից 200 օւ. ա* գբու.մ է Թէ Մււվւէէսբ էմօէս– 
աուն էբ և. ւոուսւ). Լրէանե՚բին գբեբւ Ղ՚իռգօբ Աէկէլա՛ 
ցհն ԼգՕ ա. 1՝. 111.) գրռւմ է Եգիւսօււէււհ օրմերիռ սւոա– 
ցաՆ մի սւեզեկոսթիւն՝ թէ Մօվսէսբ գբալ. ԾՀովաքի^ 
սւռացահ օբէնքկեբբւ \3,չգպՀս և. Ոանքօնիաթ ոն Փիլ» 
նիկեցին (1200 •>•. ՚^. ա. բսօ, նւսեբեաք), Լօմեբ, Հե. 
սիոգոս (ՑՕՕ ք. ՚ք՛. ՛ս.), Լեբոգոտոս (450 ա. ՚^. ».), 
է^հբօսոս –^ազգէացի (330 տ. ՝ք. ա.), ՊզաաոՆ ե. այչքէ 
Աւեչացնենք և. աէս, ոբ աշխաո^ական գրուաՆնե– 
բից շատ շատեբը Հաղիլ. 1 — 20 գբչագբներով են Հա– 
րսւզսւտ ՀաստւսօւոււււՆ , Թէե. չու.նին էւ սււնաան օւպա՛ 
շօէքքնեբ, որքւՆ^ տեսանք և. նախընթացռւմէ Մինչգեռ. 
^ՐՔՒ ԳՐձ՚՚՚ԳՐ^^ՐԸ "է ՚^Ի"՚1^ բադմաթիլ են, աԱ Ա. 
Աք^ոոՆ^ մեզ օւլանգւէէ^եբբ պատկանո1–մ են ւա՜ճախ ր– 
րար Հօւկաո֊ակ եկեղեգինեբի ե. կուօսւկւքւււթ–եանցէ է^ձ՜ 
պհ" Ծամաբացիք, ԼբէաՆեբի մէշ ւաքսւնի կուԾակցու.– 
Թիսննեբը էւ քբիստոնէական աշխաբՀում զանազաւն ի– 
քաբ Հակառակ եկեդեըիքէ 



- 31 - 

II. 0. Գր^/ւ ^արագա^ու.թիլ^Նէտ ինքն ըսա ԷՆ– 
քեան բ.զխօւ.մ է և. նռրա վալելւակտնոսթեան Հօւ1.աա– 
սէին, ըռօէ որում ոչ (ք^սւյէյ ^սւլաւոքով, այլ և. քննա^ 
կան աէէեսսւկէոէի^ Համռզուահ ենք, օր նոոտ բովանգա– 
՚կռէ.թիլ.նր *քաօտւտտոԼ.ն ՜ճշմսւրտոէ-քժհւՆ էէ ^1Գ "է՚՚՚ՐՎ 
է, քանի որ նոԸօւ կեւլինսւկներբ կամ ականատես վկ՛"– 
ներ են եղել իլոեաեգ պօէս՚մտՆ եզելոՆ.քէեանա ե֊ կամ 
■ամեն քաըմաըութիւն ռւ.նեցել են ճշգիւ. օտուգելու. ե. 
*ռսԼա գրելու, սրի Համար և. կատարեալ պաարասաա– 
կամօւթ-եամր ե. ընգռլ.նակոլ,թեամր. օժօւուան էին։ Այտ 
՜նկասւմամր. մենք արգէն խօռե^անք վերը և. կ.ւււելա^<՛ 
նենքւ որ եթէ ւ>ք|ք.պէ՚* չւէ^^ւ՛^՝ է^հ՛^ կամենալ ալեքաՆ 
■մանրապաաօւ-մ Ներկա քացնեչ մեր առաք քաՀոո •իրոզռւ– 
թ-իլնք, չխու^ափե լօվ ոչ մի մանր Հանգամանքից ան– 
գսւմւ ||ւ.ււա6 ե. նոքւս գրում են պարղ, կօւսկանալի ե. 
Հոգեկսւն կաաարեօւլ Հէսնգսօւու.թեամռ1 միյսգ Հաւատա– 
^աօ ե– ՀամօդուաՆ լիներւմ, որ իլրեանց ասսւնի վրաւ 
ոչ ոք իրալռւնք չպկաք է ունենալ կասկահելու։ Եւ. 
ոչ միախ աքգքան, աԱ և. իւրեանց աօաՆի ՜ձշմարտու՛ 
Թեան Համար պատրասս։ էին մեււՆելու. և մաՀուանից 
չէին փախչում իբրե. իսկական վկաներւ ԼեւոդՀետէ կր– 
սւեօնենք։ որ գրեԹԷ բոլոր սուրբ ՀեղինսւկնեոՆ հ>.ո&ւա)ւ« 
խօոան՜ին ու. գրս։1էին Հաօտաա և. Հաւատարիմ մնաք ով 
քսւնձն առան ամեն Հաչաղանք և. ի վեր9ոլ մարաիրռ– 
սաբէսր մեռանէ 

Սրկրորգ՝ եթէ նոցա մէ9 որ Ա. իցէ անճշտութիւն 
լինէր, պէսէք է որ նոցա Ժամանակակիցները մաքառած 
լինէին ե. ւարձակուէին "՚ւգ շեղումների վււաի մինչգեռ. 
մենք Ս* *է՝քււ>9 Հեղինակների ժամանակից ե. փւ՚քր ինչ 
ւեօւօւ բնօւլ սւաբակուս կսւմ Հերքումն չոլնինք գրսէկան 
աշխարՀից։ Ալլ ընգՀակառակն՝ քրիստոնէութ իլնը չաղ՛ 
թաբար տարաՆեց Ս> ^Իրքը ամեն սէեզ և. մարդկանց 



., ^օօ^^)^ 



օրոէն ամենամօսւիկ րնթ երյսւնելին գառձբեը։ ՚^րիստօ– 
նէութիւնը պօւտճւօռ. եղսււ. շատ Տ՚*՚4<՚">–<<"^՚՚՚–/^^՚"^9 ՚** 
պեսւակօւն ռկղ^ՆակաՆ շսւկերի անկման, սակայն ոչ ոք– 
չկալէողացօւլ. ^աւատա^ոզներէ խուռն ^ազմութեան ցոքտ 
ոալ, որ Ս> ՚՚ըքի քսւրոգաՆր սուտ կամ սխալ կ> \^գ– 
կակասակ^՝ նռքսւ ճշգութեսւմռ ւհշոլմ են Ս< ^Ր^Ւ 
ասաօները և. էբրէւ. ՜ճշմարտօւԹեւյևներ՝ ոչ թէ Հերռում 
ենւ աւլ ձգսւոէ.մ են Նառրելուէ միաւն սւնրնգուՆեչհ դէօօձ– 
նել իւրեանց Համախօ՚^նեբին։ 

Սրբորգ թէ ւօռաքեչռց րնկերներրէ ա՚շս/կերտներՆ 
ու. Ժամանակակիցները և թէ ղսւնազան Հերձուանոզներ 
կաէ,ասաբապէս վկայում են ՛Նոր ՝էսւակարւււնի գրռլաՆ– 
ներէ կմարաա-թեան, Լերոնիմօսը 392 թուին մօա 50 
"՚էԳպի՚՚ի ՜ճշմառիա վկաների անուններ է աալիս, ռրոն^ 
գրուաձները ինքը ունեցել է ու. կարդացել։ Աա ե– Սոր 
՝1սէակարանի ՚ճշմարօէռւթ եան վկայում են այնպիււի էւշսւ– 
Ասււոր պաօւմիչներ՝ հնչածս 13ովսեպոս (37՛– Ց3)ք սօ* 

կէ^ոս (100), 0»ւէօ.«Նք»» (117), 8ոքն«.,, (95), Պ,^– 
նիոս (103) ե. օ՚ււք իւրեանց աեզեկութ իւններովւ 

Զորրորգ Ս. ^րքի «՛էյ քի՚չուահ քաղաքական վի- 
՛ճակը կամ ղանագան պեւրական կազմակերպութիւնք ե^ 
պատմսւկօէն ւիշսւտանոլթիլ,նք ոչ մհսււՆ կամօւձաւ։ն եՆ 
արտաքին մասւենագրներին, այլ և. յա՚ճախ նռցա լրա^ 
նում են, ռրոնկ ճշգոլթիւնր ստսւգսօւմ է նօւե. զանաէ– 
ցսէէէ կնութիւննեօով և. մինչև, օրերս գսւնուող րսւզմէս– 
Թիւ– արձսւնսէգրութիլններով ու սեպսէգրութիւնսեոոՎ 
ն. մեկենագրոշմներով կամ ասւակերագիրներով՛ 

Վ,եր9ւսպէււ լեզուն Ու ո՛ճն 4՛/ 1^0՜^՛ ""՚է՚՚՚Տ՚՚էՏ "՚՚ք 
էսա որում Լին ՝էտակարանի ^եդինակնեըի իլրաքանչիւբ 
ղրքանը գրեթէ բոլորովին տարբեր լեզու, ո՜ճ, աԱ ե, 
շաօ։ բառեր ունքին, որոնք Հեաե.եսւլ ժսէմանսւկներււլս 
կամ չեն գոբՆահ՚ւոլմ ե. կամ ^ազոլսւգէպ ենւ \՚սկ Սոթ 

լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



Կտսէկարսւնի լեզուն մի ս.յնպիւէի (1ւււ.1(ւյ<րէ1՛ է» "ք ւ/ք«»;1« ՚ 
եքրս-ւեցի ււ,ւնս.գ1;տների մէշ էր ընգՀքսնրօւցւսՆ և. բուն 
Օռյնեբի գրւօկսւն լեղօւձ» չէր՛ 



Սա֊քՐ֊ ԳՐՔԻ Ի11811.0Ա1|լ՝.՚1. *՜Լ՚1.Ա.Ի11նՈ1>ԹՒՒ–1.Ը 

•^քէիտռ՚նէռւթեան ԱէարաՆման ժւսմ.,,նս.կնեբռւմ Հհ– 
թ՜անււսօւթեան ^ակառսքկութիլնը քււոսռւկան է/1ւ որ խ–ւ՚– 
ւ֊ււ՚ր ՚^նոլքմիւ.նշ պուշօւպանող փէլիոոփւսյք քաբձէսկռլէին 
քրիուռէւնհտւ քարողէչնհրէ ւքրւոյ էլ ո,~խո.ս,էին (I. Գրքի 
Հ">լ։կը ^դե/ ժոզովրգի աչքռսմէ Աւգսքքւսի ^1էթ,սնօււ ՚^ւս– 
կ...ռս.կորղնևր լին Կել....ս, Պորփի^րռ. և ...յլք, որոնք 
ոչ մի Հնար չհին մոռանում քրիո,«ոնէո.կ.սն եկեղեցու. 
Հւսքրերի է^ւոտ՚օգովութիլնը խորէոակելու. Համւօրւ Սակայն 
գոք։ս չկուլ։։։ղաըսւն 1»՚դթ է՚նակ ւաօնել, վասն ղի եկև– 
ղեէքոլ. գիտնէռկսւն Համրերն 1ւս ամեն կերպ միքօցներ 
էին գտնռլմ էւ կւօկառակոբգներին Հ&ր^ոլլքւ 

Լեթւոնռսամիա ռլդւլոլքձեան Հռսանքո նօրիռ զօւրթ–– 
նելսվ զօբսւցսււ, 0՝<Լ ոաոուէ/, եբր. Լռօվմէակսւն հկեզե՛ 
ցակւսննեբի բււնռւթեան դէմ գռւրս ելան գերմսւն բո՛ 
զոօռէ^երրւ Առօւս սկղբում չկւսրոզւսօան րնգգիման։^/ . 
Հռովմէակսւններինէ որոնք ^ւոէասց եկեղե^ակտօն ւսէ.>»էւ– 
գոէ.թ–իւ.ններռւ1 Հասաւսւոոււք էին իւբեանց իշԽսւնու–Թեէ.նն 
ու֊ վաբդապեօէութ իւՆը, լինէին քյգ ալանգութիւննե– 
րր էոււտքհլւսկւոն I Հին թէ նոր։ ^ողոքոփւեբը աքգ աես՛ 
նելով, սկսան մեբժեչ գոցա բերան Բ՚՚Լ"բ փասաերը ա– 
ռանց խօէրութեան և. միմիալււ 0. ^՜իրքը ՜ճանտշել ամե- 
նուր։ ՚ճչմտրտու-թեան և. իրաւունքիէ վարդապետու-թեան 
Ա. ի՚հէԱէնռլթեան Հսւսաւսօւման ասռիւրէ Ա/ս ձգտռւմր 
աւնքոէն զօբառաւ, որ ու֊զզակե գուօսքէօշտու֊^եան Հէս> 



Օւ1Ո<^|0 



- 34 - 

աան աչգ քւռզււ քօզները, մէւօկ ռւ. մէակ ՝էեղինւսկռէ.թէւ.ն 
՚ճւօնաչելով Ա֊ Գիրքն և. աէ1էռոէ.ահաւքնելովւ Նկեէ^ցիէ 
օսւկօւնսւէօւպեօէակւււՆ իղԽանութ հսն > ^ռդն.ոուակսէՆու՛ 
թհւ-ն ա. եկեզեաւօկսւՆ ամենւօւՆ կօւբգ գռռւս աւչռում ոն– 
կաւ. ե– միմհէս^ Ս, ^իրօր ամեՆօի աեզ բււՆեգ։ է՝նչ 
որ 0. Գրքում ք.օւււացի կար, ա/ն էր գոԱա Համար Հե– 
ղինակու-թէւն. էնչ որ չկար չէր րէք^ւ)ւէո.|(ււքւ 

Մհ "Ր՚՚շ ւսւզԹուՕիւՆ սւանեչուց ե֊ իՆքՆուոռրւ 
դիրք սսէանաչուտ յ*^"»՞/ ՚օրգէն •^քգ ր^^||ոքազՆերը ոա– 
րաձսււնութեանց մէք րնկէսն։ Աա ե.օ չկ՚"ր օւրասւքէն 
թչնամռւ. դօբէւսթիւնշ իւ֊բեան^ մէք և. աքժմ էլ սւյէւ է 
*Ը գարում Հարց ւաււսվացալ. դոցա մէչ թէ արգեձք 
0. ՚^՚իրք՚ե էլ իրաւ. ասաու-ահային հեղինակո,.թէւ.ն է 
թէ Կ^Ղ^Էք է» Րոլռրն էլ սուոլւք էիՆ թէ Աաւոուծ՚ո/ քալէս– 
Նութէւն է– ուււտէ ե. աքմմ ակսան Հարցնել թ՛է որօէե– 
ՂԻՑ գԻ՚՚ւ՚՚^Ք "՚ւԳ, Ք՚"՚է՚Ի "Ը •"էԳ մասին վկարզն է քրիօ– 
տոնէսւկւսն Մկեւլեցին, ի՚՚կ էնքեսւնք ռոզոքււդներռ մեր– 
ժել են նորա պատմական փասսւերըւ Լու^էրէէ օւ. ՝\ալ– 
ւքինր աշխյւսէոլմ էին ամենքին րնգու.նել աաի որ I). 
ւ՚ԲՔ^ Է՚^Ք^ Ր՛"՛՛ ինքեան ցո։ց է ւոալք՚ւէք որ ենքն սւս– 
աոլւււնսւշւււնչ է։ ՚՝՚՚՚ւց սռռա գէմ ւկսան տարակււ՚սներ 
քա^տնռիլ, երբ 4-է^ գարում նախ Լիլգօ ԳրռցիոռԸ Հե– 
աւամուա եզւսւ. բացէսաբել թէ ինչ է նշանակում աս– 
»»ւա»«,;»,.Տ,^ և ^պա կէ^,, 1)պ/,1.յ.ւ>, (1632– 1677) 
ուզզակի կառկաՆեչի անուանեց Ս. Գրքի աստու֊աՆաւին 
ւաւտնութիւն լինելշ, 

Բ՚էև. սկղրոլմ \)պինոզան իր^րև. մերԺռւաՆ Հրէա/ 
ե. անՀւսւասէ չկարոզացալ. ներգորՆեւ մառերի վրաւ, սա– 
կա^ւ ՀեազՀեէոէ գօւրս ելան Գերմանիալում , 9>րանւ։իա– 
լում և. Անգղիարւյ գիանականներ, որոնք իւբեանց բա– 
նապաշտական ռլղղռւթեամբ. ձգտում էին Ա, ^Րքէ Հ^~ 
զինակութիլնը Հերքել և. անՀալ՚սսւութեան զարկ աւար 



օ^Օօօ»^1ը 



"ւուքս Հերբւեըւո, Լոք» ճւ»1ւ ք^օչանգ, Օուքւքէրա, ^«ւկէՆ՛ 
գամ և, ք^ււչինբբՎ ^ք՚"ք ք^՚"^էՅ Հեզ^եղե^էն Անգլիան 
գրոււսհքներով 0, ՚^րքէ գէմէ Յ՚Ը. գարի սկզբ-օւմն ^լ 
^ռքթէրբը սկսալ. օք-ւոու.^^ գռցա գրօսսւններից և. զանւս– 
դան սրւսխօօռւ-թէւններռվ ոէ.կատակներօվ կևռտկբեչ էւբ 
ընթՆրցօւ^եբինւ Րաքց շու֊սւով սոցւս գռու–Թիւ.նները մո– 
■ւլէօցււլեցաՆ Էբո1ւ. սւնկքւմՆ զնոբքեեբւ 

ւ՚եոմաւնէռւ։ւււ–մ "՚ւգ ժօէմօէնւսե գիանսւկսւնք գբւօկօւ– 
1ւապ|^ս սկօսւն ղբաղօւել 0. ^ռքովէ Ամենէց նշանաւօբ 
եզսււ \քսւքմսւբսւսբ, "բէ ^եօւօւզօաօւ–Թհւ.նօւ ՚^/ւաւոաոա» 
կե^ Լեսաինգբ 1774-^9 "կ՚՚էօւլ մէ շս՚ոք գբոսօւհնհբռվ 
և. ւսշքսսէսւեց սօւռեռնեչ Ժռղռմբգե կօէւօւաօր գէպհ Ս« 
ՐՔե ՚ճյ՚՚ւււբէոօւ-թիւեբ և. մեոժել ԼեւԹեբե մարգօւպե՛ 
ւուււթէւնը 0. ^՚րքէ աստօւաՆաքնութեան մասինւ սա՛ 
կօւքն բսւբձրացաւ աղմուկ նո^ն իսկ Ս> ^ըքէ ^ակառա– 
կսրգնեբէ մկ9 և. Ցէեմլեբ անռւնռվ գիսւնականբ էարժանի 
էբ կսէմսւբռււէ կեսսինգէն գժանոզ ու.ոաո&է/ու.ւ ՝ք–ւգ՚կէ՜ 
սի ^եԹանռսւռկւսն սւեսՈւԹեանց ^ակւսռ,ակ ^աօւերը քա– 
^ոզու.մ էին, ոբ ամեն ոք պէտք է իւր ԻզԳՅ ^•"բցնէ 
թէ • ^՚բքոլ մ որն 4՜ ՜ճշմսւրիւո և. որը սխալ, և. որ 
Ասւոոււսծ՜ իւբաօանչիւրի իղճի ձարւռվ ^Հսւա^ւացէւէ թէ 
ինչպէս ւ^^ւո^ է լինել ու բսւբօյականու.թիլն պաՀծ՚շէ 

Աւսաիսի զգօէցմռւ֊նօներե ներքոք Նոր ուղզռէ,թ–իւ1ւ 
քռՆէցէն »ւրքյ գի^նականք. Այ/^ւՀււքն; (1752—1827) 
մեբժելռվ առ. ^ասօւբակ գերբնսւկսւնր, սկսսււ կէսմսււսւ* 
կան բացաաւբու.Թիւ,ննեբով Հասկացնել Ս* ւ՚բքի Հքսւշա* 
լիք^եբ/ւ և. ռւքգպիսով ա^գ գիրքը մի բարձր կրօնական 
գիրք գսւբՅէնել օւռւսնց Աււսւուծո/ ւաւանոէ թեւսնւ 4/""՛ 
^ւսչիքների րնսւկսէն ըացաաբռսթ՚եանց մէ9 ւքՕ(ւաք գնաց 
աւ.ելի 1ւււ Պաւչիու.» (–|– 1850), Հետևելով Կանտի փի– 
յիսօփարլթեան, որ սեսռինգի ազգեցւււ.թեան տակ ձըգ– 
•էոսէյՏ էր մի էընական կրօն» կազմել։ Նոյէւ Լ&աս^Նք.^ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 36, - 

ռւդղօսթե-ան տակ գոսրս ելան և. ուք՚^չ փք^ք սոփւսհէր^ 
հ՚նչպկա Հւօմաստւէւ.ս։Նեսւև Լեգելը, աՆաստոէ-սւհ Փ«յէ^– 
քախշ (+ 1874) և. ՆոսւհնՀաոսկը, ^քքնչգեօ^ Պապիւ.սէ 
կաո^մն էը մէացնել հրաչաչիքն «ւ. ջքեակաՆ կարգի 
էոեսու֊թէւնը է՚^ւքէ ՈԼ^ռվ ըա^ատրելովէ 

հալական է. "ք ՚»1Գ «՚նւէնք Ա. *^–րքէ ^Ս՚"1՚"Ժք– 
ներին "՚-րէչ միաք էին տալիս և. ա^ա գոսըս եկան ո»,– 
րիյներն, ռրձնք ււկաեչօվ Մովսէսի գրքեըից Հեազկետէ 
առսւսպելսւկան անռւ.անեցին գրեթէ րոլորն էր Աւգպի– 
սի մի ^աս^ած– յոչտնել էր ^ք^ գսւրօւ,մ Աբ.են Ծզրասշ 
Լնգամատեւռնի մի օանի մասերի 4Ր"՚1 ՚^ի"՛/^՛ ^""19 
1520-^1» ^արԱտաօէը Հւօրյ) րարձրացրեց թէ արգեօք 
Լնգամաս,եանի Հեղինակը Մօվսէ.։ն ինքն է. Ապա Հես.– 
դՀեօէէ կասկա^^ներ յաււոնեցին րելգիաըի Անդրէաւէ 
Մէռղիոսր Օ-Ձէ գարում, անգլիացի Թ՛ովմաս Լորրէսը ^է՜ 
գարում էլ. նոլն ժ՚սւմսւնօւկ ֆրանօիւսոի Ր– "\եւոեր և մօւ– 
նալանգ Սսւինոդսէն, ինչպէօ ւիշեյինքւ ււր տօում էր թէ 
յյ՚սվսէսի ժամանակի գրռւյէւՆնեբը փոփոխել են ^տիՆ 
գրռղներր, 

Օ՚ւ, գս/րի էւ^քտու-լք օ՝ւան Ասսէրռւկռ սւշագրոսթհւե– 
գարձրեզ Հնգւսմատեանի ղսւնռւզսւն աեւ^րե վրսււ, ռր– 
աեղ Ասաուծոյ անսւձւը զանազանօւկերպ է յիչուաՆ, «՚յք. 
տեսնելով նա հայտնեց ւս^ն կարՆիքշ, որ ա^գ Հինգ գըր՛ 
քերը կազմուա^ են մանր գրքերից, որոնցից իւոաքան– 
չի՚֊ՐԸ "՚֊քիւ Հեղինակի է, ուստի ե լառա9ացել են Սով–՛ 
ււէռի ժողռվահուի մէք Ասսււււ.ծոյ տսւրբ.եր օւնուններր– 

թեամր կարգում էին՝ ագռնաւ (տէր^ւ Ըսէո որում և. կան– 
տեղեր, ռրտեզ օՀռվաՀ է ասուաՆ և, աԱ տեղեր՝ ԵՀո– 
վաՀ–);լոՀիմ Լկամ նաՀվէ–\լոՀիմ)է Սակայն \1սս,րու.կը 
ր^ոլոր ,օլգ գրքերի ժողովող Հեղինակ է Համարում Մով– 
ււէսինէ Րս՚ւց շ""" չսւնցալ և. Րառլէր ռլսուցչապեսէչէ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



<֊ք1806) ս^սալ պնգեչ, որ Մովս^օիՆն են մէմէաքն մի 
^անի կօւււրնեըք ըսա որռւմ և. էսր բ.ռնան– գէրք՚ւվ աք– 
դես քքգ ռւզզսէ^թ՜եան ^եաև-ողներհ ^/""/՚ ւՏօւՆօււ.ւււնգ 

օր Կւռյն ժամօւնւսկ պսւտմաբ.աններն ^չ այն կարՆքւքէ 
յ^էն թ-է սւզգեր1է Հին սքօւտմոլ^իլնը Հէմնօլ,օւնր է ւսււսւա– 

պելարանսէ.թեւււն վրաէ, (աքգպ^օ Գուո^ոք. Լ 4– 1812)» ^('^|* 
ՏԿ (+1858), Գ. Ա՚իւ^չւեր, Հոլֆ (1824), ՚Եիքւո,.Հը 

(–|–1831) և. աԱֆ^տ ^գՀանոսր 4՚"/>ք գէօրձալ Հին գր– 
ըւէլւսՆները ժողովաՆու. կամւսքւել օւռւօօպելների պատա 
մական միիւկովէ \՚սկ առասպելարանութիւն կին կոչում 
■տմի եզելութեան կամ մսւքի ռչաւոմութիսնը միայն թկ 
աէեպիսի ձև-ով, որ որոյւ.ու.մ սւրսւաւսււօււում էր Հին ժա– 
մօւնսւկի նշսւնռւկսւկան լեզռւի ոգով ռւ. (եքԲ երե,օւկւռւս^– 
ր-եամրտ։ Օ՚ոքսւ սկոսւն ապա ար չափով նայել Ս> ^քր* 
քի Հրաշքների վրայ, ասելով զորօր՛ որ ԱբրաՀամի խօ՛ 
■"իէԸ Ասաոււձոյ Հճա երազ կ եղելէ Հրեչաակներր կա՛ 
սարակ մարդիկ են I ղեչ և. երէւակայութեամր. այգսք^ս 
ընգու.նոլ.եչէ Աււգոմ-Պ՚ոմորր րնականապէս է քանգոէ.ել 
կորնանուեչ և. աքլն։ 

Այս ուզղութ եամր Փտւոեր լեզուարանը (4– 1826) 
օկսւօւ մանրսւմռւսն ոոյց ատի որ Լնգօէմասւե4օնր ւեաէն 
ժամանակի մ-սզովաՆու. է և. իւր վերնական կազմռւթիւ.– 
Օր ստսէգել է ռարելական գերռէ-թիւնիգ ռչ աււսւՕւ Ս–էս< 
պիսի ռաօսւօւրութ եւսն մէ^ աւելի և.ս ւսւռա^ գնսւց Պօււ.՛ 
/իու.սի աշակերա Րր^կեօէւոէ (-+- ւՏ4Ց), ռ՜Խաելով արտա՛ 
քին ադրիլրների գոյութ-իւնր և. միայն ներքին քննա– 
բանութեան Հեաեելովէ Սս՚^՚սյէէ նռրա այգ նորռւթիւ– 
նր որքան էլ ւսոո.&՝4 օւմենքի մրայ ե. Ի՚շեւեօ բօէնապաքսւ 
քննարաններին մինչև, վերքերս, այնով Հանգերձ ան– 
Հիմն կ, քանի որ նորա ժամանւօկից մինչԼ. այժմ րազ– 
մաթիւ արտաքին ազրիլրներ գօւնուեցան՝ թկ Թղ1^^Բ 
«էէ. թէ Հնոլթիւններ ե. արձանագրռւթիւններ , որոնք 



ԱլՕՕՕ»^|Ը 



- 38 - 

Հասաաաուէք են Ս. Գըքի կմաըաու^թիւ.նը, Լոկ անձնա- 
կան կարհիքնեըօվ չի կսւբելքւ քննաբանական տեսոէ-թ-իւն՛ 
ներ կազմել և. ընթերցողի ՚1զին փաթաթել, ւօնՀրամ-եշսւ 
են արտաքին վկարւթիւննեբ, օբօնք գււցա էքէք ^4՛"/^^*= 
^րՎ,եւոաէն ուզզակի է^նգամաաեանո չէ Համարռւ.մ Մօվա 
սէ–ս/ւ1|րւ այլ անուււ.նում է Լըէաների ւքիպասանութիւնք 
նմանեցնելււվ Լոմերդււե վէպինէ Լնգօւմօւօէեանր նռրսէ 
կօւրն՚իքոմ ղւօնօւղսւն ժամաւնակներօէ^մ գոքււաՆ քօգոէ.ա1ք– 
ների ժոզօվահ ու. է։ 

ԳըՎ,էսւաէ–ն իւր աքգ աեսգսթիւնը գր ու֊մ է մեէ՛ 
ււսոգւօնքռյ գէպե Ս. ՚ՒրքՐէ "Ր ե. կամէօրում է՛ նուի– 
րւռկսէն ռւ. գեղեգեկ թանււաէււեդՆութհւ.ն. օւսահ և. նօբտ 
Ոէ,զզութէէ–նո սւիրասւեաւէզ գարձաւ ^եօէագալ ռանւսաւսշսէ 
քննաբանների մէք։ սոյ5» րեթաէքքր րռնե^ նա 0. ՚՝րք^ 
մնսւռեւռլ գրօւսէնների վերւսթերմւսմբէ միշտ սւշխօւտերւվ 
բոլորն էլ ժուլովաՆուներ ներկա^ա^՚օելէ \1լււպիօով նսք 
մռռացսօ.՝ որ Ս. ^՚իրքր վե՚՚ւ չէ՛ առասպելաբանութիւՆ 
չէ, 111Ա Ասւոուձոյ ւալսւնռւթեան և. րնաբեալ մ՚ոզովրգի 
Հէսէ դբաճ ուխտի Աքաւօմութիւ.նն է ւ Սա^այէք իւր վեր- 
քին օրերում նա աշխատեց դառնալ գէպի ճչմարիա Հա՛ 
լատօր, ասելով որ էւ֊բ բւսնսւպսւշտակսւն և. ան^սւււս.– 
օւութեօւն ոլսույՏնասիրոէ-թիլննեբը և, տեսու.թիսններշ 
չկարռզացսւն խազազոլթիւն տալ իւրեան– և. որ ի^քը 
ողորմելի գաբձաւ. և. միմիաէն Հալատքի մէ9 գտալ Ի՚֊բ 
^անգոօւռսթիւնրէ «Ես Համոզռւ.աՆ էի, քք||)1.ւք է Նա, թէ^ 
կաբելի է լինել բաբեգոբՆ աո.սւ1ւց պաականելռւ. մի ո– 
Ը՚^ԻՏ^ ^աւսւաքք, բալց ղուտօվ աչգ պատրանքր վերա- 
նալ, ե, ես զգացի ինձ ողորմելի։ ՏԼրկռւելով մի աննիւ՛ 
թական աղխարտի կօւսասֆքից, ես ինձ զգ՚՚՚տի միալեակ^ 
ինքս ինձ թռւյ^ոսաՆ 1ւ. իմ բոլոր մարգկռւթեամրս ան- 
նպատակ ձգու.աՆ աշխաբՀի մէ^։ \*մ Հոգ^ււ լցլռւմ էր 
Հակասութիլններով և. անվստաՀ մսւապաօէկեբնեոով, 

ւ։.,ց,է,.–օ(ււ։.,՚ՕօՕ»^|Ը 



կեանքի ոչ մի յնչառու.թ էլն չհջ գտլէս կմ սրաի սառ– 
նութ-եւՆը օէօւօագնեչու. կօւմար և. մւօ\ն ըբբև. մի չար 
ոգի՛ աիըապեսւում էո էմ ամբողք գոլռւթիւնշէ »չ մի 
գւսաոզւէւթիւն ^եւսրռզառսւէ. ինձ իււսղւսզւււթ–իւ.ն պսաւ՜ճա՛ 
ռեի իմ զգացմունքներս կակսւււակ էին գուրօ գալիս 
իմ ռօւնակսւնւււթ-եսւն կամսզմօւնքների գէմ՚ա 

Սւքս մէոերմօւնսէն իէոսսւռմանուԹիւնր պսւրզ ց՚՚էց է 
օւաչիս այգ գիւոնօւկանի կոգհկօէն վիճակը» 1։ռրօւ կօգռլ 
մէ9 երկպառակռսթ իւն էր րնկեչ Լ. նա չկտրողօ/ցաէ. 
այգ երկպառակութեան լօւ.նու.մն սւաի վաօն զի է՚զ^է 
ձայնին ՛հակառակ ընթացքի էր ոովռրե՚չ նռրա մաասոր 
աչխարՀը։ հայյ |լ այնպէս այս վիճակը կարող է մի օ– 
բինակ լինել նռյն գրութհան մէք րնկնոզ ամեն մի գիա-ւ 
նականի։ ^ժրաիւտարար սա և-ս իւր ուսուցիչ Ֆրիգի 
ե. 1ւ»յն ռւզզութեան իւիսսւ Հեւսե.ող Հյլայէրմախերի պէս 
սւռւռւել մեՆ նչանւսեութիւն օւռւօււ. զգացմուն քներին 
ե. կրօնը զգացմունքի գորՆ Համարեց, ւսյնսլէս որ գար– 
ձեաչ չկւսրոդացաւ, մի եզրակացութետն ու. մնայուն 
Հէօյեսքցքի կսւսնել։ 

ւԼյգսլիսի ուոզուԹեսւն արձօւնուգրողն ու. դպրոզ կսւզ– 
մոզը եղաւ էոկապէո կայէրմախերը (Ո^8 - ^Տ^4:), որ 
ասում է՝ «իմ կըօնն ամրւէզՕովին սրտի կրօն է. իմ մէշ 
օւեդ չունի ուրիշ կրօնէ ։ \Լյնաէս որ քանի մարգ կաւ, 
այնքան էլ կրօն կսւյ ե. Հաւատքը անձնական զգաց- 
մունք է, որ ոչ մի տեզ չի կսւրելի գանեչ ե. ամենայն 
կրօնակսւն դգտցմունք ՜ճչմարիա է։ հչայէրմսւխէրն ու– 
րեմն ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչ իւր ժամանակի նիւթա– 
պաշասւկսւն ե. օւնասսւոլսւՆ ուդզոլթեսւնց սւմփոփոոը 
ներքին աշխս/րՀի մէի ՛հա իւր ժամանակի րոլոր միա՛ 
կողմսւնի տեսութ-իլնները աշԽսէտում է կրօնակսւնոլ– 
Տմեօւն ե. գլիւսււորօւպէս իւորկրգօււորութեան մէք ււեղ– 
մելւ 1\ւսէոի ե. 0. *^րքի գրոլանների վրայ շարունակ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 40 - 

կսէսկահներ չսէքւոնելով և. իւր նսւխոըգներե ւօսաննեքւԸ 
մեՆ ւ/էսսաւ/ս նրկ՚նելոմէ չկաբււզսէցաւ մէ օոոշ գսւզէռփսւր 
կւսզմել, աւլ ւօնգիսէՈէ.թիւ.նն և. սւնզօրօւ֊թիւ.նը կամա– 
բեց ճչմօւլւիօէ քննաբանա-թեան վերջին խօսքշւ 1ւա մի 
կօւսաաէոռլն ելք չգսւաւ, ռւԱ մնսւ^ կօւսկաՆոտ ու. մըշ– 
սւտշսէըժ մի սւնկայււլն զ^աչարսւնք։ 

՚հախրնթաց քո/որ րօւ^՚սււսւկէսն քննաբան՛ների մսւրմ– 
նաքօւ-մն է ^ալւաօւօքւ օր կրօնը երև-ակօււռւթ-եւսն նը– 
նռԼ-նգ կյսմարեո էլ •ււււասսւեւր ւօմրււղ^ ժամօւՆւււկէ ու. 
ժոդււվոգի ձգօւման^, օւեսութ եսէն^ ու. գսւզափսւրնեքփ 
ժոզովահռւ, ոլւի հեղինակն է ոչ թէ մի անձն, սւքլ ժռ՛ 
զովրդի ՚^աւաքական ոլժը, Ար երկ«ւ. գմռն^ վրայ ըս– 
կււաւ. ն«> կասկանաչ ու. ներկւօքտ^նեչ մինչև, օւնդսւմ Ցի– 
սուսի կեանքո, որի ւ^ ասււքո 1.0^1. էւո ւռնոլսւնու֊մ 4՜ ԳՐ^՜ 
թէ Լրէսււ ժոդռվրգի <քան՚ճարեդ երե.ակայււէ.թեօւն աբ– 
գեան^ նկալւօւգրու.թ–իւ.ն։ Աքգօլէօ նա ձգտում է Ց^սու.– 
11^ կեօւնքր ժռոովրգի երև.ակաաւթես։ն օրէնքնեաէւ1 ու. 
, ցնորակսէն ենթադլէութիէ.ններով բէռցատլւել ե. իբր թէ 
պատմական մի կասկա^ռղութ իւՆ աալ բնթ երցսէւինէ Սա- 
յթաքն նա չկալաղաշաէ. պաէոմական Հաօկացոզոէ-թիւն 
տալ, տլլ միաչն կամաքականօրէն աէէ՚են եզեչութիւն 
դարձրեց մտացահին առասպե^երէ ՚^րիռաոռի երԼաչը 
Ժոզովբգի մէ^ նա Համալաւմ է երևակալեալ և. ուրեմն 
գրեթէ ամեն ինչ առ երեոքթ եզահ ։■ նսկ ՚(՚|Ա տեսոս– 
թիւ֊նք, ոչ այլ ինչ է, եթէ ոչ Հին երևութականների 
վարգապետոսթեսւն ՀետԼոսթիւնքւ։ Լապա ինչպկււ ՚^րիս 
էոոս Հիմնեց իւր եկեզեցին և. որտեղիւք եկաւ. ինքը՛ ա՛ 
կա այս Հարցին չկարողանալ, պատաօխւռնել Նօւրաոսսր, 
րսսէ որում և. իւր բոլոր ասաՆներր ոչ մի պատմական 
Հիմք ու Հաստատութիւն չռլնին, աւլ միտքն անձնա՛ 
կան ենթագրութիւններ են։ 

Օտրաուոի գրութիէնն աչնքան ցնորական էր, որ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



յքսւրճ ժամաՆօւկեււ ւեաու /ուս էոեօսււ օՕտոասւ.սի կեօւն– 
քը, քրոլած 2ՑՑՑ թաիԱ աւււինքն 1000 ս՚արէ ն«ըա 

յաՀից ւետոի որու.մ կեղինւսկը Ներկաէտ^նռւմ ^ նոր ս> 

–կեւօնքն էբրե. իւլւ Ժամանակի Ժււղու1րգէ ձգամաՆց ու. 
գաղավւօւրների եբ1ւ.ակայակսւն արդիւնքը և. ^Նորտկէսն 

՜նկսւչւսւգրութիւնը։ Այս երգին անօէ-թ-եան հեղինակը Հաս– 
աւսասւմ էր իւ֊ր "՚ւգ գլւու–սւ^օօւ1է որ սւո/ւաու.սո գուոէ.~ 

Սսւրւսուս^ ազգեցութիւնո բաւօւկսւն ժւօմաՆակ դօ՛ 
րե։լ է|՚– գռւլւււ ելան մաբգիկ՝ որպ^ս Ֆօքէրրսխ ( փ 1872), 
Նտիլէներ և. ՚օյչք Լ. էւկսսւն սլնգեի որ ^""տէ ^"՚րգէԼ– 
■եսից ոչինչ չկտԼ աշխսւր^ռէ-մ և. կրօնր ցնորք է։ Հ՚՚ուգէն 
պնգում 1^ր թ՜է քրիաւռււնէօւթիւ-նը քււււ.գդսւրսկսւնու.թ իւն 
•էւ չկօ՚յ մեղք, չկքչ Ասսւուսքծ և. չկւ"1 անմաՀոլթիւն։ 
ա. ^առւմեր ռէ-ԱՈւցւսՆում էր թ-կ; գրախաշ Աէ.ւքարւէք– 
ւիալոէ-մն է, 1Բ՚ու.ոզ ԳՒՐՔՐ պսէամում է 1յ.ւ.օսւրալիւռւի0 
.մարգկսէնց \Լսիւււ գւռլռ սսւռսւՆ Նօմհ մրէօչով, Օրսուս 
կարգսւգրեց մօւբգու. մարմին ե. արիւնբ ռւտեչ ե. Օու^ 
գան քյգ մսւտնեց, մէռ^մեգականռսԹիւնք։ էէէդ կրօնի 
ւառւս^ւսգիմութիւնն է, մասն զի ս։պտգա։ի կոօՆր Հս>– 
՜ճռյքն է և– Հե շօււսսիրոէ-թիւեր, Ա. աԱ օորւպիռի ցնորք- 
ներ, 

ւԼէապիււի սւղղոսթիւ^ն բռնեցին և. ռնակօւն գիօւու,– 
թեանց մէք ^>ոխւօռ, է՚իւխներո, Մռլեչոտր և. աքլն՛ Րա– 
ցասւսկսւն ուղզռւ1միլ,նր ոնգկօւնրսւցւսւ.։ հիւռինգենի կա– 
մսւրււսրասից ելսւն Րսւու.րի սւշւսկեոէոներր ե. սկսւսն ռւռ– 
ցւսօսէկօէն ուզդուՕեսէմռ. վեուսկաղմել ւօսէոուաօսւռանա– 
.կաս բո/օր գիսւութիւններր, մինչէւ. սւնգամ Հրէսւնեոի 
•պաօէմուքմիւնր նորաձևութ-եսւմբ ԹԽեի ինչպէս արսէւ. 
■^՚1՚"1ԳԸ< Յ-գւոելօվ վերլւէւ.Նել ամենշ, ք՚՚կել առասպեքը 
.և. մնէսըւսՆշ բացւսարել բնակտն օրենքներով։ \^ե սու 
.ե. թե իսր ^ետեօրգներն արգէն մի –ճանապ՚ռր՚է էին 



^Ե^^ՕՕ^^)^ 



ընթանա֊մ՝ սւռսւսպեչ կամ ելէգիհսւնոլթիւն Համէօրելռվ 
ախ ամեննք ինչ որ իւոեսւհ^ Ւ՚^1Ք"՚1 ձ^Ր քս՚ւք՚՚՚ւ՛՛/"–՛"–՛՛* 
Սոցւօ ւօգգեռուՕեւ1ւո շաօէ կամ սռւկօէւ. ասւրաՆւէւեշ ե. 
ամեն սւեղէ նո|Ն ^ս^ ^՜երմանէա^ի^ դոէ.րսւ օրսէեզ և. ^սւյա– 
նե գօււոներ սկօան նուն կսէրգօվ 1ւ ս&օօոլՆօոմ վերսւ– 
քհըոէ-ել գէպի Օ* ^էրքըէ էնչպէա քրրՆանն Էլ Փրանս^ա– 
յօււ/ ձեռք առաւ. 1Ց48 թւ".ից օկսեաչ ", ՚՚ւ՚քէ թյն։ռ–֊ 
մական քննաթօւնւււթիւնբ և. մանօււանգ 1863՛^^ Հր՛"՛ 
աարակելռվ էւր էՑէսուսի կեանքէ գռօւանքու ւՐջնանԸ 
ոէ.ղզակէ ՕէնկաւօւաուԹԾւամռ. է նսււոլմ րռչռր կրօնւօկւսն 
գրքերի ւքը՚՚՚ր մերժելով ամեն գեոբնսւկան կամ աս– 
սւոսւսՆաւին բան։ Նա պատանքում էր բացի իւը քննա– 
բանոլթիլնի^ –չնչի չկալօւաալ, սա^այՆ նւէոա ւէօիսու.– 
սի կեանքըա ոչ աԱ ինչ է, եթ-է ոչ լոկ մի գեդտլւռէ.ես– 
աական վէպէ "ր չ-ք-նի ոչ մի պատմական Հիմքէ ինչ՛ 
պէօ ինքն էլ խոօաւովանոէ.մ է թէ իռկս/պէս ՝^ոիս||։ոսի 
կեանքի ալգսլիոի նկարագրութեան Համար չունի ոչ մի 
պատմական աղքիւր։ Նա իլր ք"՚1"Ր դջութիւնշ Հիէ-օեէ 
է ուղղակի գեոմանսւկան բագառօւկան քննարանսեբի 
Հալեա^քների^, որոնք լիշեցինք ^եորէ Սոխ ոլղղու.– 
թեամբ նա Հրաաարակեց և. իլր էՊատմու-թիւն իորա՛ 
յէք՚Յ՞Յ՝" ԳէՐՔՇ 1887 թ-ուին, ոոսվ ամենաէն ինչ առաս- 
պելական է դարձնում ե. Լրէաների տստուաՆպաշտռլ– 
թիւնն էլ Եգիպաոէւից վերըրաՆ է Համարում։ ^աքց (Ւո– 
նանը քաքողութիւն ունեցալ. թերուսների մէՕ միմիալե 
ալնքան Ժամանակ, որքան բնգոլնոլահ էր իբրե. Հե– 
ղինակոլթիւնէ ի։ւկ երբ ՀետզՀետէ նորանոր ղիւտերը 
Հերքեցին նռրա բաղմաթիլ ՀաԼեացքները, տխոլՀետև. 
բնկալ և. նորա գբուաՆոց Հաբկը։ Ըսւ» ոոոլլք նոբա քբն– 
նագաաները գրեթէ բոլորն էլ Համաձալն են մի կէ– 
աում, որ (\՝ընանի մանալանգ վերջին գրութէւննեբը 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



գէօէնական արժէ;քօվ գօնէ մէ 10 ւոաբօվ քեսէ են ւ/էքա–– 
00՛/ գերմսւՆաեսւն գեսւնակւււՆօերիցւ 

ԱՀա սւլօպէռ ^աշասէսկաե քննսւբ^անութ-էւնքէ չրա– 
ՏՐ^Յ հ՚-Ր կ"չ՚>*–^1չ մւօրմնսւնալով նօւխ Օւորօէուօի և. ա– 
պսւ (է՚ընւօնի մէ9 և. Նալօսելով ու. մի կռղմշ նեաուելօվէ 
Աքժմ նօրսւնօր հւնսւրանօւկէսն գիէ-աեըն օւ^նքան բադմւս– 
ըել են, ռռ 0> %ռքքւ քննաբօւնութէւնը վերօտին գրական 
օւ-զզոէ-թիլն է էււոսւ2ւու.ւքւ |յ>.ս>»^ կաըԽւր է մի ^օւքեացք 
^գել այգ գիլտերի վըար 

է– 

Ս՛Ի ՀԱ6ԵԱ8Ք Հ՚|.՝\ՐԱ*1.Ա>1Ա՚1. ԳԻՒՏեՐՒ Վ,1՚11« 

Ս* ^րքի Հաաօւսււոոէ.թ եան վկայող ^եղինօւկներից 
■■•ոո օւնէնք թազմւօթիւ, կնսէբս՚ՆսւկօւՆ գ^՚-՚՚՚ծքւլ ոբոնօ 
գեռ. ես ՚շարունակւոլմ են երեան գ-՚լ \Տգիպէ1>օււու.մ , 
\Լսռրեօտանոէ.մ և. Պաղեսսւինոլմ։ Այք. երկրնեջն են Հին 
ու. վի՚&ակւսկիը Լրէաներին, վասն դի վերջիններս ապրել են 
Եգիսչսւոօում և. \յ,սռրեսօէանռէ,մ ե. միշտ ւսէոսւբերՈէ-թ՜եւէւս 
մէ9 են եղել •"19– երերների սւզգսւօ կեւռ։ ՚Լքք ե, ՍւՍՈ– 
րե աւոօձնըի Ալ, սրոնօիգ է տէսրւօեուել օօւղւէէքսւկրԹութիւ– 
նը գէօլի ՀՏգիպսւռօ , մի ցեղ էին ե. մի Նօւգու֊մն ռւնէիՆ 
Լրէաների Հես, և գերա-թեան ժամանակ կէանեբի Հես, 
մի սերտ լարարերութեան մկք են եղել, ք^է Ասորէս– 
տանցոը ե. թէ Լր^^աների կեանքն ու. ռովորոէ-թիսննե՛ 
որ նռւն են, միսւլն կրոնով սւաոոծոէ \՝սկ պեօէական ինք– 
նուրոէնոլԹեւսնգ ժամսւնսւկ Ասոռեսասէնցիօ շօւրւււ.նս,կ 
մեՆ գեր են Խաղօւռել Լրէսւների պռւս,մու.թեան մէ9, 
ոէ^ոաի ե. չս,րոլ.նւււկ ւիշլւէւմ են Ս> ՚՚րքի "՚ւգ մ՜ամանօւ^– 
կի գրռւսէեքների մէ9 ե. օւռանգ գոգսւ պսւօւմ ու^եաս 
^անօթութեան տլգ գՐքերր մեհ մասամբ անՀաօկանա– 
լի կմնսւնտ "՛էլ ե, Հրէսւօերր եբկւսր Ժսւմսէնւսկ օւպբսւե 
լինելով Ասսրեսաանոսմէ չեն կաբռղ պատմական ոէ.սու.մ–– 



։,ՕօՕ»^1ը 



Նւս»երութեօւն նելթ– չինեւ աւււսնց ԱէԱՈբեստաՆգոց ասւա– 
մռւթեան ք^ւոո(.0էանէ Լեաե.աբէսո ե. Հհսորեօտանէ սե– 
պւռգրսւթ-իւնքէ որռնք խււբՀրգաւոբ 1ւ աՆվեբՆաՆեք^ 
–գրութիւններ էին Համւօրւռւմ, կւօբգօւցդլ.ելով մեՆ հա֊ 
ռսււււլթիլՆ մաօէոլգհն Րւէօսււէ-ւե պասէմռէ-թեսւն ոէ,սօւմ– 
Նսէսէուււթ եսւն։ 

ԵգեպսւոօՆ էք նշւանսէւ.որ է ԼռէաՆեբէ պսւամսւ.՛ 
Թեաււ կսւմաբք վւռս՚ե ղհ \\.օէոուսւՆ ա/ք– "Ր^հրՐ Գ"՚Ր*–Ր^Յ 
ձյւէստների կրթարանը և. աւնօւեզ մեհամեհ ^ոօւչքներ 
գորՆեց։ Րօկ |/ոոո^ Լրէանեոը մօտիկ րւրաբեըոսթեան 
մէք էին Եգիսււոացոց կետ թէ պաաերազմներով, քժէ 
թագասււրաց խՆամութիւնՆեըով և. թէ արւտեզ տպաս֊ 
ւոօւն քաէք&^ո^է Եգէպտոսռւմ ւսպբեցան ԱբրաՀամ, լ՚սսւ– 
^ակ, օակռվբ. և. ապա երկար անապատական կեւսնքով 
1*սլ։այէլտցիք եկան Պաղեէւտինւ Րււըաքէլացռ^ նակապե" 
էոսէկան և, օրէնսգրօւկան կեաՆքր Եգհատոււր կետ սերտ 
կապօլաՆ է և. Մովսէսն աչնտեզ ու. \յինաչոսմ էւքւ մտրգա– 
րէակտն գոըն՚ը վերՕացրեցէ ^ետե֊աբար Ա. Եգիպտոսին 
ու. ՚ւօւոեստինին ւ/օէո ^անապարկի •վօա։ օ.^Լէոէոո կա– 
րէւռր /"յս ^սփււէւ» Թէ հօրա^էչռւցոց կեանքի և. թէ 0. 
ԸՔե 2""" տեղերի ռացատրութեսւն կամարէ Ել. վեբ9սւ– 
պէօ *^աղեօսէինի ՛հնաբանական գիւտեբն անչուչտ նյ^ա– 
նալօբ օժտնգակնեբ են Լբէանեբի կեանքի ւււ.սու.մնա՛ 
"իր ա֊Թ եանէ 

Գիւ.ւոերի սէՈ-ա^ին տեղը Եգիպաոռն է, ռբ կանխօւ– 
պէււ բաց աըաւ. ռւսումնականնեբի աււաՏ իլբ գարաւռբ 
գազտնիքնեբբւ Մինչև, այգ ժամանակ ալգ եոկիրռ քայտ– 
նի էր իբրե. ււսքանչելեաց աչխաբՀյւ իլր բոսբգեբով ե. 
4ւֆինքսնեբռվ ե. տաբօբինակ տրճանագբութիւննեբով, 
օրոնք ոէ.տւու.մնսւկսւնսւց եմւսցւււթեսւն չէին ենթւռրկէ.օւ.մէ 
\յ,նցեալ գարի վերքում շատ աշխատեցան կարդալու, աւգ 
^ււբձանագբօլ.թէլ.նները, վասն զի Եգիպտռսր Հին գիտ– 

ւ։..ց,է.70Տէ.՚ՕօՕ»^|0 



նականների կալրենիքո լինելռվ՝ միշս։ ղ^աւոէ-մ էր ա– 
մենքի ՈՀ.շսւգրռւ.թէւ.նըէ օր "՚ւգ օւբձսւնօւգքւոէ-թ եսւՆ^ ^^9 
նչանսււ-որ աեզեկութիւննեը կչ^նիՆւ Աւգօնք մե^ենէօգը՛ 
ոօւթիլններ կօէմ պատկերսւգրոէ-թ՜իւննեբ էէնէ որ ԳՐ^1 
էեՆ օրմերրէ և. էնչպէս կսւրնւոէ-մ էր, ։եսււէ կւարգալը մո^ 
ռացել։ Աւգ գրութեւօն^ մ1;9 ւռսւրբ1 րւ.ոէ.մ ^ին ւոառե– 
րէ նման ձև-եր և. կենգէսնիներէ, թւլչօլննեբի, սռղուն– 
նեոի և. աԱ պէԱէոկերներէ \1ւօոսմնս/կանք չէէն կարոդա– 
նա-մ գտնել թկ "՚ւգ գրութիւնն^ր էին թէ "՚֊րէշ Բ՛"^ 
ե. կամ ֊^նչ լեզռւով էէ^՛ ^է^ Տոքներր կտրհօսմ էին 
թէ ււ՚էգոնք րնռւթ եան գադւռնիքներոէ մաոգկաչին գիւ.՛՛ 
սէերբ պւսկեչու. ^ամսւր էին գրոււսն՛, մսւնաւաւնգ օր 
քբմերո միսէէԿ րււաօւկ րնւոբեօւքնՄբհ էեն սոպոբեօնում 
ալգռնց բնթեբւքօւմբ, օր գագաբե^ Փաբսւսոննեբի անկ՛ 
մտմբէ ^1աւսր)ւե բր փււրձւսաբոէ թիւ.ն էին իւռսւոսէնույՏ նո– 
բան, ուղ,կկաբգ..,բ այգ գբռվմէւնները, բա^^ իզուր, Միշ– 
նտգաբեւսն ուսա մհտկաՆնեբր կւ՚էրհա^մ էին թէ ՛քրիս- 
տոս աւգտեոիօ է ւ^եբ^ռել ի՚-բ վսւբգւսսւետռւքժիւ.նր և. 
կաբհռււներ էլ եդաէ, "Բ Իբբ թէ՛ •՚՚քգռնք չինականի նը– 
ման են 1լ V, ^րօի շատ սէեղեբբ տւգտԾղի» են Թօւբգ՛ 
ւքաՆուսւծ՚ւ ինչպէս սւսոււ/ էր ֆբւսնււիացի ՚\ալենւէէ ւ՚սկ 
Եգիպտոսի գիտնսւկւսններեգ ււսրսնհ էր Րօւււսաօւ/Օլ որ 
Ե գօէրում ռսւգօւսւրու.թիւ.ննեբ էր տսւլհս մի օաՆե ^ե– 
ւ֊եբի մասին միտքն և. ա/գ էլ ն չանտկութ իւն չունէբէ 
վսւսն զի էետին ժամանակում էր ապբումէ կոբւօ գրոլաՆն 
էլ յոլնարէն թտրգմտնութ՜եամբ է աէ.անգու.տՆէ 

Թերե.11 տյգ ^օրաօւօլլօի քանքերը զտբկ տուին օ՚Ն՜ 
գաբի սկզբում կեսււսմուօւ լինելու, "՛էգ տբ^օւնագբոլ՛ 
թեանց ընթերցմանէ Նզ..ւիթ Կիբխները 1636-^ն Հր»>– 
տարակեր 6 Հասւոր աշխտտութիսն իք րէ՛– "՚քԳ՚՚^Տ ք""՜՛ 
ցսւսւբութետն կս-մօէո, Բ՚՚՚ւտ է՚ււ՜ճէօԽ աւելի հ-ս ոէնկւռս– 
կանալի /սօօօ՚/ո^ քսւն ի>–բ բտցսււոբեչին էրւ Ատկսււն նա 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



յեՆ զքրկ առւաս "՚յգ գոըն՚ին, կալ.աք1ւլով ր.ազմաթ–իւ. 
.կարև.որ նիւթեր թէ յօյՆ ու. լատքւ՚ե ^եդինակների^ և. 
թէ ղփօւէներէ չևզուօվ գրււլաձ բազմտթիլ. գրչագրնհքէի 
^րւսք ոււագջութիէ^Ե Հքաւփրձ՚^ւ ՛հորանից յէաւ./ աչգ 
■^ար^ով զ^սւզոէ-եցան 17Ց7–^ն գանեմօւրքացի 7՝. Ղեօգը 
և. տնգւիա^է եպիսկ* Վ,էօբբօսրէոոՆըւ որ քա^օւնեց թ^ Ե– 
գրպաււօի ս։բ1սէՆւււգբու–թ–էւ.Նք սււռու.բէն ու.ՆԷՆ ե. բօզքէն– 
գ^սնու֊մ եՆ ասւէոմւսևաւ՚նէ կբէէնակսւհ քլ սւ|ք սւեղեկւււ.թ ելՕ՛ 
Նռրէ Րւօւղ կէսրգսւչու. ՝դամւսբ Հսւո^աւււ/ւ էր գանել Թհ 
թՆչ չեզուով ^էն «.ոուսւծ) վեբռՆեչ աւգռնց օբֆՆակր 
գիտնականաց Տ՚՚՚՚քս՚ր և. թօւբգմաՆել ղփսւիԾրէնբ եէ^բո– 
պւակէօն լեզռւիէ –րպէս դի գիտնականք կարենա յէն ու.– 
էումնասիբեչւ Ել ա^ա ֆրանււիւււցի ՚էասւբմերբ մի պբռս– 
թեամբ ապսւցոէցե^, որ զփսէիերէնն է ՚^էԳ արձանագ– 
րու.թ–եէսնց լեզուն է Ղ^փէոիներէ ա^բսւրէնը քունար^ն էբ 
բւօցի եօթ-ր օէսւռերից, ռբոնք էք ^աւոքււճսւն Նօւգումն սւ– 
նին, նոց։օ կբօնակաՆ գբքեբն էլ կային թաբգմւօնու.աՆ 
սւրաՕՄրէն ու ւուՆօւրէն, բսսէ որում 1ւ. մեՆ գիւբօւ– 
Թէւ-ն կար "՚ւգ ՜ռւսնէօպւսբկով ուոսլմնսւսիբեչու. օււե ար– 
Հանագրու-թիւննեբըէ Ապա ՚ԿւսօղօլէէէԵ Ա-ք մանելռվ Ե– 
գիպտոօ, ւոաբաւ. իւբ Հէսւ շատ գիօէնականներ աքնաեւ^ 
էիշաաակնեբբ քննեքու. ^սւմար, օրոնօ և. կօււսւքելով 
բօւզմռւթիէ. օէեզեկռւթիւններէ ՝դբսւաւսրսւեեցին ԱՕգիսլսւո– 
յւէ Նկւօրագ րռւթիւն> անոսնով մի փաււաՀեզ զիրք։ Աք" 
գրքի ^ի՚֊ւ^երից սկսան օգսւուիլ գիւռնականք, որոնք 
էա՜ճաիւ ճանապարկռբգներէ խաբեական ու. կեզՆ օրինակ– 
նեբից էին աչխւօաում գանել սւբձանագբութեանց բա* 
նսւլեն։ ք՚՚աւց թսւնարււ. գեւ–ան և.ււ եղաւ ՚նռբՀել. Նսւպօ– 
լ^օնիէ \էորա մի սալայ 1՝ու.սարը իլր աշխաաանաց ժա- 
մանակ գտաւ. չօրւ՛ օօէնաչափ խոբուԹեան մ^ք բասօւլ– 
տեաք մի քաււանկիւնի տախտակի կառբէ որի վբ՚՚՚ք երեք 
յեղուօվ գրւււթիլն ^աո* նախ մե՜քենագիր, ։եապ գեմո– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 47 - 

Թեան ԼդփտէերէնՀ և. ապաա ("/ն լեզուովէ 9ոէ.նար(;նէց 
իմա^օւն՝ որ էքրութիէ-Նը վերա^երռլմ է Պտզռմ(;ոօ Եսլի– 
փանոաին, որ ապրում էր 205 ա. ՝1՚> սւ» Փոանսիա^ 
՜Գր Սսւս^ էսկօրւ ս^սաւ. Հտմեմսւօւել րւնարէնը գեմո– 
թ՜եսւնի կեա ռւ. եսւրգսւր որոՆելռվ զօւնազւսն նշսւնՆերէ 
Թհ՚-Րէ ւա՚ճօւխ կբկնռւոզ նշւսննեբր Նկասէել և. սյբձսէՆւօգ– 
ռոէ–1ժեսւՆ մաքե կւռմԵմսււո րմրււնել էէ.րսէքԶսՆչեէ.ր բա– 
ռէ էմասւոը։ Աչգպ^ս նսւ կարգաւք 1802-^1» երեք աէւու.ն՝ 
՛Պասուք է՞" է Ա՚ղէքսռւեդբ և. Վէք &՚ն^^ւէււ Նոբանէւք լեաոԼ 
օւնգլիացի գիէոնւռկօւՆ է՚սնգը Նորից քննեց Ա. գէոալ, որ 
մէ խումբ. Նշսւննեբ Հօւմաէղօւսէաօխանօսմ են րքն գբու.– 
Թեան «էւ» բառէն, մի խումբ էւս կբկնւում էր 30 անք 
.գամ, որի փօխարէն լունաբէնում ա^գքան անգամ կբկրն– 
.ւում էբ (ք^ազիլէուս^ արքպյ բառր, Յծւոոյ գաալ և. էր– 
կու գբռւէ^-ե՚սնգ մէ9 ^աւսւսւսո թուով աաատ^ոզ Պօւղո– 
մէոս և. Եգիսլաոո սւնոլննեբբ։ Աւգ գտնեչոլց ւեաու նա 
՛նման բառերշ իբւ»ր տակ գրալ, մնացեաքն էլ իրար 
•օէակ գաոաւորեը, ոկոալ շարունակել քննութիլնբ ե. 
գսւաւ այգպիսռվ 150 րառէ 

\՝ւնգի թեբացա^ը լջացրեց ՚Շամպօլիօն կրտԵերը 
ւ(1818)ւ ո^ նախապէս ուսումնաօիրեց նգիպսաօի վերա՛ 
,բեբեսէլ բոլոր գբութիւՆք ե. դփաիերէնո։ \ւսւ վօրոբեռ 
յ.օ16–^^ գտՆուօւ^ք մի ւոլշ^ար1ւռն, որի պւաոուսւնգւօնէ 
վր՚՚՚ւ ւունարէն գրուսէՆ էր Պսւղռմէոս 1ւ. ՝^զէօպատրօւէ 
Դե^ենագրի մէք էլ գսէսււ ալգոնց կամեմաօէ ձ1ւերն ու 
նկատեց, որ ա^նոնց մէ^ կան ա^գ սէնուանց տառերի 
Համեմաա նշաններ > Ապա նա իմանալ, որ ա^ն նշան - 
՚ներր ^նչիւննեբ ենք ոոոն^ տաո^եբ են և. պէւոք է Հաս- 
՛կանալ իլբետնց անունՆ ունեցող բառի առածին Հրն– 
չյիւեովէ էԼորօբ> ^լէօպատրա բառի առածին տօւռր Րէ\ 
գբուաՆ է ծոՈւկէ վաօն զի ղփաիեբէն <կելի։է է ե. գըր՛ 
յ-ում է նոլն տառովւ Սբկրռբգ նշանն է առ/ււծք վաս՚ն ■ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



^ի դփւոէերէՆ ոլաբօէ սկսէ.ռէ.3 է Լ աաէւռվ, էնչսլ^ռ "՚էԳ 
էչօգօէ ն՚չսէնքէ կօւր ե֊ Պօւոչււմէոօ րառէ մ^քւ Հհչգսւէս– 
Ն։ս քսււ»լ ե. մնւօցօւն էուաւերհ յւչսւՆներն, ինչպէււ 1ՈԱ– 

րծլը Ե է նչաեակում, ՚^սէնգոյցլյ 0, քառանկիւնին Պ, 

աբծիւը Ա, ձնոլ^ը Տ, քւերանը (՚ ե. աւչնէ Նամպօւիօ՛ 
ն^ւ ^"յւք սւուսււլ որ բոչււբ սւրձսւնագրու֊թիւնք տյգպէս 
էէն էք րռւսւ^ միմիալն ալե օէտրբերոլթ եւսմբ , որ իւր§ս– 
քանչիւբի մէ9 կէոըալ է ւռաւլը նշաՆսւկռւաՆ ւէ^եչ ու- 
րիշ «ւնոււօն ակգրի ՚^նչիսնով։ Գիսւնակւօններն սքսէնչսւ ■ 
ցան այււ գէւօւքւ վոաւ, սկսաՆ կեէող^եէո^ կսւրգւււլ "ււգ 
գռօէ.թ1ււ.ննԾրւււ գերեզմւււնՆերօւմ օսւէքուած՝ պսէպիւրօ– 
"է (ւււրւ՚>1ւէ) ւէյսէօււււզ։։։րսւնՆերբ ե. մհՆչև. սւՆգււ։մ ին– 
քեաՆք 4/ նոյնսւէսի սւօւռերով սւրձանօւղրու֊իւ իւ֊ններ 
էին քանգակռւմ տպտգաւ ռերնգի ^ւօմւսչ։, ալգպիսի մի 
գրօւթիւն ւօրալ եգիսքսււսգէտ Հէէսլսիուօքւ 1842–/՚^՚ւ "ր 
կւիրգսււք ւեւռու մի չի՚^՚"տ1՛ էէգիպտագէտ էւ. կամսւռեզ 
2200—2300 ». ք–. ... ,,ալ,.ծ. 

Եգիպէ1ւսւկւււՆ ռազմ»ւԹհւ. ։սռձօէՆւսգրու.քձիւ,%օ կւօւ։՛ 
սւէՈտեցքւՆ Ա, ՚՚ւ՚քի՛ ււօ՜ճտխ կաէւկէսՆեչի դալւձրսւհ՝ պատ– 
մօւթիւնք և. հէէւնր ՀօւրուէսՆ սէՈւիՆ բսւցասւռկան քրն– 
նսւբանռւ1ժեսւմր. ք<>՚^ւ| ւէյգ դեռ. բոլոքէը չկէ Այ/ք. գիւօւե– 
բհգ ւեւռու գիաՆսւկսէնօ մօծսւս/է" ^ետսւօռռիր եզան Ա– 
սռլէեսօււււնի սեպւօգբութեւօնց, որոնք ասելի էւս խռրկըր– 
գաւօր էին է Աքգոնք ււեպագրօւթ իւն ևն կռչւում, վս։սՆ 
զի նչւսններր սծատ–/ւո նմօւն են և. վէսզոլց գոոււ–Ոէ.մ էին 
՚ճսւնսւալսւրկորգների 4ււշսւդոոլքժիւ.նր։ Աւգ ւսր^անագրու.– 
թիւնք գրուաՆ էին ՚Կերսեպուսռւմ Ղ։,.րիոս Լիււոասպի 
Ժամանակիցդ ինչպէս և. զսւնէււզան տեղեր զէոնսւզօւն ար- 
քաների կրամանովէ Գրռւթիւնք երեք սւեոակի էին իւ– 
րեանց ոլզղոլթեամր և. երեք ւոեսակն էլ քինում է մի 
սւըձանագրութետն մէ9, կեսւե.սւր.ւււր զտնազուն թտրղ֊ 
մանռէ.թ իւններով, ա^օինքե զսւնաղան Հպօւօւսւկների Հսյ> 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 49 - 

մար մի քւսնի ւեզօւովէ Ոււււո^ և. ենթագոեցին, որ աւ» 
ձանօւգըռլթեան սէռաշին գրու.թի։.նը քւէ ագօււ.ոբի լեզսււէվ 
է՛ արփնքն՝ գն սլւսրսկերէնւ է^օէռերշ ^սւժնւօւմ են 
նչաններռվ և. էոսւռանմ ան նչւսննեոո քաւււօսնիս չեն անօ– 
նւււ֊մէ Րսւք^ տեսնելով ռբ բ.առելւից ոմանց մէք չասւ նը՛ 
շաննեը կանւ իմացան օր մ է ք՛՛՛նի նշաններ պէւոք է 
մի Աէէսռ կազմեն» %աիւ կողմից սկսոսահնեոր մի գհու.մ 
էին, իօկ ա9իցր թերատ, ու^ստի Հաօկացան՝ որ պ^աք 
է ձախից կարգս՛ լէ Կարգալու. րանալին գտաւ. գերման 
գիտնակւձն ^՚րոէոեֆեչգոէ Սա գսւաԼք որ ւօբձանսէգր ւ–՛ 
թեսէնց սկւէու.ա՚նքը չինօսմ էր սօվււրտբսւր 3 — 4 բա՛լ, 
որոնցից մէկր փօփօխլում էր, իսկ միւսներր մնսւ.մ էին, 
և. նկսւաեց որ ոէւգ փուհոԽու,ողր թագսււորի սւէէոէ.քւ էր՝ 
իւ՚կ մնացահր արօաէական սւիաւլոսներւ սսւ սկսաւ. Հա> 
մեմսւաեւ ս՚րձւօնւսգրութ եսւնց ս՚քո. բառերի երկսւրոսթիւ–– 
^՚քէ "1ւււրսից թօւգաւռր՚օռ սւնու.նների կետ 1ւ գտսււ. Չու– 
նաց դրռէ-•ո^ներոլմ որ ք՚ւււրեոսր շսէսւ արձաններ է կանգ– 
նեցրելէ ոսստի և. աւգ անոլ,նր գրսււ. սւրձանագրութ եանց 
մ ^9 պսւրռկակտն ձև.ով — Ղ՝արաչեավու.ս։ Աքգպէս նա գը^ 
տալ, մեց սեօււսգիր տաէւ և. ապա »■// արձտնվւգրութեանռ 
մէէ գսւաւ. Արտաքօերքս , ււրի " տառը Կ՚՚՚ր ^ Ղ՚արիոս 
անռւ.1ւն մէէ։ Ցէտոյ գտաւ֊ և. զենգերէն թագտւոր րա^ 
ռըն աւգ անունների Հ&ւո միասին ե. ^ետզՀետէ կազմեց 
կարդալու տ^րուրէնր» 

Աորօձնիռ լետու սկսան ուսա-մնտսիրեԼ զենգերէնր 
և. կարգալ աքգ ււեպագրոսթիւ֊նները՝ ք՚իւրնոլֆ, Լեաււ– 
սեն և. անգլիացի Հ* (^՚ոլինսռն, որոնք գրեթէ ւոռանձին 
առանձին կարդացին զանազան գրութիսններ զենգերէ– 
նով ու. ո՚ոնսկրիտերէնով և. աւ(ւո..քէն կազմեցին, Ա«». 
րեոտանում և. ք^արելոնում գիւտեր արին Իոաւոսէ և. 
Լալեարգր և. նկատեցին, որ ա^գօնց լեզուն սեմիտական 
է է Աօորեստանցիք արագին գրականութիւն էին թ՜ո՛ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 50 - 

դել աղեւ-ււնեռէ վռաի ոոռՆօ գեաՆսւկաՆնեբէն րՆԹՄր՛ 
քէմնոէ^թեօւն մեՆ նիւթ տա֊ինէ Աւգռնք մէշնռքա քաան 
բսւօ֊ւսզոէ-գւււկնԾրւ ՆշաՆներե քւօքլօէուսնսօո ե. էօչլեէ է– 
քլո1ւյ նախկին ^եղ^նտկնեքւն էին \Լկկւ»գացիքէ Օօւյ՛» գը՜ 
րօւսւհՆերէյ կւս^ին թ-ՍէրգմանուաՆ Ասոըեաւաւնցռց լե– 
ղռւռվ, ինչպէօ և. ք յք լեզւււով քրւււ–ա&՛ են Ղքինուէքւնը։ 
՜ձռրժ Օյ^ւոո ե. ՚^ււք ք—նիցս ՜ճէոնապւսրկռբդեցին սի– 
էւու.( ե. կազմեցին Ասորեռւոսւնցօց ^առաբանշէ Գանոլ.աՆ 
գրակսւնուԹիւնը միմիայն մի փ՚՚քրիկ մսւօն 4՜ էզեղռւմ» 
ներիա, ք՚յյւ ^ սււնպէս շուա օււ.ելի է իւ֊Ր քանւէւկււէ,– 
թեամբ «ա^^ 0> ՚^իբքըւ Ը""՛ "րում ե. ւսնչափ նիւ.թ է 
աօւչիս Ս> ^Բքի լեզօւի ոէ^օումնէէաիրուԹեսւն կւսմսւու 
Այք. պ րսէկսւնութիէ նը դարգաըաՆ է իւր քերօ^կսւնական 
ձԱերով և. էօյժմ զեզեցկւօպէ^ս կարդէսցւում է, էնչպէս 
օւրիչ Հին չեզոէ-ներով գր^ւ.$օ^^Նե^րէ Աքգպիօի մի մեն 
գրսէկաՆութիւ.նն անշու-շսւ մեՆ լւ^օ սփււեց Ս. ՚՚րքի ՚՚<–* 
օումնաօիրոլթեսւն և. Հառւաատու-թեսւն ՚քրս՚ր 

Այս. էր^ու. գիսէօերի ^րս՚յ սւլ.հլացան և. Պւսզեսէոի՛ 
նհ գիւսւերն, ռրոՆք 9րեգին բէսցսւսսւկսւն օՆնւօբւսննե– 
րի այն կւսրնիքը, որ իբր թէ նււրայկօւցռց գրակսանւ>ւ.՛ 
թէւնը բսւբեչօւկօւն գերռւթեան ժւսմւսնակէց է միաէնէ 
Ղ՚ոցւս Հաոու֊սւծ՜ սւոււսւ. նւսիւ Աիլօվամի •ււր1սւնօէգրոլ,– 
թիւնն, ռր գւռսւն սրուսօէռէմոլմ ^ուււօւզռիւրից գէպի 
Սիլովամի լի՜^ը տսւրռլաՆ քռանցքի ւդատի վրաւ Հ"դի աքկ։ 
Ա.րձսւնօւգրռւթիւ.նը պասէմոսմ (- թկ ինչօլէս մշսէկները 
732 սւօժէն օաւրւռՆոսթիւնը երկու, կողմից քրանցք են 
փորել ե. քանկարն մէօ տեղում իր—Ր Հանգիպեր Ա–(գ՜ 
պիէ մի յր ".էյ^ է |քյ"ւ–"* ՚Ւ– 1*^1– Ի. 20. I՛– Ս՚ն«.յ. 
ԼՐ) 30 ե. ուրեմն օ՚^գ մ՜Աւմանակ սււգքան երկրաչսւփա– 
կան Հմօէութիլն են ունեցել Երրաւեցիքւ Գրութեան 
քւոլոյւակ ձէւը ցւ՚էց 4՜ օւաԼիսէ որ գրռղներր սււվոր են ե՛ 
զեչ գրելու մագազօւթի վրւսր ք^էօգալորի անուն չկալ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 61 - 

■քէքք ե. ռսըեմն գո՛՛ղը մի բ.անօւօր ^ եւլելւ Եւ– ոռով՛ 
Հէա/ւ ւօէգ մի կաըգալոս օւ. տես՚նեէւււ. ՚ո^՚ւ չէւ Հեաե– 
է.աբ.աը մի դոսաչքճռւ-թ իւ.ն է ^զ^լ ԳՐ"դէ Հս/մաը այգ 
էսրձանսւգրեքյէ, պարզ է, ոբ աքգ Ժամանակ գոագիօաւ– 
թ^իւ.նը ^աա տաբաճօսան՛ է ^Գ^Լ Ժօղովրգի մք;քւ Ուոէ* 
մըն գրագիաութիւնն աքնքան մ-ռղովբգական ^ր, «ըքան 
Ծգիօչառսօւմ և. ԱօԶրեստան՚էսմւ օրւոեզ գրագարաններ 
կաքին, գքք^ր էին արւում ժոգռվբգին կարգալռւէ սւււ 
1լ «.գպիրէ անունը մեՆ պատիւ. ուձէր Լ. գիտռէ.թ–իլ.նն 
«լ արսէ.եօտը Նազկահ էր։ Եւ որ ձփն Կաակարանի գո՛ 
րռլաննեբը գրուել են իւ.լւեանց րովանգակուԹեան Հա– 
մեմաա ժամանակներււլմ, տարակուսել չի ք^նիչ և. ս՚/ք– 
՜ճչմարաոլթիւնը կառաաօւէ-ռսմ է "՚էԳ ^ Նման արտա- 
քին փսւստելավ Ն 

6– 

«ՈՒքՐ Գք-քԻ Ա՜Ե՚ւ՚եԱքԱ՚եՈՒԹՒՒ՚ՍԸ 

Արգէն օէեօանքէ որ Ս. ^իրքը գրուան՛ է Հազա– 
բաւսր տսսրիների յ^քէ-ւսղսոլմ։ Րւ.րաօսւնչիւ.ր գրուաՆ՚ք 
մե1րւութեսւն կսւրօտ չէր ե. կտսկանալի է "Դ 1 Է*՜Ը ՚է11~ 
բոէ-թ-եան ժամանակի աչն մարգկանցւ ՜ ոըոնց Համար 



•) (*>(: իկպէ« են փոխւում դիաՆականնեըի աք.4սւ««ա»ւ 
կար^իքնեւււլ 1ւոուսէւ«քւ գիւտեքւով, երեում է ^հքւքէրս դէռնռւսւձ 
յի աքձանագբութիւՆիցւ Ծինչև ա/՚էմ ւաւ^որ կին Եդիսլտոսից 
եւքը դնելռւ. Ո՚ամզէս ֆարաէյէնի ժամանակ, մինչդեռ էւործրս 
քսւ&ուաձ եգիսւաական մի արձսւնագքաւււթիէ.ն ցոյց է էոօւք^ս, որ 
Ֆս՜րայէլացիք Ո-ամզէսի ժ».յ՚™ե«.կ արղէն վաղուց «ասաաաա. 
քնակ էին Աւեաեաց ք>քւ1|լրու.ւք| Հոա ոքւու-ւք սոոէ^ւոսք է գն ե. 
էկեղեցական սլաամսւկան –սւեղեկւււթիւնը, որ ե/քը եղել է է^ոթ՛ 
յէ» Դ.ի ^աՀ«ք.»^, յ՚Ը. ՚Լսյ^ոաութեան վեր1իՆ, 



(1ե*Օօօ»^1ը 



- 52 - 

գչխօււ-ոբօււղէս գրռ։.ել էր՛ Եւ֊ որով^եռւե. Հեաև.եօւչ ժա– 
մանւռեներու-մ ժողովօէ-բգը չ^Ր նսէռոդ դհաեսւաւլ հլոեսւսց 
Հւօրիլոալոր ոէ. կազարալոր սւտրիներ առաք^ ապրոզ Ժո~ 
ղքվրգ^ ք Հ՛՛Ր ^"՚^Գ՚՚՚՚^՚՚՚^քեեջը, դէըքըէ կեանքը, կսէ– 
րիքնէքրն ու պասէուսււաւօւթիւններրէ Օւսոի ւօնՀրաժեշ^ 
աոէ.թիւն յօւէւաշացալ. Ս< ՚^էրքը %"ււք՚" Հ՚օմսւր պարզ 
ե. Հասկանալի գարձնելու։ Աքգ անՀրաժեչտութիւնից 
զւսոգւսւքօււ. աւՆ գքւաւէէ-Թեւ-ՆՆւ որ կոչււււմ է յեկնառւս– 
նութիւնէ ռւրեմն մեկնարս,նււ։.թիւ.ն է կոչւ^ռլմ ա^ւ դէ. 
սւութիւ֊ննէ ռր մեզ օօվորհէքԱում է "՚ 1*/՛^/՛ իսկւսկաՆ 
էմասւււն ոսսւ ԼօււաստաՆեաւռ ս, ԵկեզԾռռւ. սււււսքեչակաՆ 
՜ճյմօւրհսւ վսէրգապեաււէ.թեօէՆ կաււկսւնւօլռւ. ե. մե1ւնելւււ.։ 
Րսէքգ էն* է Ս> ՚՚րքէ հսկսւկւռՆ քւմօւստռէ 
սե գրուսւնռհ եմսւսւոե է կոչՆռւմ օէւն մհաքը, ռո 
կամենում է յաքանել ՆոյՆ իսկ Հեդէնակր։ (\ւրեմն եւ 
՚՚ՐՔՒ իմասա է ^ոՀԼՈււք ալն միսէքն^ ռր Ս« ՀոգիՆ 
կամեց^7լ է Հեդէնակնեբի խօօքի միքո^ով լաչտնել մարգ–՛ 
կան^։ Ալ. քանի որ Ս* Լոդին չայտնել է իւր կամե^ահը 
էէ,ր րնսւրեսւԼ կսււասւսւրիմ մսւրգկօւնց մի9ււց՚ւէ1է ուսաի 
նոլն ". Հոգին Հովանալորել կ ՚"1Գ մարգկանցէ որռնց 
էօսսւհներս 1ւս օւրսւսէւսէւտռւ.ձ են Ս. ^ոգռլ. ճշմարիսք 
լալօւնոլթ իէ.նը։ Ա, է՚րքի ալն միտքր, ոռ Ա. Հոգին կա֊ 
մեցեչ է մեզ քալանել, ^ՈՀէ.ու.ւք է իսկական իմաստէ Հե՛ 
. աեարար իսկական իմաօտը կարող ^ միմիալն մէկր լի- 
նել, ապա թ կ; ոչ ամեն ոք ոսրիշ կերպ կՀասկանաի 
ըստ իւր քմաց կբացյսար^ և. մարդիկ կմոլորուինւ Այ» 
Հակառակ է Ս. Հոգու, կամքին և. ււլրեմն չի կարոզ 
լթել, 

Աւսկալն խոսքերը միալն նշաններ են, որսնցով մենք 
արաալալտոսմ ենք որոչ մտքեր, խոսքերն էլ կագմլոլ.մ 
են րաււերից, իսկ մի ր.առշ շատ անգամ մի քանի է– 
մաստ է ունենում, ալնպէս որ նալելով թէ ինչ իմաս՛ 



^ԵV^ՕՕ^^)^ 



էոով ևնք այգ բէսէլք (քոր ծածուէք , քէսս։ այնմ կ խօսքքւ 
էմասսէն է փօխսօւ.մէ Օէ.«էո^ եթէ խօսքր Հաս^աէւոււք 
ենք իւր բէոռերէ էսկօւկւօն ^մասաով–֊ ւսէգ կռչւօւմ է 
րաււաւք^ իմօւսէԲ, իսկ եթէ խօօքը պատկեբալռր կեըպռվ 
կ ասուահ և. մէ միաք «ւ֊ըիչ առարկօւչի նմանու-թեւռմթ. 
կամ էօյլսւբանսւթեամբ. է աբտայօւքտուան՛ , ալգպքւսհ է– 
մաստը կռչւում է խորՏրղաւՈր։ Պարք ւդօւտմութիսնը 
մեՆք Հասկանում ենք էւ.ր ^|.4ա^^աՆ իմաստով, մինչդեռ 
մարգաբէռւթքււյնը - խորկրգսււոր իմաստով։ 

^'հե. Ասւոքէւծոյ յա^անռսթ-իւնււ տբսւեչ 4՛ մարգկանց 
4ւեփակսւն լեզուով, աԼեով Հանգեբճ մւսռգկան^ լեգռէ-ի 
ք.աււերն ևս միշտ մի և. ^IՈ|^^ իմաստով չեն գոբհահսւ֊ելէ 
Մ^ բառ. իլ.բ ՆագաՆ ժամանակ կաբռղ կբ մի աչնպի– 
էւի միտք արտայաքաե/ք ռբէ Համաո աքն ստեզՆուեչ է< 
ււի ժամանսւկ սւնցնելուց ւեսւու տւգ բսւռռ սկսսօւմ ^ 
գոբՆագրուել "՚֊րիյլ մտքով։ ՝^ամ թկ մի բառ գոբՆ է ա– 
նուել անշունչ առաբկայի Համաը, իսկ հեղինակը գսբն՝ 
■^ անում շնչտսորի կամաբ, մի տեղ յիբաբկւում 4 մի 
առաբկաւի Համտբ, իսկ մի "Լ-քւ^շ աեդ մի Հոգևռբ ի– 
մաստ սւրէոօււսււտելու. նպսւտսէկովւ ԱՀա ուրեմն մի ռսւռ. 
կաբոզ է գոբՆաՆուեչ բառացի իմաստով, սակայն իսր 
յէսկական ե. կամ փոխա^Եըական մտքով։ • 

ԱէՍսւռինք, ԱՈ բտցի բսւււացի իմօւստից 4՛"/ ՚՛– հաբ՛ 
^ոբգսւՀ.ոբ իմասօէ։ ւ՚՚ռրկոգսււռր իմսւստ աւն ժամսւնակ 
է պսւսէակում, երբ կեոինսւկր մի աւստկերւռւոբ կեբպոմ 
կամ նմօւնուքժեսւմռ գիւ.բրմբռնելի է գսէբձնու.մ մեգ մբ 
ռօւբձբ գսւզսւփսւր կամ ՚ճշմօՅբօւուԹիւնէ Ա՚ւգպիսի բւոր– 
Հրբգաւ.որ նմտնութիւննեբ մի քանի տեօակ ենյ այն է 
■առտկ, նշանակէ տեսիլ և. նախատիսչ։ 

Առակը 0. ^բքի խորՀբգաւոբ խօսքերի այն տեսակն 
■է, ոբ աշխաբԳ իբական կեանքից վեբցբաՆ մի գէպքի 
%մյսնու.թեամբ ներկայածում է մեղ մի Հռգէւոբ ե. կամ 



;,ՕօՕ»^1ը 



- 54 - 

մի բաբձը ^■շմւԻըտւռթիսնէ Ուսա^ և. լինում են առակ– 
նեոէ ոըօնք բ֊ուսական ու. կենգանական աշխաբՀէց եՆ 
վեօըռաՆ, միաքն թէ զարգարււււււՆ են մարգկաքին կեօէն– 
քի երե-ութներովէ ղոոօոէ "Դ^կիէւէ առակր եչւկու. աո– 
Նէւ.նեւ,ի մասին (Եզեկ. ձէ, 1) կամ Ցովեաթանի առակը 
Նառեքի մասին ԼԳաա. Թ, Ց) և. «յքնւ կնում են և. ա– 
ռակնեըւ որոնք մաըգկային կեանքից վեո^րաՆ Հնաէւսւ– 
ւոբ իրսզու–թիւ.ններ են, ^էքձպ^ս <ւՈ( ՝^բիասասի առակ– 

նշանակ կռչւու.մ է 0. ՚է-բքում գոբՆւանուէսձ այն 
օէեսսւկ միօռքը, ռրով մի կրօնւական միաք կամ վերա– 
ռական գսւղափառ բառօէտրլում, աոսւսւքաւաւոււք է մե 
նիւթ՚ակււէն ձե.ռվ կամ մաբգկային մի գոռհոզո՚֊թեամջ.է 
\յ,լգպկււ են Մովսէսի Լնգամատեանռւմ կարգսւգրու.աէր 
ասաուանպէսշւււական գօրնօղոէ.թեան^ ե. իրերի մեՆ՜ մա֊ 
"11՛ "՚էԳ՚է^՛՛ ^ Եսաքին ապագադ թշոլառութքէւններթ 
մարդկանց ^ա^անելոս ^ամար ակլոր օւ բ.օբիկ եը մաՆ 
գալիս (Ես, ի)լ իսկ Երեմիան րսգելական գեօութիւնը 
մարգարեանալ, իսր վզի վրայ անուր ու. կապանք կրե– 

Տեսիլը ԼաՀսւնութեան ա^ն խոլւՀրգաւոր տեսակն էէ 
որի րովանգակօւթիւնը իսկապէո կամ եղեչոլթիլն չէ 
և կամ բնականասւէո անկարելի է, միալն թէ Ծսւսէոլյ– 
ծո| տնօրինութեամր. երև.ու.մ է մարգուն արթնռւթեան^ 
կամ քնի մէշ ե, նա Ծ. Լոգոլ. ազգեցութեան աակ Հաս* 
կանում 4՜ աօլագաքի խորՀուրգըէ ՚^նի մէէ էոեաահր ե– 
րազ է կոչւոլմ, իսկ արթնութեան մկԳ - անուբՀ, ոա– 
կալն տեսիլ են կոչլ.ում ալնոնք, որոնք ռ.ոմանգակու.^ 
են \Լււտռւ.Նոլ լալսէնու.թեւսն վերաբերեալ խոր՚^ուրգ՛^ 
Լզորօր, նս, Զ. Եզեկ. Ա, I, ե. այլն՚^ւ 

Հերչապես նախատիէզ են կռչւում 0. 1՝րք/^ ա|8^ 
խո/էՀրգաւ.որ սլատմական առարկաները կամ գոըՆողռւ.֊ 



քէհւններն, ռրոնք ծաււայոԼւք են է1ւսօէռւօւնաք1էն տնօրի՛ 
նռլթեէււն մի կսւրևււր միօւք կամ գազափսւր սէԼէսւալօ/^– 
տելռւ. ՀւսւքաՈէ աւնպէս որ աքգռնք իլըեանը ժամանս՛– 
կօւ^մ բաււացէ էմաստով նշանակութէւն ունին իւրեանց 
ժամանսւկակէցներէ ^ամաո, մինչգեռ խոբկլէգաւոբապ^ս 
վերաբերոսմ են ապագւսքի^՛ Աչււպէ՚ւքւ նախասէիպնեբ 
յսւսէ կան Լին \էւ.խւոում, որոնց կատարումը Սոր Աւ.խ– 
աումն է ^՚ւ^է ^ որոՆւք մասին վկայում են ոչ միայն Ա. 
Հաւրերն ու ռրիստոն^սւկան եկեղեցին, այչ էւ նո^ն իսկ 
0. ՚^^իրքը՛ զորօր. ^աաթ. *(*, 40. 3«^<. Գ, 14-15. 

*Թ, 36. 0. Օք. յ֊Ը, 15. ՝ռաղմ. ^Թ, 4. Ե^ր. ժ, 1. 

Այս ր՚՚Ր՚ր իոր^րգաւոր իմաստների վերարերմաՏ^ 
պէսւք է ի նկ–.սսւհ ռսնենալ, որ ւօււսէնութեան իւօրկուրա 
ԳԸ Ր"վանգակւ–ոէ.մ է միմիա^ւ գլխաւոր մասերի մ^շ ե, 
այնքւսն, որքան պէտք է Նաււաքկ։ Աստուհոք նանուց– 
ման նպաասւկին, ուստի մեկնելիս չի կարելի մեկնել Նան. 
ալն մանր մասերն է որոնք սլատմոսաՆի միմիտլն զար^ 
գարանք ու սլարագտյքն են։ է^իտեմք գի աււտուաՆա– 
ձին գիրք աո բնգ ալլոլ չխոսին, աԱ զամենալն պատ- 
մեն ՜&շմարտիւ, ր֊՚՚՚էՏ ^ րան, որպ^ւէ ասի՝ նոլն՚օլէս ե. 
իմանիէ աւլ պիտռլ կ Նահկեալ մտօւց րանին լալտնռւ՛ 
Թիլն, որ կաււստովօ քլեդոլքւին ի փրկոլթիւն անձանց՜» 

(Եղիչէ). 

Թ 

Սուրր. ^րքի մեկնութեան եղանակ ( կոչւում ալն 
շաւիէրւ, որի կանոնների ^ամաձալն վւօրուելով կարոզաա 
նում ենք շմրռնել նորա տւրևիցէ կերպով մեզ Համար 
մութ– մնացաՆ սւեզերի իսկական իմաստը։ Արպ^;ս դի մեԸ. 
■Հւոսկացահ իմաստը ՛ճշմարիտ չէնի՝ մենք սլ^աք ք; մեկ– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 56 - 

նենք կէսմ նոլէ իսկ 0. Գրքռվ ե, կամ "ւրէշ ադ^իւր֊ 
նեըի օգնռւթեամր. ռւ.սաէ 1ւ. մեկնու.թեւսն ալգ երկու, 
ւոեսակ եզանակնեււն էլ օէ.Նէն իւրեանց սկզ^ունքներշ։ 

I »,.,ք գ,,է /էր».|է(յ.|. ». ՚հ,է.լ 

Ա/էլրբ ^ՐՔ"^ մեկնելռւ. եզտնակը պտ^ան^ու֊մ է 
ՀեօէԼէլ նախ՝ ^օս^^ կսւբգէն> երկրորգ բերել ղռւ–գսք 
տիէղութիլններր. երրռբգ՝ ճչգեչ րւսռերի գռրՆաՆակօւն 
իմօւսէոներշ և. չւ՚ըըոըգ՝ մեկնել Համաձայն նսւատակին։ 

«լ. Հեա։և.ելով խօօքի կարգին՝ մեկնիչը պէտք է 
թաօտտրէ մեկնռւթեան կարօտ աեղր կեղիՆակի նօ/խ– 
րնթաց կամ չեաընթօւց իւօսքերի կապակ^ւււթ եամր ե. ռչ 
Թէ րռլււրռվին աոանձէն և. աՆկւօււլ։ \ճ^սպկռ վարուելով 
մեկնիչբ Հնար կօւնենէօլ Հաւաաարիմ մնալու. Հեղէնա՛ 
կի խօռքի րՆթացքին կամ օւզզռւթ եան և. կամայական 
ու խորթ րա^աօւբոսթ իւ.ններ չֆ տալ ամրողք գրու֊աՆ՛ 
քի անչաաաՆ մասին, Ա՚ա րան է ի Հարկէ՝ եթհ մեկ. 
նում ենս երաբ կետ կսւսլ չունեցոզ սւււսւցոէ–ււ։1քօներւ 
ինչսլկօ պատաՀռւմ է զ՚՚րօր> Առակաւք գրքի մէք։ Եւ֊. 
էէրպէօ զի խօսքի կարգին ՜ճչտռւթեամր Հետե.ենք, Տ՚՚՚ք 4 
4՛ լալ. վերլուՆել ամբռղ9 գրուաՆքԸւ ւսլն է՛ որոշել 
գրռսաՆքի նսլտտակը, գչխսւսոր էէ^ւ^յրէ "՚1Գ ՚^է՛ /^/՚ ՚^Ը՜ 
շսւկման ու. զարգաղմ՚օն րնԹացօր, նկատել մաոերՈէ 
այգ մասերի իրար Հետ ւէւնեցաՆ լտրարերռւթ-իւՆը և. 
իւրաքանչէւբի կապը ^գՀանուր նպաաակի Հետ և. կամ 
տրամաբանական գիրքր՝ թ՜հ աբգեօք Հիմունք կ, ապա– 
3"է9 է թե եղրակացութիւն։ \Լյս ամենշ որոշելուց ու. 
Հաոկանալոլց լետոլ միայն կարելի կլինի մեկնել Ս. 
Գբքի մի որևիցէ մութ աեզը կամ գրուան^քր, 

Տ. րերել զու–գագիպու.թիլ.ննեբր նչւսնակռլմ ^ Հա՛ 
մեմատել մեկնելի տեւլին Հետ Ա. ՚՚բքի ս՚ւն րո/ո/ւ խօս– 
քերԸէ որոնք որև.իցէ կերպով այնոր Հետ նմ անութիւն 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 67 - 

կէսմ ^սւկագրոսթիւն ոլնէն։ ^օսքէ կսէոգր մենք ի նկա– 
ւոի ենք ու.նենօէ.մ միմէւօչն մեկնեչի գրօէ^սւՆքէ մ^ք, 
եքւ^ նսւխորգ ու. քաՕռրգ խօսքերի մէօ ւոոամւէւբանօւկան 
կապ կաչ. մինչգեււ զւէէ.գագէպռսթէլ.ննեռ գօէնելու ու. 
քէերելռս Հւսմսւր մենք գամում ենք ոչ մէախ մեկնեչի 
գրու,օւեքէ Հեղինակի միլս գրութեօւնց, այլ և. ամբողէ 
՚՚ՕՔէ^՛ "՚ւգ՚՚ւի՚՚՚՚՚ւ մենք կսՅրռզանում ենք մութ– սւէ* 
դքքրԸ պարզել արւպիսի նման Ա. չաճաիւ գռեթ՚է նռիւա– 
%մսւն էոեզերով^ որսւեղ Հեդյքնակի ւք^ւոօո առաւել պաջզ 
ու. ոբոչ է >"րտսււս։ւսւու.ւսհ մեզ կւսմար։ Ծւ. նո։նոլթիւ.ն^ 
ներ ու. նմսւնոլթիւններ պտւոաՀռւմ են Ս. ւ՝|1,ք>(.ւք շասւ 
չաճախ սւյէւ պասւճառով, որ Ա, ^րքի կեզին՚ոկնեբը գէ՛ 
բում են Ասւոուծոք տբքսւլուԳեսւն վԵրտբերեաչ |ւսքւո– 
նութ իլններր և. Ս< Հոգու, զգաքւսբտնր լինելով մի ե նոլն 
ոգով են ղբռսմ ու. որոշ կսւբգով, ւկգպէօ չԼբ էինիլ, 
եթէ նոքա գբէին բոլորովին սոսկական ինքնուրօքնոս– 
թեամբ և. մաբգկաչին նւղաւոակների Նառաչելով։ ԱՀա ալս 
նշանօււոր եբողուԹիէ-նր մեզ միէօռ է տսւլիս Ս, ^Րքէ 
զանազան սւեզերռ իրաբ Հէա բւսդգսւտելով կասկանւսլ 
Վզկոգե.որս ընգ Հոգեոբս Համեմատեր ԼԱ՛ Կոր, I՝, 13)ւ 
Աչս ՀամեմաաոՎմիւ.նը լինո1–մ է թաոերի «քէք , ինչ– 
պկս օր. Ա. Թա^. **1֊, 14 ե. ԳոբՆք *Գ, 22, Գալի– 
/9ո Ղաւր ոստ սրտի իմում» է կոչուսւՆ Ս>ուոո(.0Ո| կա- 
մար ե. ալգ սլւսբզւու-մ կ Ա, V^ագ, ^, 35 1 որ $"13 է 
ւոալիո թէ «ւոստ սրտի իմումօ նշանակում է Աոտուծ՚ոյ 
կամքր կաաարողւ ^^գս^կս ե. Ղ՚աղ, քԼւ \1 » Ր. 4որ> ^ք 
10 և, 11, ք՚. ՚1որ. *Ա, 23–27է Լարկաւ. ալգպիսի Հա. 
մեմատու֊թիւնը սլկաք է անել նոլն Հեզֆնակի գրու.սւհ֊ 
քում նոլն մտքով գորՆահ՚ռւահ՜ բառերի մէք կամ թէ 
ոչ առաւեչ ժամանակակից Հեղինակների գբռլաեներից 
ն. ոչ թէ զանսէոօւն ժամանսւկ ու, օսւէււււցա1> մտքով գոր~ 
«(•ծոէ.ած րսաերո բազգատեր 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 58 - 

^սէզգասւութէւնււ չինօսմ է նաև. մտ^/ծչէի մէ^, ոը– 
ս|(ս Րազաամի պւօսւյ»ւ.թեասն նկաաւմօւմբ թէ՛–՛ *՚^է 1՝^ 
«•. ք–. Պէ». (», 15. Յ-լյ–,. Ա. 6»,». (>, 14. «ա^ 

27 և. Ա. Կ,,ր. *», 23-30. Աւ-պէ,. ԼԳ^րճք. 1>, 21 
ււ>սւււ..ա&՜ է <Ծւ. ե՚դ^բի սւմենւաւն որ կսւոգաօցէ զսւՆոււէ 
Տեսան կեցցէ*. ւսլսօէեզից ա^պկս է եըե.օէ.մ թէ Տէրռշ 
աՆռւ,նը կանչոզը կփրկով. սակա,ն Մաս,թ. է, 21 Տ^– 
բըն ասոլ.մ է, էԱչ ամենաւլն որ ասէ ցէւ1ւ Տէք>> ^^Ր՛ 
մաըէ քաըքարէ-թիւն երկնից, ալլ որ առնէ դկամռ Լօր 
էմօյ որ քերկքւնս է»* սէքսինքն որ Տիրո9 անունը կանչել 
նշանակում կ՝ ^ալատալ նռրօ։ Ասօւուսւհութեան և. կա–– 
աարել նորա ռոչռր ուաոէ-օա&ո (ւոէււ* և. կռոմմ» Օ՝, 
11-14. Ա. V– "–՚ 2)՛ 

Սա^ոք^ն Րազգտաոլթեան մէ9 պէաք է զգուշանաՀ 
սիւա^երից. նախ պէտք I; ^աււերի ^տզգասէոլթիւնը– 
ռնագր^ ՚ւբ՚՚՚ւ կասէաջեէւ վասն դի ^ա՜&ախ թաբգմւանոս– 
թեան մէք զօւգ՚ււտէսլ բ.աո եր են ւ^նռւմ, որոնք բնւս– 
գրի մէք աարչէեր են։ ՝՚րկբ՚>ԲԳ՝ ^Է՚"ՔԸ բւ"զգ՚"աեչիս պէաք 
է գիաենալ որ կարող է բառերի նմանութիսն լինել, 
իսկ մաքերի աարբերսւթ-իւն նռյն աեղռլմւ ^րր՚ւբգ՝ 1՛"՛ 
–&ախ նման պաամութիւ.ններ են պաւոա^ում , սակաքն 
նունր չեն լինում։ Տռրրռրգ՝ մութը աեղի Հձ-ւո պէէօք է 
Համեմաաել պարզ աեզը և. ոչ թ՜կ գարձեւոլ մութ– տե- 
ղը և. ուրեմն չպէտք է բալականանալ մի զոլգաաիպ 
տեղով, այլ ըոլռրը պէաք է րւսդգատել, ապ<ս թէ ոչ՝ 
իմասաո կւսրող է կամ յ^աա նեղ գուրս գալ կամ շաա 
լաքն զոքէօր՛ Ես. ԾԳ, 4 բաղդատել պէաք է "1 միա^է 
Ս՚աաթ. Ը, 16, 17, աւլ և Ա. Պեա. Ր, 24. Լինգերոըգ՝ 
օւմեն մի մութ սէեղ պէսւք է ռագսւաւրել ւսււալեչապէս 
նոքն Հեղինակի գրուահքի զուգաաիպոլթիլններով, ղի– 
սւմենաչն գը՚՚զ ունի իլր առանձնաքաակութիւնները։ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 59 - 

Ւաքւ եըբ. աքգ անկաըելի է, 01^1 ժւօմւսնօւկ միայն գիմեչ՝ 
աքլ Հեզինակների օքնութ&ան, իՆչպկս Հռովմ. ^, 33 
բաՏաօ,բ«..մ ենք՝ Ա. Պէ». Ր, 7-9. 

^. օշգել բառերի գոբ^քաՆակաՆ իմսւօար Ա, ^ըը՚ 
քւււմ նշսւնօէկռւմ է վերցնել մի րառը կամ խօսքը աքն՛ 
մաքով, ինչ մաքսվ սովորտրսւո գորՆ է աՆւռւմ չեզուի և. 
սւչս ու, օւչն կեզինակի գրու.ահքի մ1^9 կօէմ սւմբողք Ս.՛ 
Ղ՚րքում։ Այս ան^րաժեշսէ (՚* վքսն պ^ յա՜ճախ պսւօւա– 
կոսմ է, որ Ս. Գրքի Հեդինօւկներր մի Ա. 1>ո|1> միսւքը 
ւսրասււաւտելռւ. կւսմսւբ գռրՆ են էօՆոէ-մ զռւնէսղսւն բ.սւ^ 
ււեր, կամ մի ե. նոէե բառով լաքՕւնու.մ են զանազան 
մտքեր Ա. կսէմ շատ բառեր գոբՆ են անում ոէ սովորա– 
կան իմաստով, զռրօբ, բւռն–~լօգօս "ով^աննռլ Աւ֊&՚ւոս>–՛ 
նում, ննռլ.ել 9րից «է. Լոգոլց ք Ցու/Տ* 1՛» 3) ե. աչ^։ 
Աւստի մեկնիչր պէտք կ աաորեբկ բուռերի կիրառոՀ.– 
Թիւնռ էո(ք(1ոո9 Ս* Գրքռսմ աշեւարկաւին օռվոբսւկան գոբ– 
նսւնուԹիւ-նիւքւ աււ ե. մի Հեզինակի գրռւ-օւհ՚քինր ուբի^ 
Հեղինակի կիրառա֊թիւ-նի^ւ Այգոբ կամար նախ՝ պ^;տք 
է չալ. ճանաչել Ս> ^՚բքի Հեզինօւկների լեզուն «ււ ո՜ճր– 
ե. բոա այնմ ըմբռնել նո^ա իւօսքը, ք(ւոօ/ւ> Մա* *■%( 
1Ց> էկղզի» բառով սլէտք է ըռա մարգարեական ո՜ճին 
Հասկանալ Հեթանոս եբկրնեբը։ Երկբորգ խօսքի կարգից՛ 
պէտք կ իմանալ թկ մի բառ արգեօք Ս. ՚^քքի թէ ""՜ 
վոբւսկան մսւքով է գռրծանռէ.աե, զորօր, ^որՀք բառը– 
ԳորՆք. Իե, 3 աԱ միօ,ք ունի Լ Եփեււ. (^, Ց աԱ։ 
Ել ^ԲԲ՚՚ՐԳ՝ ՚՚ւէ՚"Ք հ Բ^Ր^Լ ՛մեկնելի բառի կամ իւօսքի՝ 
բոլւ՚ր զօէ-գատիպօսթ իւնները գլիւասորապկս էքոյէէ գշ– 
բուաՆքիռ ե. րնաբել ալն բա^տաբոսԹիէՏերէ օր Հէսմա–– 
պաոասխանոէ-մ է մեկնաբանական կանոններինէ 

<լ՚> Մեկնել Հւսմսւձսէւն գբռւան՚քի նպաաակին նր–– 
շւօնակռւ–մ է զգօէ-դանալ Հակւասութ իւնից և. մեկնել իլ՛ 
րաքանչիէ.ր աօ՚ոէւ օւ^պէւէ, ռբ Հւսմաձալնուի թէ ամռո9. 

\ 

1),ց..–00 է, Շ00<^1ը 



Ա> ՚՚րքէ տնօըքւնական նւղսւօւօւկ1։ն և. թէ նորւ իսկ մեկ- 
՛նեք ի գրւււաՆքի և. օէչնդր ^"է՚՚ք^ մաօերէ նպօւտակինէ 
1^ա|ց քէէՀ 4՝ ս> ^ՐՔէ ^■^•"""■՚էբ՛ ՚^՛ ^ԲՔէ նսլաօւակ է 
կոչէ-ում Աաւէու-հւււ ւսւՆ օէՆօռէնււէ.Թ1։ւ.նթ, օր ՚եօւ կօէմե՛– 
ցել է տալ մւռրգկօւՆց ՜ճշմաւրէա սւօւոռսաՆաճա՚եաչու.– 
թիւ-ն, ււռվօրեցնել նռցա թէ քնչպէս պէտք է ապըեն 
յււ. կսաւսէոեՆ Րւր սռւրբ. կամքԱէ որաէս պի վաւԵչեՆ ՝1՝ո|>1ք< 
սւոսէ փրկօւ֊թիսնը, ^ազռրգակցռւթիւնն ե, ուրեմն (ս– 
օւասէ քւարիքներըէ ԱՀսւ այս նպօւտակօվ ԱօօւռւսւՆ աւուել 
կ մօւլւգկանց իւր կամքի քալւռնռւթէւննւ որ է Ա, ^իր- 
•ՔԸ ՚ Ի՚՚ձՊ^" "՚րգէ՛՛ բ.ւսօւււօւրու.եօ ՆաբւբնԹէԱօռէ-մէ Լար– 
կալ. Ս. ՚՚րքի ք /"/՚ մասէրն ու. մասրօւմսւսներր ոլ.զ– 
յլու,աճ են գէպի "՚էԳ նսքւոաակը։ Ս> ւ՚րքի մի9ի քաՀոո 
պասէմուԹիէյնօեբՆ ու. գէ՚՚1Ք"ՐԲ "ւէ՚՚՚ք Կ ՚^՚սսկսւնօւլ աս» 
բողք Ս. ^րքի ւօսսէու-աձալին ուլգ նպէօտակի տեսակէ՛ 
"՚ԻՅ՛ "^հ՚^Ւա "ւ^՚՚՚Ք հ միչէո ի նկաաի ոէնենալ Տ*"՛՛ ՚ 
սււստապէս, որ Ս< ^՚րքի "էք ամեն մի պսւոսւգաւ, սւմեն 
մի ^ւսնգամսւնօբէՆ ս|ւսս>ւքու.ւօծօ միմիսււն մի Նպաաակ 
.ունի և. հսւռալռւմ է միմիաչն աԱսւուաՆալին մէկ սւնօ– 
ոինաւկսւն նպաաակինւ Ս> Ղ՚րքում պաաա^ւււմ են թէ 
պօւտմակսէն, թէ բնագիւոականւ թ՜է ասազագիտակաՆ և. 
թէ աւլ գիտական տեղեկու^թիւններ, օօէկալն ե, ալնպ^ււ 
Ս* ^րքի Հեղինակների 1<ււքաւոաֆ^ չէ ա^գ տեզեկոլթիւն՛ 
ներ աալշ, աւԱ Ասւոու–ծո/ յալտնռլթիւնը Հասկանաչիէ 
պսւրզ ու շօչափելի գարձնե^ էւ Ալգպէօ էլ թ՜էե, "՚ 
քՔէ Ի՚֊ր՚՚՚ք՚՚՚^քի՚-ր գրուահօր ունի իւր առանձինէ մա– 
,մանւսկի ու պաամ ուքմեան կես։ կսէպ ունեգող նպէււաա– 
.կո՝ ռր նռլնպէս մեկնռւթեան միքոէքին պէաք է ի նկա^ 
■ էոի ունենալդ սււՆով Հանռերձ ս՚ւգ նպսւսւսւկն ե.ս փ՚ա– 
ռաԼում է Ս. ՚հրքի րնգՀանուր նէղաօէակին։ Ա/սպիսով 
թէ բնգՀանուր 1ւ թէ սսւռոագաս նպաաակը միքոց է 
^ոալիս մեզ ամփոփ կերպով ըմբ.ռնել ամրոզօ գրուահ^քը 



- 61 - 

ե. Արքաս էլ սա ռազմաեոզմանհ ւ1՚^է չա-սսււորռլմ է՛ 
մեր մաքերր և. մենք ՛հեղինակին Համամիա կերպով Հաււ– 
կանում ենք նռրա գրօւհը, և. վերքաօլէս՝ երր պաւոաՀօէ.մ 
ենք մի և. նպն րովանգակու.թիլ.ն ոսնեցււզ կէաւրների 
զանազան գրու.աններռսմ, կարողանում ենք րա^աարել 
ՈՀ. հասկանալ ըստ նռցո՛ զանազան նաաօէակներինւ Օւ– 
րեմս պէսւք է նւսԽ ի էւ/քւաօւ^ ուՆենալ Ս> ՚՚րքի Ր^Գ՜ 
կւսնւււր նասւէուսկը ե. ւօպա զանօւզան կօւոբնեբրւ և. մա՛ 
նաւանգ աւն կառրներր, որոնք մի ինքնուրուն կրօնա–– 
կան րովանգակո։.թիւ.ն չռսնինւ մեկնել րոտ ՚օքգ նսլա՛ 
աակինէ Ելւկրորգ՝ ի է կատի ու-նենաչ իլրաքանչիւր գր– 
րուահքի նպտտակր, ռրպէս զի պարզ չինի Հեղինակի՛ 
գրոէ.Թեան րնգՀանուր ու.ղզու–քժիւ.նը ե. նորսւ գրռլահւ– 
քի զանսւցսւն մօւսեբի ու. կտորնեոի մասնասոր Նպէոսւա՛ 
կը, միռւթ-իլևն և. ամփռփոլմըէ 

&ա–ճախ պատածում է, որ 0. *^րքի սւուած ք՚՚Հ՚՚ք 
միջոցներից մենք չենք կարողանում րաէ-սւկանապկա 
օգսւու.ել և. րսա ւս/էէւք րմրռնել մեզ կսւմաբ մուԹ ւքնսւ– 
ւլւսծ՛ աեզերր, այգպիօի գէպքերում մենք սաիպւում 
ենք դիմել նաԱ. արտաքին ւռղրիսրներիւ Օւ ^րքի մեկ– 
նոէ-թեաւն օժանգօէկ արտաքին սւղռիլրներն են. 1. ռնա՛ 
գիրը՛ 2– Հք^ թաբգմանու.թիւ.նք. 3՛ Լին Լրէաների 
մեկնութիւնները, 4* քրիօէոոնէական Հին եկեզեցօւ. 0. 
Հաւրերի ու. Օ* Լքօւաստ, Ս> Ակեղեզու. Ս> Լաւրերի մեկ– 
նռւթիւնները ե. վեր9աւկէս 6* զանսւզան գիտռւ^Թեսէնզ 
տեզեկօւթիւ.ններո։ 

»• ^ԲՐ– մենք չենք Հւռսկանոլմ Ս. ^Րքի մի Խրր՜ 
Թին տեզոէ մենք պէօւք է գիմենք բնագրին աւսինօՆ– 



յ լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕ<5|Ը 



էերռալական Լէն ՝\սւակաբանիՆ ու, չսւնար^ն ՚Նռր Տոա– 
■կաըանէն. եթէ ալգււՆք ևա մեզ անՀաականաչի են, աքն 
■Ժամանակ գէմօւմ ենք Հէն Թաըգմւանութեանց , մեկ՛ 
՜նութեանքք ե. վեր9սւպխւէ Նօր թ՜արգմանօսթեանը։ պս– 

պկռ վարոէ-ելով մենք ի 4^ը9՚՚1 գքնա-մ ենք մի ռճ, օր 
■ւսռաւեչ լալ կաականաչի ք; չէնււլմ մեր Հաօռզռլթեան է 

քան թկ մեր կարգաըաՆէէ Ի Հաքէկէ արպիսէ գիմում֊ 
՜ներէ մէգ մենք պէաք է աււաւերււթիւն աանք ոչ թ^ 

Օսւրգմւււնու.թեւանց) աւլ ռնէսգրէն կաէմ եօթանսւսՆհօ 

որինօւկէն։ Րս& բնւււգրհն գեմա,մ ենք գլքօւսւորաօլէս 
■այն ժամանօւկ, երբ թւսրգմանռւթեան մ^ք աօւրրեր 
.մեօւք 4՜ ոոէ-ոս եկել բնագբէ էօռանձնալասւկոէ-թեւսն 

բառացի թարգմանօւ.եչռւ–.ն պաէո՜ճառով, զււրօր՛ Մաաթէ 
^Զ, 18 Պեօ>րւ,ս ան«է.նը թարգմանուահ է, սւսաի և. 
գռւրս (: ^Կ^Լ ''■^'"- ես վէմ», մինչգեռ. բնագրռւմ <0՚ու– 

ես Պէ».ք»ււ> է> 

ք. \^րս,աքին ադբիսրնհբի երկրորգ կարգին պաս,– 
.կանռւմ են Լր^անեոի և. քրիսսւոնէական եկեգե^օւ. Ս> 
Հայրերի մեկնոէ֊թիւնները ■ Լբէաների մէք ^դել են եր - 
,կիւ.զէսհ գիառւթիւննեբ, որռնք իլրեանց ամբռղք կեան֊ 
քո նուիրեչ են Լին Կտակարանի ոսօռսմնասիրռսթեան 
ե, թ-ոզել են րասական աշխատռւթ՜իսններ > որոնք ա– 
ււաա նիւթեբ են պարու.նակու.մ։ Ա/ք– գիաոէ^ներր եբ~ 
նու. գպբոգե էին պասւկսւնում –\Յէղեքսանդրեէօն Ա. Պօւ– 
զեստինեանէ Աո.(ո9Ն^ գրողներր լու.նաոէն էին գրում, 
օւ-սսւի և. մասէչելի ւՒ"ելող ուրիշ^ սէզգերին աւեւհ էսէւա– 
նի եղան, մանալանգ որ առաւել գաւանաբանական 
կար^երռղ էին գբազլ.ռւ.մ և, փիւեսոփաւական ուզղու– 
թ-իւն Ռւնէինէ Այս գպրոցէ ււսզզութիսնն այն (՜րւ որ 
ձգտռւմ էր ^աչաեցնել Փի/^աոփաքութիւնը ^րկ;ու–թեան 
■Հեօէ, րացատրեչռվ ()• Ղ՚իրքն աչլաբանօր^ն, ինչպք^օ 
.կռասլաշսւները րացաարում էին իւրեանց առաապե/նե^ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 63 - 

ոոէ Ա-քք՛ գիտռւններից աււաքիՆն էր Աո^սսւոք օւ^ոաք, 
^քէՏ ՚^^^ ^"–ք"՛^ սաացսէւ. Փհչռնր, օրի գոուսւՄները 
կան ե. կաւլ1էոէՆէ Աա Պղասւոնի ոաոսւփսւուօպսւշսւու– 
Թեան էր Հօ՚ք«ն.ոէ.ւքէ ամհն եՆք գօւզստփւարւսկաՆ գօւրձ՛ 
՜Նում ե. աււ^օւսւռրաԱ սլսաւմւսկանր ԺԽտու.մւ ռրպէււ 
զորօրէ գրախսւի գօրւթիւ.Նր, ջ.աբեչսւկան լեզուախաււ– 
նռէ-թիւնր, Սաոսք^^ ^^՜^Ր Հագարի Հեա, Մււվօէսի օ՛ 
րէՆքեԾրեգ շւսաերո և. աւ/էււ Րս^ Պւսոօ՚սա^օր գպրոըս 
սւյգքան միակօզմօւնի չէր ե, պատմականին աէւէսլել Նա– 
շաՆակութիւՆ էր աւօչեսէ և. "րի զիսւոլններր ձգաում 
էին առաւելապէս դբադօլ.ել էքո^սէււք Օրէնքներով ե. 
սւմենաքն կաբցի կտմօւր ւոԼգսէէղիէք օլաաասխան կէսնեէէ 
ւէւսաի և. ՜ճանաչում էին մեկնութեան երկռւ. եզան՚օկ — 
ք^առատի ե. սաիպոզական, ք՝՝առացի իմասաի մէչ աաջ– 
բերում էին և. ր.ուն իմաստ ու. փոխառեք ակօ/նէ Օո^ւ» 
Թօւլել են \\ իռբւսշ ւսւօինքն կետւօզօտոէ-թիէ-ններ (Լբն՛ 
գամասէեանէի "էից մի մասը բու֊ն մեկնռսթիսն էր 
(կալօւկա — չասիդ՝^ ե. վերՆանոլթիսն (Հ,ագագա — գրա- 
կան պատմօւթիւն) ՚). 

Գիասւնների գրռւաՆոց մէ9 նշանւսսօր են նախ 
Թարկսլմներր, ռոոնօ Եռբօււակաե ռնագբի քւօզգէսւեան 
մեկնտււթիւ.ննեբ են և. թոսով տասն են, գոցանից Յով– 
նաթանինը պէսւք է գրոսաէբ չինի քբիսւռօնէութեան 
սկզբնեբում, իսկ Օնքեչռսինը ՚^բիււտււսից 60 տաբի ա– 
ռա^է Եբկբօբգ՝ ՍոՀարքլ որ գբուել է Ր. գաբում Ս^. 
մոն ււաքք ու. ձեէւքով։ Այս գբսւաՆքից է առնւււօւՆ Լբէա– 
նեբի ՚^ապալա կոչուանր գազանի գիառլթիւնբւ ԾոՀաբի 

՚) "Ի9է^ դաբերում եււ եըևան հկան գլիաւորաաէււ \ււ–. 
յաէէպայում Լբէաների մէյ^ նչանաւոր մեկՆողնեբք սրւդկս (հայֆ 
(1040– ււՕն) Մււվսէս Մայ՚՚՚օք՚իգ (1135 — 1204), Արրաէսւմ Բէն 
Մայէք (1092—1167), Դաւիթ Կիմխի (1160 — 1235), Մռվսէս 
՚եաիմանիղ (1195-12701, է՚-ա^ակ Աք ս.րքսւքւեչ (1437^1508) 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



^ովսէէւգակւււ.թէւ.նր վերաբերու.մ է Մեսէաւէ գալսսէեաՆ 
ու. թւսգաւ.որռէ,թ եւսՆ կամար եդաՆ մարգաբէռւ.թեւււնցէ 
որէ^ աեսնոսմ ենք որ նոքա և.ււ Լէն ՝\սւաւկի մսւրգա– 
րէօւ^թիւնք ՚սէլսւքեչոց պէս են Հասկացէլէ ՚^*<՚|9 Ա՛մենիդ 
նյանաւււրո ^՚աչմւււգն ^ւ ռր նչանսւկօւմ է վաըգաօԼե՛ 
առլթ էլ.ն ե. աւիեզերսւկան գբւսկանոէ-թեաւն մէՕ իւր սւե– 
առկում մե ^սէաւհկ սւասսպԾլէէւԽսւռՆ օրռւ-օ՚օ՚ք էէ 

^ալմււլգր երկու, մսւս էսնէ Սքշքքսւ և. ւ*0ւքւ>ուսէ 
Միյնան Լկրկնու մն) րովանգտկում է աչե ււււ.Օէնգօւկււ։Ն 
կտնոններԸ, որոնք րերանացի աւանգօւհ սլ^օւք կ Ժ^է 
ՄոՀսք ԱՈ էթր 1-ււ.եչոււոն՛ Ւ՚–11 գր»>է.ոռ օրէնքնեբէ ՎԲ1՚1 ե– 
գրՒ են սւռնուել ՚^րէսէառսից ւետօւ ՚՛. գւօրում ւ \՚սկ այ– 
գոր մեկնութֆւնր Գեմարսւն է (ուււմռւնքի "ը սւարու֊ 
նակօւմ է նւսե. Լոէանեբէ ւ1ինչև. Ե> գարը սւպրոզ գի– 
սւռւններէ զՀոնազուն էոեօսւթիւնք ու. պաամութ իւ.ննե– 
րը։ Գեմաբսւն և֊Ա նախ բերանւռցէ ալանգու-թ իւն է ե՛ 
զել և. գռաւոր էոմփոփռլել է մք՚ալն Ղ՛ - Ե գս՚րումէ ւ^՚՚՚/յ 
քքգ 1ւս երկու. ^եղինէօկոէ,Թ1ւլն է. մէկը գրոււս^ է Պա՛ 
զեււաինի գիօւուննեոի օէշխսււոութեւռմր ե. Աիշնաչի Հետ 
կոչւոլմ է Ծրոսսաղէմեան \Բ՝օւլմոա.գ մէ կ ՀատՈքւ • ^ււ^ 
մէւսր Րաբելոնի ռսգրինեռէնն է ե. գսւրձեա/ Դէյնօււէ 
Հեէո կոչւում ^ Րարելոնեսւն ^՚ալմռւգ և. 12 Հսււոոր էէ 
աասն օէնգռւմ մեՆ առաէՒնհւքէ է"՝ւսլմուգով մենք աեզե– 
կութքէւններ ենք սսւանւււ֊մ սււն գէտռւններե տեսու.թէւ.Օ– 
ներից, որոնք ապրել են ք*աբ.ել, գեոութիւնէց մէնչԱ. 
՚^ռէէւտոսե I՛ — Մ գարրւ Աոկսւնեց մենյլ էմւսնում ենք 
զորօր. գպրաց ու– փարիեցոց այն »խալ վարգապեսւու– 
թեանց որպիււու֊թ հւնն) որոնց գէմ մսւքառոլմ էր դ՚բհս–֊ 

վ, ՚^րեսսւոնէական Հհն եկեղեռու. ս. Լտւրերն էբ–՜ 
րև– աոաքեչոց և. նռըա լաԳորգսւց աշակերաւներ մեէք օգ- 
նական են մեկնութեանց Համար, ինչաէա սփրեմ Ասո– 



ԱլՕՕՕ»^1<՝ 



քի (306-379), ՏովՀ. ՕսկեքՆք^ն ( + 407), ^ար^կ 
<1է.«,րո,,է(329–379), \1էնն Աթ»նա.(296 - 372), '^ր^- 
գ..քնա,ւանյ(328– 389), '^ր^ք»րնխ»ա5ք (331 — 394), 
՚^րիգ-ւ. Աքանչելագոր^ ( փ 270), ե»,քփ..ն ՚՚ք"(ք"տէ 
(310), ՚ւքւրէ, ձղկսանգք^Յի (փ444), <1քւք4, եք»լ– 
■էւս^^ւք^ (Գ ք.ար) 1ւ "՚ււքէ օրռնց կա^երկն թ՝արգմանւււ~ 
Թքււնօ մսէսսւմբ Օէպագրօսէսհ են՝ Թէև. կօւռռլւսգիւտւ \Լլս 
եկեզեցսւկան ՚^ալրերը քսսւ. ^լրծանւ) օւ-զդսւթեանց գպրռց– 
ների էէն բաժանւումէ Աււա^ին գ՚"լփ ՚>"՚/ք^ր/է մքւմիալև 
^ղ^ւ^բ ու֊նին թոդահ՚ւ ք որօր. Րա>ւէւսւրւաս է Րգնտտիոււ, 
V՛ գտրռՀ,մ Ցոլսա^ն նակատւսկ Ա "՛Աք՛ Աօք-ւ առա^ 
ա.ելէսպ1;ս ղբաղլ.ու.մ էին Ս> ՚՚րք՚ւվ և. քասոաւգովւււմ ճոշ– 
մարսւութ1ււ.նր Հակառսէկ գնոռսւիկ կռչուաՆ ^եթանո՛ 
ասէմԱսա գրռղնՄբե, ոոալէս Մսւրկե՚ւնե։ Վ,սւղենւււենեսւնօ– 
ախ Լերակչէսնի և. աԱո^է Ա|էւու.Հ&ւոքւ. փաէլեըան որոշ 
գպրօցներ, նսէխ ԱզԾօսանգբեսւնը ււււ։ււէնհ էր էսւլառա– 
նսէկան սւ.ղւլւււ.թեամբ, ըստ ոյւոլւք բառացի միսւքն ըն– 
գռւնելով Հանգերձ, ղաբկ էբ տսւլիււ խոր^բգսէսոր ի– 
մաօտին։ \ԼքԱ գպրռցի առաքին ^աչսէնի ուսուցիչՆ է 
Պանթենոսք, ե. Հռչակաւոբ են մանաւանդ ^զեմկս Ա– 
ղեքոանգբաըին (փ 217) /.- ^բիգինկ։օը (185—253), 
ււր ^եւռե.ոէ.մ էր բաււացի, բարռքական ե, իէորկբգաւոր 
եմսէստի ե. "րհ գրուսւն՚ներիո սօւկսւլ են մեզ ^ասեր 
Ծւօկօււն ՍՈՈ19 աւչօւրւււնսէկան մեկնութեւօն կսւեսւււսէե 
էին եկեդեցսէկան Համրերը, ինչպէռ 0. Րսւրօեզ, ՕոՀ՛ 
Հան "սկեբեբան և. ՚*>1Է^> ՝^1Գ Գ՚էՐ՚՚Յէ քէ*^ կռւում էր 
Աձտիռքեէսն գպբ՚՚ՅԸ՛ Տ^տսւմուօւ լինելով բառաչի ի– 
մասԱին, ոբէ ^ետևսզք էին Լ«..կիան (285– Յւ2). 
Դ֊^ոք որ Տաբսռնացի ( փ 390), նէ-սեբիռս նմեսացի 
(4֊ 360), ^էոգոբ յյ՚սպսօէ-եսաատի (փ 430). նռբա 
եղթսւլբ Պո^^^ոոէւււսլ և. Ասկեբեբան, ^՚էււգորեւո ՚էիլրա– 
9է (386—458) ե. Կիւ-բեղ Ազեքսանգբատի* \էօցանի^ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



ղաաերշ ըեկան նեսաււրականութեան մ^շ, ռրաքէօ ^է" 
գււրներււ, իակ մեՆ Հօ֊չ՚ակ օաօւ^օ,ն «ւ. ւաք,դւ>ա.ե^աե 
^իաոՆ^ակաՆ եկեդե^ա-մ Ոււկեբեըանն –ւ. ^իւ֊ըեզ Ա– 
զևքաանգրւային, էրռնք ճյ^գօւթեամք. մեկնեցին 0. Գ՚քր– 
քը և. բ.ազմաթիւ. գրօւյսՆներ թսզէ^իՆ, օրւէնք թարգ– 
ւք»է.ււ>.ա^ կան Հայերէն, 

Ծեկն^ւ-թեան ^աւատարիյ ճշգռւ^թէսՆ էին պա– 
Հէււմ և. Մհ^բնի ու. Եք&ււ^ո| գպըււընեբք, ոքւոէէյ ^ռչա~ 
կաւյէր Հես,ե.ւէդնևրն են ԵփըԽմ Իուրին, ռր քաղմւօթէւ. 
գրւէէ.աՆնեբ թոզե^, և. ճակովը. \\քւճեէքի Օոյա զքէւււ.օւՆ– 
նեըը կան Հաւերէնէ ՝Ծայրաւեղռւթ1ււ.նի^ փախուօա աա– 
րվ՝ բաււա^է ^մօւսաին Հաւ.աաաբմաւթեամբ. ^ե»ե.ում 
էր և– ը-ա 0. ւ՚ր^ ոգոՆն չափաււ,գր իէԱքէՀըգասւէրաա.– 
թեամռ Հէէաազօաէօւմ Կապագովկեան գպԱ՚՚քը ի*–ր յա/»– 
նի վաբգապեաներււվ, որպ^ս^ք էէն՛ 0* ^արււեզ, 0* 
*)*ո^ք.օւ> սազեանց ե, 0> ^աբսևղի եղք.ա^բ ՚՚րՒգ՚՚Ր Ա^՛–– 
ււա^իէ Առցա գրու֊աՆները օւնէնք Հաչեքւէն, և. Լայաս– 
աւանեայը 0* Եկեղե^օւ Հայըեըը այս գպրոյւին են պատ– 
կւսնու.մէ Հարց 0. Հաւրերի^ մեկնռւթէւններ քք^/ են 
Ս* \,ւ»ւ.առւորչեան աա-անգօւօաւ. 0* ՍաՀա^^յ սւ. Դեէէ– 
ք-պից սկււա^ գքէԽթկ ր՚՚Հ՚՚ր թարգմանիյնևւէն ռւ. նո^ա 
աշակերւոնեբը ե. ապա մեր Եկեզե^սւ. քարոպիչներէց 
յատերը մինչե. գւիաւորապէ– Ս> ^բէԳ"Բ Տաթևացին 
ու. իւր գպըօցըէ ^ա^ի գօ^անիք մեզ Համար Հասոէա– 
աօւն աղքիկէներ են կսչաւէա* V, Եկեզե^ռւ. վաոգապե՛ 
աութ-իւնքէէ էէ-բ ժքղովոց վճիռնեռրք Հաւաաքէ ամփոա 
փոէ-մնեըը, շաբականք ու. եբգեբ ե. աԱ գբւէւ.աննեբէ 
^ււքօւ բռչոբն էլ մեզ Համար Հեդինակո1–թէւ.ն են, զի 
գբւււ.ել են առաքեչոց ժամանակակից կամ ա^ակեբաաե՝, 
այլ և, սոլբբ ռւ եբկիլղաե մարգկանց միքոցով, որոնք 
վէմ են գարձել Հարց Օ^ծւ|ծցօւ. Հիմնռւգր»ւ.թեսւն* Գգ՛ 
քա մէք նշանւաէ.քր են ե. վերՆ՚անռւ^ւերը, որոնք թ-՚՚՚Տ 



- 67 - 

^էն անռւ.մ ձ՚օղւէվըգէ աւլաք մեկնելի քՕգու.աՆԷ թօլօր 
•^սէնգամէււնքները, Նկարօւգըւէւ.մ էին ք ո/ոո եզերււ^իւնք 
4ւ գեզեցէկ կերպով պէսամու մ Ս> ՚*/՛^^ պաօէմաՆռ* "՚ԼԳ՜ 
•պէ" էին Մաւքքւքէ Վ.երՆւււնւէզ, նղիշէ ե. սւ//քւ Կապա– 
.գ»վկեսւն ^.ւ^րոյ^էւ պաւոկ-ւնեչով կսւնգերձէ մեր Ա> Լօ՚ք– 
ւՐ^ԲէՏ ք՚՚՚՚^ՐԸ ուսույէնւօսիրել են նաև. վերոյիշեսւչ ույա 
■աոլյնօւվայրերըէ մանսէլանգ Ազեքսւսնգրէալի վերսւրսւ– 
՜Նա-թ՜ետն (օւնօւգօգիա\ աքօինքն՝ բարձր աաասէ^աեսւրա՛ 
՜%ու.թեօւն գպր՚՚ցԸէ սոքւօ ^եաԱյււյմ էին աւն Հաւբերի 
■գրռւ-աՆներին, որոնց անուններք էէէ^տէ^Ք "՜է" Հ**՜ 
•էԻու-ան՚ի ակւքրռւ.մէ (Տես. ^ոիսսւոնէակսէՆււ . գչ* ԼէՆ 

<ք. Վ,երշսււղէս արտաքին աղյրիսրների կարգռւմՆ 
*են գանօւզսւն գիԾէոլ.Թիլ.նքւ որոնը մէք Հետազօաուա^ 
•աւ. աոա-ք ու–ւսձ՜ փօւսաեբն ու. ՜&յմսւրիօէ եղրսւկացէււթէւնք 
.կա^րոզ են օժանգակ չինել մեկնիչինէ Այգ օժանգօէկիչ 
•մօւաերր վերարերում են գւԽաւռրւսսլէս պսէէոմութեսւՆ 
<փիլ1ւօոփսւրւթեէսն և. րնակօւն գիաութեանց ՜ճիւղեըինք 
«քոոէէց Հաււսււյ»ուււ.ա(ծ ՚ճյմարէօռլթիւնները նպասաում 
•Խն ս^ »րքի դւ1էնսւզան աեզերէ գեանօէկօւն րսէպւաօւրու.– 
ք-եանցէ նրրեմն աւգ Համեմսէօւութեսէն մկ յաււաքա– 
՜ձաւ֊մ են Հակասոսթքւսնք, «ա^այէւ լէաւ խելամռւօւ ^– 
՜Նեչով րէլոր սլօէրագանեբինէ օէեսնում ենք որ "՚/ք *■*- 
.յենթ ԱէռերԱ.ոյթ են և. ■ճչմարիա Հայ^յա^էաք պարզույ 
4– ր»լ«ր խբթնու.թիսններըւ Օւսո^ և. մի առերե-ոչթ 
•*քՍւկււէ»ռւ.թիէ,ն աեսօւհ մհքոցին իրսէւ.ւււ,նք քոլնինք թե– 
^Ա.ամօէութ–եամր. վերաբձբու-ելոէ. գէ՚դի • ^էրքը ե. 
Օ՜եբա^աւօւէոեչու–, վասն պի քաճախ ե. շատ քա՜ճախ պա– 
•^աՀել էք որ գիաութեան որ1ւ.իցկ ^տկտաււա.թ–իւ.նը ի 
՚յԱ՚քւ4ււք կսատտւոուձ Հետօւզօտու.թ՝եւսմր փ^ւրւսաու.ել է* 
՝Խէ– ՜ճշմարիսէէ չի կարող մի և. նոչն ամենակարող Աա՛ 
^Ոէւծ՜ո/ ւէտ1էղետն՛ բնութ՚իւնր ^տկասել նորա տնօրի՛ 
%աւ.թեսւմր եղահ լայօւնու,թետն։ Մեր անկատտրելռլ.– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 68 - 

թ՜իւնն է միաքն պասւ՚ճառ , ռր երբեմն չ^՚^՚ք կաջողա՛ 
Նու.մ "՛էգ Հակասութէէ-ննեբը վեըա^նեչ կամ Հակասռւ– 
Թէւն չեղան տեղր ^ակասւււթիւն ենք սւեսնոէ.մ ւ 0> 
• երքր լսււ. կէօսԼաեւսլու, կսւմսւո ^ռ։րկաւ.ռր է սսւիւ օոշ– 
մարիա Հ,աա.սւսէքէ "Բ^Տ ջ.ղխօէՆ՛ երկիլզաՆօւ.թիլ.նն ու.. 
՜ճչմօւրէււսէււէրութեսւն տրամագքւոլթիլնը միայն կսւրռզ է 
մաբգօլա մի9ւ։ց տալ մօոալորապէս չուսաւռրուելու. և. 
կաւասւքի վերօւբերեալ ւսսսւոււոծսւ^^ն լայտնռւթեաՆ 
Հաաոլ. ւէնեչւէւէ Եթէ ոըե.էցէ մաըգկւսյին գիրք կ—մ 
գհաոէ-ԹիւՆ ուսումՆւսսհրեւու^ ^սւմսւր աՆկրաամեշօւ է 
ա֊ւ^Դ Հաչեցակ1;ււէէ սէր ու, տրամագրութիւն գ^պքւ օ՚յգք 
մրքան էւս առաւել "՚ւգ կւղսւկս/նքու^ի ասսւռւ֊օւհ՚ւօւին 
ւօււաանութ-հւՆՆ ռմթռՆելու. կսւմւսրւ I) սքուք&ւսւս^ս էօոսք– 
ւքօւք ոուած մարգը չի կքրող աստոսանսէւէնը կաււկանալ՛ 
է՚Իանզի ^չօւէ–ռր մարգ ոչ ընգւււ.նի զԼոգւոքն ՚Լսաօւ.– 
Նօի դէ չէմարոսթիւն է նմա, և. ռչ կարէ գիաեչ քան–– 
,է Հ«գևպէս քՆնէ, (Ա. Նք. (՚, 14). Ա.ա»..^»; կղ– 
մարս։ու.Թիւ.ննեռշ մեհամւռոէ.թեւսմռ տեն ռլ.սու.մնաաիր– 
լյ>ւէք( սէԱ խօնար՚^ութ-եամր. ռւ. մաերմռսթ-եամբ. ^Ղ,ու.^*. 
օ՚ք 21յ> Ասւոուած սլէսւք 4՜ ըսօէ մեր ազօթքին օգնէ 
մեզ, ռրպէօ դի մենք Ս* ^րքին չս/ւ. Հաաու. լինէնք՛ 
նա պէտք է քանաք մեր միտքըւ որ Հասկանանք Ոբ 
յայանութիւ.նը (՚Լու^. ԻԳ, 45)ւ 



Ի^ԶՊԷՍ ՊԷ8* է ԿԱՐԴ-ԱԼ ՈՈՒ1՚Ռ ԳԻՐՔԸ 

՝^ւսնի որ Սէ ՛՛իրքը Ասսէու-ծ՜ոյ խօսքն է;է որ տաա– 
լիս է մեզ ասօէու-աՆաքին ՜ճշմարւոութիւնՆեր, Հաոկանա– 
չի է որ մենք էլ ո|>ոշ երկիէ-ղաՆոսԹեամր պէաք է վե– 
քաբերու.ենք գէպի նորա րռվանգակռւթ իւնը։ Մենք– 
պէ«ք է՝ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 69 - 

Ղյախ 0» ^ՐՔէ էւըաքանչիէ.ր ^օա^^ ՜ճչմւսոօէւէւ.՝ 
յժեօւօ կ՚ւււ.ւսօւանք ամԾնաւն սոսւռվ Ա, ըն՚ւոսՆենք քւռրև. 
՝Աօւոու.օ՜Ոք և. ոչ եբրե. մօւրգկւօւհն խօսք։ \Լւսէւէս Պօօ՚՚ւ՛ 
<ւէռաքեսւրւ աօռւմ (՜. «■^օՀւօնամք ^ Սւսւքւու)^ոյ անպա- 
կաս, դի ուռեալ զԼու֊ր բ.ւսնին Ասսւուծ՚ոյ ւաո. ի մէնօ րն– 
կաչարուք, ռչ իք-քէե. քք–՚"ն մաբգկտնէ այլ ռըպ^օ ՜ճշմաը– 
աիւ. ղբան Ասւոուծ՚ոյէ ոո և. ււօքօզեալ իսկ (- ի ձեզ ^ա– 
ւսւտացեալսգ՚օ քՕԼ. է^եսազ, ք՝, 13)է 

՝^րկբ"ՐԳ՝ մենք պարաաւռր ենք ու^սսւնիլ 0. ^իրքըէ 
"նռբա օէաաձները մեր վերաբերմսւմ^ գօրՆագրելէ դգու՛ 
շանալ մաւոնացսք^ աըա^ մեղքերից ոս Հեւէէե.ել նորսւ 
■էգաօւսէ-իրսւններին ամենալե ^<ուաւոարմռւ.ԹեաՏռ ե. ա« 
մեն գէպսսւմ գիաակեց լինել, որ նորա իլրաօանչիէ-Ո 
խօսքն իսկապես մեր անձին է վերարերռլմ։ ՀաբկսէԼ 
՛կան պատոէ-էրներ ու. կւսրգեր, ռրսնք ոոոշ ժամանակի 
ու. հանգամանքի են վերսէբերում, ոու^էււ օրինակ Լին 
Կաակարանի Ն էսերի և. անցողական սւարագաների մէք 
■ժամանսւկաւոռ կւօրգսւգռոէ-թ՚էւձները, ստկօէւն աւգ՚ւնօ 
՛Հլա կէսրող են մսէսւեռղհն օգտսէկար օրէնակներ ւինելոլ.– 
րէշ գորՆսւգռու.ԹեաԿշ կօւմսւր ե, ուրիշ ւօւրառերոէ,թ՜եա1նա 
մէ9ւ Հ\)–մենօ/ւն գիրք ասօւոէ-սւյքսւշոլնչք ե. օգօէօւկարք ի 
վարգաօլեաոլթիւն են ե. ի լանգիմանռսթ՜իսն և. յոլղդռւյ^ 
թ–իէ,ն ե. ի խրատ արգարոսթ՜եան. Տլի կաօւտբեալ իցէ 
մսւրգն \3ւսսւռւ.եռւ է՚սմենա^ գորՆռ բ.սւրու.ԹեօւՆ ՚^սքսսւսւ– 
աէօ,ր. (ք. Տքմ. Գ, 16). 

Երրորգ՝ աեսանք որ Ս . ^իրքը գրուաՆ է Ա • Հ"" 
■ գով, ոսրեմն և. 0. ^իըքր նա միայն ^•սսատարմոսթեամր, 
կ^սւսկանաի ով որ գորեռվ ու. սէրամսւգրռւթ՚եամր. ^բգ– 
առում կ Ս* Լ,ոգոլ. օւաճսւր գսւռնալ, ով որ իւր կռգոէ. 
էոեսււդւ՚ւքմիւնն ու. չսողութ-իւնր բ-ավ է աակում Ս. Լէ– 
գոլ. ձաէնր /սծ՚/ու. կ՚սմար կ. սւշիւաօւռւ֊մ է ու.յիմոէ,Թեսւմբ. 
էաչակերօւել Ս> Հդգռւ.նէ Րօկ ալս նօլատակո իբագռբՆե– 



;,ՕօՕ»^1ը 



- 70 - 

չու. Հսււ/սւր գիտենք որ ւք(^ ■ճանապարհ ^ւնինք, այն է*՛ 
0քքօա.թեամք. և. սէղօթքով ւք^շ» գիմհլ գէպէ Աաասսահ^ 
ե. Նոուէէ լււէ.սալ.օրռւ^ էւնը խնգբել, իՆչպկս ազօթ՚աէ^ 
է սօւղյոաերգռւ-ն, մԼարթօ զաչս իԺէ և. Նաքէցայյ է սքաե– 
չե^օ շրէնատ ք«տ* (^՚^զ^* ^^^՚ 18. Հմմտ^ ^–^Կւ 
ԻԴ֊, 45). 

Ջոր րռրգ՝ պէաք է ^>>1–^ք1.ած սրոօվ և. քանքսվ ՚^ը– 
աաւՆէնք կարգացաՆի վր"՚ր ^թէ էակոչն չէնք Հասկսք 
նռւ,մ, քանւօնք գ»նէլ իսկական իմսւսօւը մէր ուամւօէք 
ա*. մեը նկեզեցոէ. ս. Լաքըերի օգնռլթեամբ, խոր թա՚– 
փէօնցենք էւրաքսէնչիւր մաքի մէք^ կօակօւնանք ու. իէ.– 
րա^նենք խոկեմութ-էօւմ^ ու. ^իմնաւ.օրւօպ(;սւ \Լքգպէ»– 
և. եր^ Փիւիսւսւոււ սարկասագւչ <^արցրե^ ընթերցասէր 
Եթովպսւըռւն, «ք^ա^յծս օւբգէօք զոր րնթ եռնու֊սգ» . նա 
պատասխսւնէւք էՏփաքւգ կարիցեմ՝ եթէ ոչ ոօ առսաքնոր^ 
գեօտ^ ինձ*. (ԳորՆք. Ը, 31). 

Եւ. կինգէրռրգ՝ ԱէքԱ ամենը մենք կարոզ կչէնինք^ 
կատարել աքն ժամանակ, երբ Հետե.ենք Աււ(ոու.ծ՚ո| իս–՛ 
բաքանչիւ-ր սքաառւիրանին և. ռօՆենք անշեզսւա^^ո այՆ 
■ճանաէզաբհխ, ոբ մեր աււաչ բաց է անում Ծ, ^իբքէ։ 
Մեր կեանքի նչանաբանը պ^աք է չի^ի &ակով^օս ա– 
ռաքեալի Հակիրճ ու. բազմիմաստ խօսքբ՝ "ւի^իքիք «՚ո.– 
^ւելիք ^անին, և. մի լսելիք միալն Համարեսք^իք զանձինս9^ 
(Շակ. Ա, 22). 

ՀԻՆ ՈԻ ՛ՆՈՐ ԿՏնԿԱՈւն 

(Րաքոււք մասամրք և. բազում օրինակօք կանխաւ 
խօսեցաս Աէէ»Ո(.ած ընգ Հարսն մեր մաբգարէիլք. ի 
վախճան աւոսբ^ս աւսոցիկ՝ խօսե^աւ էնգ մեզ ճրգլււվն^ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 71 - 

գ՚՚ր եգ (ք՜ւսււսւէւք սւմԽնսււՆի, ռրոմ ե. օչւսւ.էսւեանււն սէ– 
քէօր» (^ՐՐ– ^՚ 1)՛ ^"՚" "ր-՚-՚ք 0* ^իրքԸ մէկ միօւթէւն 
է, սսւ^այՆ բազմակռղմանի բ.ււվսւնգակութ–իւ.ն ւէւնիէ Աա– 
ւոույնու արքւարսթէւնն ոչ թէ միւէէնգսւմէ^ Հասօւաւււուե^ 
մարգկռւ^թեան մէք, ՚օա ՀեաէզՀեօւկ աստի-ճաննէըօվ։ Այգ 
օ^ռաէ՚ճաննեոռ երկու, են ՆաԽապսւաոսւււօաւթիլ^ ե. &սւ– 

1> \Լռաւււ.աՆ սաեգհե^ ե. Նչանւօկեց մարգուն, որ 
Նսւ արյ-սւնէ մնաք ու վս/քելէ ՍԼսւոու-ծոյ սէրքսւրւԹեաՆ 
^որ^ները, սսւկալն Նա ընկալ. մեղքի *^Է9 ^ Դրկ՚"–^9 
աքգ շնռրտՆերէ^է Աւււտի Աօւոուած գթաչով էւոոա 4Ս^1 
օէ-խսւ կամ գայն գրւսւ. Լ. մի իմառէոուն ու եբկսւռ նսւ– 
Խսւպւսսւրւսստռւ.թիւ.ն էոնօրինեց վեռստին նորան "՚/ք– 
աոքւաւութ-աէսն սւրժսւՆւսցնեչու. կւսմաոէ Ա|ք– ու֊իւս՚էսգրա– 
դան նաԽսւպսւարաստութիւնՆ է ոռ պաէ»մռէ.մ է մեղ 
կն Կսէսէկաււանըւ Կւսակարան, ռը ւռւնաքէՆ Աէիաթեքէ 
^աաէման, գաշն, ուխտ է ^աւււ^) ե. եբրաքեցեբէն քսբ/ւթ 
բ.աէւի թարգմանուԹիւ-նն էէ Նչանակում է ռւխսւագրռւ,՛ 
թիւ.ն (ԳորՆք. Գ, 25. է, 8– Եք/.. Թ, 4, 15. 16. ք*. 

^«ր. Գ. 14)՛ ի-կ Լին Կտակարան է (ոձ՛֊՛"–՛՛ •"/^ ^•"՚ 
խապասւքէսէստօւկան ռւ.խւոի գրոլաեքյչ, ռը գրալ. Ասւոուաձ^ 
պաառւէրներ ու. խոստռւմներ աալէւվ մարգուն երկնա– 
ւօր արքարւթեան մէշ մանելւււ. Համար (Երր. ք^. 16. 

XX. ժ՛ամանակը /ոացսււ) նախապաարասսւոէ-թիէ-նԸ 
վերքացաւ. ԱսւոռւաՆ կատարեց իւր ու.^սւ^ մի^ակէսէն 
ու. սւռսւՆդքր կօւզմոզ րւոսսւու.մ բւ Սա ոէ-զւսրկե ց Է՚-Ր ^ ք •><■ 
հին է\րգռլն, օրռվ Հիմնագրեւ/ իսր ս։րքալու.թիսեն աչս 
աշխաըՀօւմս, կագմւսկերպեց իւբ եկեղեցին ու սւանում 
է գէպի կաաարոէ-մնէ Աստուհէւչ էէրգու. ^"Լ"^ արօւենե՛ 
թի. ե. հւ-Ո ճշմարիտ եկեղեցին Հաստատունն պակելու. կօւ– 
մար սւօւաե պաւոռւ^ռների) աւչ ե. աււաքետրէերի ձեռ– 



,,Շօօ1^1ը 



քավ այգ ամԱնի ^բագարՆ^ման մաաիՆ պաամ^լյ է %աբ 
Կաակաւրանոէ Այ« ԿաակաբաՆը ՚ԵՈր է կ»չւ.ալ.մ, ղի պաա,– 
մօւմ է աւն նռր Աւքաաի մաաիՆ, որ աւլ.եաելավ գրւաւ. 
Աաաէաւյաէւ ^*–ք> ՚1րգաա. Հաւ-աաա^է/^ց ՚^տ՜տէ Նաթէ» <■>■ օաււււ.՛* 
/>1«Տ. յն.ք հ–, ժա^անգակի, –1.4,.ւ ^–ւք–,. թ.աթ. 
ԻՏ, 28. Ս––,^. *Գ, 24. ՚Լ~է. Ի1«, 20. Ա. >1.ր. *Ա, 
25. (՚. ՚1"ք. Գ, 6. էքք. Թ, 15). 

^. հւ՚1ւ ՚քորր կէօւաււէրալմՆ , ոսա ոոում էւ ՚1>ր^էւօւոա «ոէոււէ 
է, <Ծի՛ ^;ս.մօ.րէք եթհ էկի չռ-նանեւ զօբէն,, (աւք զյ-ք– 
գարէա, ոչ էէկի լուհսէՆել աքլ (նուլ։ Աւք(^էւ աաեմ ճէք. 
սքւնչԱ. անցնեն երկինք ե. երկիր, րվա։ մի, օր նչաՆա– 
խեց մի է, ոլ աՆցյէ յօրինացՆ Լ ի մարգարեից, մին- 
չև, ամենայն եղիցի, (Մաօ.թ.Ե, 17)ւ Լնի րովս-նգակու.– 
թեան առւէւհցօր ՜^Իրիաաոսի գալււաքե՚սն Խռսսւումն է՛ Ս»– 
Րէ Ք ւ^րհս^էաի գօէչսւոեօւն աւեաոիօոէ (1ւ.ւ>ււ(հ և. ™օդոա 
աւււլ.աքեո1Հը «սւոուերք» է անուանում 2փն ՝էօւսւկաւրէււնի 
օրէնքներըւ իօկ Ղւոր Կտօւկարօէնր *մարմինա (մարմնէօ– 
ցումն ստուերագՆի), ճիչդ այնսյկո, ինչօյէո արշալայոշ 
էսրեգօւկի նօւհւսւստռւերն (է 

■^■ւյյ մենք գէօւեՆք, որ ինչպես մի մ՜ողովոլրգ է 
նաիապատրասէուում , ա^օյկս (է նախապսէօւրասառւ-թեւաւն 
կւսրօտ է ե. ւսյձն մի մարգ։ ճչմարիա է, մենք արգէն 
քրիսաոնեսւյ ենք, վայելռլմ ենք ՚^րիսաոօի շնորհներթ 
էւ. նւսխապաէորօւսւոռսթեան կարօտ չենք, սակայն որպէա 
զի լալ. հասկանանք ՚^րիսսէոսի փրկագււրնոլթիւնր, չալ, 
՚ճւէէնաչենք Նորա գալսսւեօւն բոլոր Հսւնգւռմէսնքներր ս. 
Հաւսււո օոՀ ու սրտով իլրացնենք նորսւ օո/ոո ^որՀնե՛ 
քք ՚ ՚՚ւե՚՚՚ք հ մեր կոգով անցնենք Րսրայ^չացռց կամ 
սնսւրեաչ ժ՜ոզովրգի պսււոմակէսն օւմռոզք կեսւնքր (ւ ււնէա– 
րեալ մսւրգ դառնանք ՚^րիսսւոսի որգեգիրր լինելու. Հւա– 
մար։ նթէ այս րսվ1ի ■ճանապարհով օւ. գիաակցաջ.աք 

ւ։.,ց,է,.–օ(ււ։.,՚ՕօՕ»^|Ը 



- 73 - 

–^օւսւէւ.ՆւսնսւՆք Ս-սաու-ծոք սւրքսււութ՜եւււՆ ւուսսէմհսւ ոբ^ 
գիՆ չիՆերլ. կամօւր, աքն ժամանակ մենք կզգօսշանանք 
վեոււաէն ^ին անկեաչ վիճակի մէք րնկնելոէ.^է Աւրեմն 
■2փն ՝1սւակարանր նէսքսօւպաարւսօտութիւն է։ սսէե. մեղ 
■*^ամսւու որ մեր աււէս9 րնօւկւօնսւպէս ՜եւսնապար^ է բ֊՚՚՚ա 
^էւնու.մ և տանու֊մ է գէ-պի ւԼսէոուհոք 1քօր ՝\տակարանի 
շէւոոՀ՚սց ժաՕ-օւնգօւթիւՆըէ 

ծԻ՛ 

ԿԱնՈ՚Ս՚ն ՈՒ ՒԻՐ ՏԵ«11<1՚1.ԵքԸ 

՝էանօն են կոչւ.էււ.մ Ա. Գրքի աքն գրուահներն, ո– 
քոՆք բովանգակերվ իլրեանց մէ^ ասաուաՆաւին /ա^էւ.– 
նու-թիւնոք մի ^ասաւսաուն ճսւէ((սւսււէոՀո^ էսռ.ւս9նօրգւէւ.մ 
են մեզ գհպի Հյւքսէք^ու Հալալոօ, առաքինի կեանք ու, 
փրկութ–իւ–նւ ՝էանոն բառն է գորհ՚ւսհա-օւէւ ւսւս մտքի 
Համար, զհ կանոն նչանակում է չափ, ձողաչափ, ու. - 
րեմն մեր Հոգե.որր ՚ճշգսւպէս որո՚ոզ մ՜ողովաՆռւ֊է 

նր֊բաքեցռց մէ9 կանոնր քամանի է-ր երեք գլխալոը 
մսւսեոռվ, որոնք են օրէնք Լթ՜օրա), մւորգաբէք (նոբիիմ) 
և. սրրագիրք (քըթուբիմ). Հմմա. ՚Հուկ. Ի՚Ւ, 44. \Բատթ. 
է, 12. ՚Հռ^կ, ժ^, 16. Գորքքք. յ.1–, 16. Ա. 1–, 21. 

Գազ. X, 16. է^. Կ«ր. յ–, 13—16). Աքգ մասերշ կազ. 
մում էին մի գիրք, ոլսաի ե. ^11^1.(11.1/ է օւ֊դզակի գ^րք 
\միկրա՝\ կամ ընթեբցանեքիքէ Հրէաներր աքէէ՜մ կոչու.մ 
են նաև. *թենաիւ*–եբեք մասերի անուսւնո սկզբնաաա– 
ռեբի Համեմատ, կոչում են նոքնպէս օ֊գիրք քսան ե. 
՚եբկոէ-ց՝», վասն զի բոլոր գրքերի թ՜իւ.ն լւստ իւբեանց 
էռառերին քսան ե. երկու, կսւտ էին կամարու.մէ Եբրաքսւ֊ 
կան աքգ անունները մեր վանոն բառի նո^աԵի՚Լ են^ 
յւսա որում և. Ս. Գր^ մողովաՆուև աէգպէս ամբողքա^՛՛ 



, Օօօ»^1ը 



- 74 - 

քին ի վեր1«ւ նդբն .1. Նեևմին մօա 450 աաբի –ք. ա., 
ար և մ^ աօւ մի ւ^չաւյմ են Փէլան Կքր»ւեքին ու. 6«Հ«&– 

Լին Կտակարանի գքքերը երրայական քնագր«լյ 
գաա–ււ.ււրաւ.ահ են աքապէա. նախ Լնգամաաեանը, քեաայ 
Տեսուի աւ. Գաաաւարայ գրքերը իրրե. մէկ գիրք, ^ա՛ 
գա։ւ.որա^ Աւ ու. Ր. գրքերը կոչւ,ոլ,մ են Աամաւէլի 1ւ. 
Համարւսւմ են մ^կ գիրքւ է^ագաէ-ոբաց Գ. ու. Գ. իր- 
րե. մ^կ գիրք, ապա նսայի, Երեմիաւ, Եգեկիէլ, \2 մանր 
մարգարէք իրր մէկ գիրք, Աաղմոս, Առակ և. 8ովր, /և՛ 
աա^ Կքգերգոըյ Հււութ, (Տգք. Երեմիաի ձոզովող ու. նս 
Թերւ որանք նռւնաէս Լնգամսաւեսւն են կ»չլյւլ.մ (մեգիլ– 
է"^՝), վերքօւմ ^անիէչէ Աղրէ ՚Նեեմի սլ. \^ՆաջռրգաIք եռա 
կեակ գիրքըւ Աք&ու–Տ^օւ1ւ. եօթանաանի^, ինչպէս ե. մեր 
թարգմանուքէեօւն մէք մաեչ են և. ուրիշ ԳՐՔ^Ր՛ "ր՚՚նք 
ժամանակի ընթացքռւմ գոուեք քլ աւելա^ել ենլ աԼգււն^ 
են՛ եօթը կաօւ, Րարոլք, Տովրիթ՜, Ծուգիթ, Րւքասսէու՛ 
թիլն Սոզոմոնի և. Աիրաքաք ե. Ա– ու է՝. Մակառաքեցս^է 

՚է՚րիոաւոնէսէկսւն եկեդեսին ռնգոլնելով եբրաւակաՆ 
^ւագոի ժոզովաէւօւն և. եօԹանսւսնիշ ՕարգմաՆուԹիլ– 
նը, սկսալ Հեաամուա ւինել, որ 0. ՚՚րքի մէք ւււրիղ 
»աար գրուէսններ ւլենեն ւքաաՏւ \Լւգօւէււ Աարգիաւի ե– 
պիակոպոս Մելիտօնը I •1-177) ՜ճանապօւրկորգեւ^ Պաւյ&ււ» 
ւաին ե. \3,աորիք Լին ՝\աակի կազմոլթ եանր լալ Նանօ– 
թանալու Համարէ ւ*. գարումն էլ սրիգինէսն է "՚ւԳ մա՛ 
ււին իասումէ \Լպա Ր– գարոէ-մ ■ուք. Տ՚՚՚րտ՚՚Հ դբ.աղուե– 
աան ււ> ՝էիւրեզ յօուսազէմւսռինէ ււ> Աթանաււ Աոծ՚օ– 
աասգրացինք Գրիգոր Ասսւուա^սւսանն ե. աւլքւ Րիւգան՛ 
գՈէկաՆ եկեղեգում աւգ մասին աոա9են անգօէմ ռրռ՚շումւթ 
կսւրսցրեց Հաւռգիկէի յ՜ոզովը 364 թուին։ \*ռկ արքլմը– 
աեան եկեղեցում թէև. Լիրռնիմոսը ( –|– 420) տարակա- 
նոն էր կամարում մէ քանի գրոլահներ, նորանից լե՛ 



- 76 - 

ա»յ Օգ«աս,^նոսը (–|–430) կանոնական ^ամարկ անկա– 
էան գբուսւՆնևրը և. ա^գ Հասսւաաա-է^ 0*. Գ՚՚՚Ր^ ՚քք՚Ր՜ ՜ 
2>ւ֊*ք (էֆպօւէւնեան ժոզռվով 393) ե. Ե. գարի սկղրում 
Կարթագէնէւ, երբոըգ (397) և Հինգերորգ (419) ժողով– 
%Խքովէ Ա^ք. պնգեքք^ն և. քեսւոյ Հռռվմէ քա^անաւապետ– 
^եքքէէ Աքնու-Հեաև. վեր^ակահապ^ս Տրիգենւոևան ժօզո– 
վյւ 1546-^ն որոշեց, որ կանոնական Հ՚ոմւսրուին Հրէա–– 
էւերէ էնագրում 22 գիրք կոչուան՚ներո ե. երկրորգակա––– 
%ան կոչուին արւոնք, որոնք պաՀոլան են միա^ &«- 
թ^անաոնիդ թարգմանոէ.թեան մէք, ոըոնցիւ) րաըառոՆ՝ 
թիւ-ն են կազմում Մանասէի ազօթքք, Եղրի Գ. ու. Դ՛. 
գրքերը, հօկ Մակարաքեցոտ Գ՛ գիրքը րոլորովին հա– 
%օւ.եց Ս, ^րքիտ՛ \\ռկասարակ քրիստռն^ակաէն եկեդե՛ 
5«<– ^աքրերի վէճերը յո/յ են տալի, որ 0. "1՝րյ;^ կա. 
Նանր մե՚ե զգուշութեամր ու. քննութեամբ է քէնգօւ.՛– 
%ու.ել ԼՀմմա. ն..սերի, Պաամ. եկեզ. VI, ԻԵ)՛ 

Ա||ք. 0. ^րքի գրոսաՆներռ նկաււււԶւ.մ են նախա՛ 
1|^1՚>ւէւլ երերորգականսն, պարականոն ա. աարականոնէ 
^անււնական են ^ամարւււմ այն գրօւաՆնեոռ, որոնք քրի»՜ 
ւառնէական եկեզեւքում ամեն Ժամանակ ոծգունուել են 
իրրև. ճյմարիօւ ասաուտՆաշունչ գրք^Ր՛ Սրկրորգա– 
կանոն են կոչւում, որոնք այժմ կանոնականի մ^^ են, 
էիալն Աէեղ էոեղ կամ երրեմն երրեմն չեն կամարել կա– 
նոնականաց թւՈէ.մէ Պարականոն — որոնք թէե֊ կանոնից 
գուրռ են մնացել, սւսկաքն կարդալու. Համսւո օգաակսւր 
են ՜ճանաչուել և. արժանի, իսկ տարականոն — որոնք 
թկե. ամենա^ները գըուել են ք^. գար ՝8. ա. Լ երկու, 
գաբ ՝Ր. ք՚ւ րայց և. աքնպէս կանոնից գուրս են և մեր- 
ժ՜ելի ոէ, խոտելի են։ 

կն Կտակարանից կանոնական են ի ^արկէ Լրէա– 
%երի մէք ժողովոլաՆ 39 ԳՐՔԵՐԸ՛ որոնք և. սկգրնապ^ււ 
թ-աըգմանուեցան Հաքեբ^նի (քուսն և. երկու, լալանիոն 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



յ«»(,էհաՅք, Պ«.օ.մ. III, ^Գ), Աւսոնք գրեթէ բ^լ^րը ւի ֊ 
ղու.օւՆ Խն \ձխն կաթռւդիկոսէ կանսՆաց մէ^ ԷԲԲ^ «պաշ– 
ւոԽիքէւ և. ուրեմն ՀաքՈց Եկեդե^օւմ ընթ-ելւ^անելիք։ 

Ար1ւրււրգւււկւօնօՆսւ^ թւումն են Համարռւահ եօթ՜ա ■ 
ձւսւս)ւ^ւք ռւ. մեր թարգմօւնօւթիւնէ^ ^Է՚՚՚Գ ԳՐՔ^Բ՛ "Ր՚՚^Ք 
եբոսւքերէն չկսէն, Իւսրու^է Օուգիթ, Րմաօառսթէւն Ս«> 
ղոմււնիէ Սւ– ու. ■՝■ Մակէւբաւեցռւք, ռբռն^ից ունին բ ե. 
րնթերցօւ.օւհՆերէ ԱւօօՆք Եդբի կսւնոնից քու^ս են մնա֊ 
ցել, ււակարւ քէնգօւնելի են ^էն քրիօսւօնհակւսն եկեղէէ– 
^ում, Թէե. ոչ ամեն էոեդ։ 

"էաբականոն են՝ Տա1բիթ, \՚մս.ստո.քէւ.ն Աիրաքար 
1՚< Մակաբէ ե. Ա. ՝3զր։ Վ^հրէին ս՚յս երկու, կարգի գըր– 
քերբ ոսա ՝9լււէւ–հոսհ Հաւ-ասաո պաւռԱւ. չուՆէեն մեւա– 
ների Հ^եօ, կկաների մկչ, վաօն զի գրուել են 400 «> 
՝Ր> ա,, երբ մւսրգւսր^ք չկախին է ոբ ա^գոնց կանոնակաւ– 
նու-թիսնբ Հասսւաաէ^էւ՛ 

Նոո ՝\աակաբան$ււմ կանոնական են՛ չօբււ տւ.եաւա– 
րանՆեբր, յ՚ոբՆք Առաքելօց և. մնացօւՆ բոլոր ԹդԹեբթէ 
բացե եէէթբ գբռլաՆներից, ռրոնք երկրոոգակաեոն են 
.ւ»ւ1> է՝ Թուղթ ™օօոս& (սո. Եբուսւեկհսնէ յՅուոքՅ՛ Օւտ– 
կովբու, ՚^եաջոսի ք^, 9ովՀաՆնոլ Բ օւ. Գ թղթեբշ և֊ 
ԾալտնռւթիլՆբւ Րււկ պէսբսւկանռն են Լանգիաո &ով– 
*քԱէննու \յ.ւեաւսրւււնչիք 1*. ԹուզԹ աո. ՚էււրնթագիս &- 
թուղթ– Կորնթա^էէց առ. ՊօզոԱէ 

^ԼծոՉս՚ա^՚ւ՛ տարակօւնոՆ են Լին ^սէակւաբսէնիա 
՚էւռակ եբկոաաււան նա^օէւսեօւաու Պաօւմութիւս քյռվոէ– 
փւ»1 ե. Ասռւնէթէն, ԱաՀ վեշտասան մաբգաբէ։էց ե. 
այՐւ, որոնք թուով Հասնում են ւ15ւ ՚Նունաէս ե. ՛Նոր 
Կաակաըանից ՄաՆ4ո../»^ւ1. Ց^ւ.»>.ս/>, ^ովմալի, ք<֊աբ֊ 
գուղիմէոսիւ Մատաթեաի Նիկոգիմոււի և. աւլ աւ֊ետա– 
բաննեբը, թուղթ Փ՚ագէոսի, 1ւ աչլն, թոլով –ՑՑւ Կար 
դ՚^լ՚՚վ տաբականռն գբուաՆնեբո և. տեսնելով էոքնոն^ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



աեՆւաղելէ աովս^ՆգւսկւււՕիւ.նր, պսւոզօւօւէս նկասւում ենք 
■ք> կաՆոՆօւկւսն գրքերը Աօտուհոսը ենք իսկ ա^դոնք 
մաըգկաՆց առասպելներ, ինչպէս ասում է բազմաՀմսւսէ 
դֆանական Տիշենգռրֆշ։ 

Լաււսսսէսւնեսււա V, Եեեդեսւււմ ւ»ււ.Հս>ւււ»քւէօ^ ^սւէւքւ– 
%ականէ մօտիկ պաօւէւ. օւՆիՆ միմիայն աքն գրքերն ՚ հ 
աօսեք եկեղեցում կւսրգացւռւմ են, եսկ մնաաեսււներր, 
աառնք Ս. ւ՚րքէ ժռզովսւհաւի էք^-Օ կան, պաըականոն 
են ), մինչգեռ անգ չեղա՜եները աարականոն։ \յ, ՝^^է.՛ 
քեղ Սրուսադկմաէքին ալս նկաամամր մեզ Համառ շատ՝ 
քարմարապէս ւսաու.մ կ, գՑսէէԱցանէ զքսան էո^ուս ք/՛/"՛ 
էէեթեռցիր, այլ ի նաեսւկ լալունւււԹիւնսն ամեՆեին մի 
մեբձես^իս, զի զալս կանխիքիր րնթեռնոլլ, զ1էր մանա– 



՚) Ս< *1՚ք<ք^ Կեղինակ1ևեքը ւլոքւծ՛ եՆ աձել և "է-րիչ Դքք^|^^^ 
«քոէք ■•յւա&1^& մեր ձեռքը ^են ^ասել, 1, Գ^ր Ուխաին (Ե(ք, 
1^, 7). 2. Գիր պաաերաղմացն Տեաս.ն թիլ. ԻԱ, 14). 3. 
Գիրք սլզղսւթեան (6^–. ^, 13. Բ. ք^ադ, ՍԼ, 16). 4. \3ամ»ւ.է. 
,ի, 1»թ–ւ/,, Գաղի, Աիմէի, Ողդայի, \կիայի, 6սվէլի »»րէ– 
դ^^ւթիւկ (Ա, Մէաց. Ւ1»՛, 29– Բ. Մէ«ց. ք»՛, 29. ԺՌ, 15. 
^1֊, 22. է>ւ 34). 5. Գիրք աւուրտ րանից թագաւսրացն. 6. 
Ոնացես.լ քաէ^ Ողիայ. (Ի. Մնօ,. ԻԶ, 33). 7. Ոսզսմսնի 
պրաւթիլՆներւլ. (Գ. (^ագ. Գ, 33 — 33). 8. Մա<ոհ»քւ կեմիայ 
(Ր. Մ»^. Բ, 1). 9. Ա^աեան քաՀանայից (Ս.. Մ»^. Ժ^, 24). 
10. Լինդ դւ«ւիւ ղպր»ւթես>ն Տոաո&եայ Կիւրենացւռյ (Բ.– 
Մ-4. ք՝, 24) և այլն. 

*) ԿաորՆեր ես կան երկրորդականոն. 1. Աղօթք Ծանա. 
աէի (Բ. Անաց. վերչոլմ). 3. ՕրՀնսւթիւնք երիը մանկ.&ց և 
պաամ«ւթիւկ էսւչանայ ե >էէւ"՚պի^ ^'^'"^• % 34—91. <)•■)>, 
*Գ). 3. Ւսւդթ ք^արո^այ. 4. Եսթեր Ժ, 4– ԺԶ՛ Ի«4 ՚Նսր 
Կաակիտ՝ Ծարկ. ԺԶ, 9 — 20. ԺԱ, 26. Ղ,սլկ, իք^, 43. 44. 
էսվՀ. կ, 53– Ը, 1 — 11. Հքաաթ. է՝Գ, 14. Ա. ՇսվՀ. Ե, 7. 
9սվ11աննու. յայանսւթիւնն ես բսւսրսվին չէ կարդացւամ Հայոց 
Կկեզեցաւււ ե \յ. դարի թ արգմանսւթիւն չէ, այյ ք)>Բ ղարում 
\Խքսէա Լամրրոնացին թաւրդմանեց։ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 78 - 

.լ.անգ Համօ.ր1ակւ,ւթեամ^ քամէքնար, Խկեզ1,^իա կաբ. 

. գամօէ ^արի ^մաաանագորւք և. լաւ.ագա^ք ^է՛^ ւտււա*՛ 
քեսաչքն էւ. ^ռօւքհն էպ^«^օւ^օււ^էւ՝ "րք գչււա-իք եկե^– 
^եացն էինք "րք զ—քս կբօւմանս եաւու^Նէ Արք– գ«՚– ՚բ՛ 
գի ետ եկեզ1է^ւ.սչնէ մի՛ զօրէնս 6ք&՝ւ«1(է|լէ ե. քՀէւ«յ կ^ 
աաւկօւրանւացն որպէս աւէ էանալն՛ զքօան ե. երկաւ. գֆր»% 
ընթեււնւււ–ցսւ.Աէ Տլի թէ ոէ-Օումնաաէր ոք էտ^" ՚Ր՚ք^" 
աաեմգ |ս>էէուան(– ի մտի ռւ.նել փաւթաՎիր,.,է Իակ ի 
%ոքոյ ^աակարանւսյ սւնաի՝ չ՚՚րք Աւ֊եաաբան միաւ^ք* 

՚Ա^ձ Գ"*– Ը^հ՚"ճէր ^ զգօր^ան եբկսաօւասւն առաքԽլոֆ^ւ 
քքք 4Ր՚"1՛ ^ զ^»թն թ-ւղթսն գչիաւռբռ Տակււվբաի 

.և. Պե^րոռի երկու, ե. ՏռվՀաննու. երեք, և. զՇոլգայի 
գլխաւ-ոբ թուղթն, Ի վերաւ ամենօ.էնի իբրև. մաաաՆի 
^աաաաուու-թեան ի վեոաք եգեօէլ քՊօւ|ոս^ չւէրեքաւաււա1ա 
թռլղթսն։ Ավ այՐէ ամենարւ ի բո»$է Կ՚"93^՛ ^ *"ք 
միանգւամ քեկեզ1քքէււ ոչ րնթեռն/ի են, զաքն ե. առաւՆ– 
ձինն մի ընթեռնց«լսա (Կոչ. Ընծ. Ց3)է 



ՀՒն »|ՏԱէ|Աք&նՒ էՌՐԱՑէՐէն ԼծՋ.Ռհ*հ 

2փն Կաակտրանի բնագրի լեդու֊ն եբբաքեբէնն է ե. 

. միմիաչն մի քանի կաոբնեբք ինչպէււ և. Ղւինուէի օե՛ 
պօէգիբնեբբ, գրսւահ են քազգէաբէն (Գան. ք՝, 4– է» 
28. ք». Ե,ր. 1–, 8–», 18. է. 12—26. եր. *, 11), 
^ւ.; >մասաութիւ.ն Ծռզոմոնի Լ ք^. Մակաբ. քոլնաբէՆ 
է է Ծբրաւեցի անուն ը եագեչ է կամ իւրեանց նաէխաւա 
Հայբ նբեբիտ Օ՚՜է՛. ^Ա. 14) կամ նյանակռլ.մ է Եփբա. 
աի միլս կ՚>դմից եկաՆ ք*՛"՛՛ ՚^՚ոնւււնէսռօռ արաալէօւաու.^ 
թեան \9՚ն, 9%, 1 3)ւ Աբբայական լեզուն պաօէկանււէյ . 

. է ււ&լք^սււ<>^>ւ>1ք խմբին, որից արաաակ^ան լեզուն ւաաւբո❁– 



,Շօօ»^1օ 



- 79 - 

Նգէ-ահ է Հարսւա-աքէն րա^նոււ/, արսւմակաՆբ Հիէ.աէաա^ 
յին և. օւրևմն եբրաքականր մէքեն ահզւււմէ ՝^1Գ ^Ը՛^՜ 
քից ևթ-ռվպերէնը պասէկաՆռէ-մ ^ ւսրսւրական ճ^է-ղին, 
^սկ փիւ.նէկերէ։նւէ ևբրաւօւկանէն՛ 

Եբ.րաքեր^^նը գարձէօլ. Աւէւոոլ&՚ւէյ յ ա| սւէէ ուԹ է աքւ մ^՛ 
քւ՚ՏԸ և. ՀեօւզՀէտէ զարգօւցման Հասաւ. ՄոՀսէս^ օրէն՛ 
տե մէքք սէսկսէՐւ ՚"1ղ լեգուի աւկեգսւրբ Գաւթ-եան-Աօ– 
դոմօնեան շըշանն է, որու,մ թէ ք.ւսնէսաէււևդՆական ե. 
թէ աը1ակ գրականսւթէւնը փաււաւորապէս ձադկե^է 
պաէՈէ-ելւէվ կին դճերի^ Ա. Հարսաւսւնալււվ մարգարէակւաե 
^էարսււէւէւանտւ.թեան մէքէ Ըսա ռրռւմ Աէէգ լէզուձ.՛ ՚ճռխա– 
ցաւ. մարգսէբէնեբի և. մանալ.անգ Լին ^աակի ամենւԹա 
ՆշաՆէսւււր ՝ճսւրաւէսսէ1էն մարգւար^ի, աւՆ 4՜՛ Եսաւռ։. գբթ՛ 
չի աակէ քսկ յեսայ "՚էԳ լեղ՚ււՏւ կեազ^եաւէ ջ^կաէ-է 
■գ^^ան՜ռւթքւա-նից գուրս ևկաւ. ե. գեր»ւԹԽէ»Ն ժամաԹ– 
%սւկ էօրամեբէՆբ կամ քաղդէսւր^սբ սօվռբսէկան գարՅեւաւէ 
ոո ե. ՀէտքՏ^ա^՛ փււփռխօւ.էլով Ասորոյ լեդու. կօչռսեքէ 
սակայն ե. աքնպէս "՚էԳ ՚ք՚ամանակներոլյՆ ^չ «> քր 
քօ։.աՆներււ եբրաւեբէն էին գրււլյէ ե. ւսՀք. լէզսւն ք.1է– 
չաբի Համար սւււբք. լեզսւ. էր Համարւում. այժմ էլաա՛ 
^^ռւսւհււլսւշառւՕ՜եւսՆ ու. գարու^Թեան չեղոլյէ նռւնն է 
մնքլմ կէաների մէքէ 

Այօ քԽզուձ րարձր վռևմօէ.թիէ.ն ա֊նի, պարդ է, 
ք19 4*՚՚/""1<"^՚>*–*՛ է յաքանւէւ թեան ամենավհՀ մաքերա 
■Հասկանաչի ե. արժանապէււ արաաքաքւոևր \Լշիարկաքի% 
քյսների արաաւաւաոՎժէան Հէօմար աղքաա է) սակտ^ 
շաա Հարօէ-սա է Տոգե.որ ե. ԱօաւաԼեայ արքարա^ԽաՆ 
վէրարերԼալ արաայաքաօէ^եանց Համարէ ՚Նախագասաւ.՛ 
թեանց յզ ա^ւ, լեզուն յաա Հասարակ է, րա/տ ք.ալ1ք 
^արւէէրերււէ-թ՜իւձք Գ^Դ^տէ^ արաաւաքաու.մ էէ Աակուձ է 
ա՜ճրէ աակաւն վեկ է և֊ աւքքօււ Մինչև. գԽրոլթ-իւնը "՚քգ 
յէք«էւ–էք– գրեԹԷ փսփււխու-թիւն Հկրե^ և. այս աՆշար^ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



յնաէլօէ. ւաաէկոսթ^ւնքէ սեմիաաւկէան լեզւէւներէ րէւորոշ 
կաղմՆ էէ 13,111 գեզեօիե լեդռւՆ Աօսէօւսւն՜անէց է պււաէ– 

է մաքրութեան մ^ք օւԼնքան 4-աէմանակ, որքան ժամա֊ 
Նակ պէոք է Ն՜առա^էր փրկագւէչէՆօւկօւն նպաոակներինէ 



ձԻն 1|8Ա1|ԱՐԱնՒ ԳՐԱ՚ւԱ՚ւ» ԱհԱ՚ւ/ՒՈՒՄԸ 

Սքրաքեռէնի էոառերշ շսա Հէն են, մենք ունինք 
պապիլրռս Լպրսւռլ.^ ք^Դք^է ՚1ր՚՚՚1 գր"՚–թ՜է՚–ն, օր Մե– 
քենպտա^ Փարսէւոնէ ժամա^նակ* աոլսինքն Ծովսէս մաւր՛ 
գարէի օրէրումն է գրուտհ և. յօ/յ է աա^ս, որ երլ– 
քաէքերէնի տառերը շու» ^ն ենէ Երրաքեցիք կ մինչե^ 
անգամ իւրեանց գաղթ-սւկանւււթ եսւնց ժամանակ լալ. 
պակպանեցին իսրեսէնց գպրութեսւն փ՚»11ը նախ Եոու.– 
աազէմօւմ և. ք^արելօնէ կօղմերում և. ւետռք Հ/ո-ք Ափ– 
րիկէում ե. Ապանիարւմ է մ^ղտ ճանաչելով Ա^աաոԼեոէ 
յալանւււթեան միքռ^ գաբձահ չեզօլէ սրօ.սլ,թ^ւձրէ 

\Տկղ^9ական ժամանակներում երրաքական 22 աա– 
ա.երըք որոնք գու֊ցկ Բանանում ու. Փիւնիկէոլմն էլ էիՆ^ 
գ ոըՆանէ^ում լեզռւին Հետ, առաւել անկիւնաւռր էին՝ 
քան լեաէն ժամանակներինը և. գրէ^օւ^մ էին 1ախից չաք 
ղարու.նակ ռւ. միայար առանց անքատման ու. ^(սւաք ււու.– 
թեանէ 9-աւնաէ.որ տաքւեր չռւնէին ռւ. միշա գրոէ.մ էին– 
միաչն րաղաձալններԸ, իակ ^մնական ա, ի ե. ՈԼ եբ– 
քձմն նՀանակոսմ էին որոշ բաղաձալններով ԼՀէ, ^^լեֆ^ 
քօգ և. վավ)։ Ուօաի և. լա՚ճախ մոռանում էին թէ ինչ֊ 
պէս պէտք է կարգանէ Ա|ւյ գժօւարռւթեանց նպսւսաաւ.մ 
էին ե. լեզռւի աոանձնալաակու-թիւնները, նախ որ րա* 
ւ*յ՚քի մեՆ մասշ եռաաառ աջմաաներ ունին և. ՀոհոՀ– 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 81 - 

Նեռ չունեռսւլով մ^սւա ւարառերսւկսւՆ ձե– են սասւ– 
Նզլա և. եբերորգ սէՆձՆսւեան գերօւնււլանո աեոսւեսւն 
ու. որակսւնը կս/զմլռլ.մ ^ վերքում տօ/ռ. աէ-ելա^նելռվ։ 
ք*այւյ յիսս կռզմից էլ ւսյ^ լեզուն գէւ րա^ասկանւսւէ է 
ք1–Բ պաբզւէւթեօւՆ պսւաճօւււովւ Լաա ոոոււք նսւԽագսւ– 
սութ–իւ.Ններո շաա պօւրզ ե. սւՆպա՚ճու՚ճ են և. սւնկնւսր 
է մեն՝ մէււքեր սւմփօփել գիւոնական ու գեղեցիկ պարա 
թ-եբուԹեսւնգ մէ9։ "՚ււ Բ՚՚՚ՐԳ մսւօերր ւ^րաօւււօււռւ-ույէ 
են կաւէր կւօոր սէներով ու. մհօւգրս՚Ն )^ շօւդեաւպովէ 
Աէքսպիսէ պաբզօւթիւնը Հնարասորռէ.թիէ.ն կ տալէս րս» 
–֊"ՏԻ թւ^քգմանելուէ 

Հբէաների գրագիսէւււթեան մէ9 մի նոբոգութիւ֊ն 
մտաւ. Ծզբք՚ց (460 (ո> ՝1՚> ւ»>^ օկաօւՆէ "բէտ ւեւոոք Լին 
՝էտակի կէսրգաւոլւռլթեան կսւմար այիաաեցսւն հեըա– 
կոքսւի էօնգսւմները կամ թ-է գպիրներքւ (սոփերների 
որոնց ՚է^բքէ^Բ Ը"՛" ^՜ուլմոէ-գին ՝ձիմ^ոն I քականաչսւ՛ 
պեսէն կր ՝(՝• 300 (ո* ս<.ւ Ղէռրսւնից էեսւոլ գպիրներր և. 
օրինտկաններբ թ ԷԱ. պինգ պսւՀպսւնում կին օբկ-նքբ, 
սսւկաքԿւ չունեին նոցա երկիլզաՆոլթիլնը և. 0. *^ք»քք 
ոգու, նւսխանձախնգրութ-^՚ւննէ սէքլ միայն տառսւպսէշսէ– 
ներ էին (Մա«,թ. Ե, 17-20. Ի՛»՝, 2-3). Եղրըաշիա– 
էօելով սւարանել օբկնքր մ՜ռդովրգի մկԳ, ուշսւգրօւթ՜իւն 
գսւրձրեց աբտագբութեան գորՆի կեշտաընելու. Հ/՚՚՚՚/է 
ււա.Աէոի և. եբբաւսւկան տառերի կին փիւնիկեօէն ձ1ւր 
Լերպալորեց քաւլակռէ-սի ձե.եբի ե. մօւցբեց բառերի ի– 
րարից ւսՆՓս՚սւ գրելու սովորութիւ.նրւ ոբ 1ւ ալժմեան 
ձե-սւկեբպութիւնն ստացալ. Տ, — ր գարից։ 

Բաբելական գերութեան մ՜ամանսւկ Լբէայք սովո– 
րեցան և. ազգակից քազգէարէն կամ արամեբկնը, ալն 
4՛/ աչն քան բնւոեչացան, ոբ վեբագառնալոՎ չէին կա– 
րոզսէնոսմ հասկանալ սեփական լեզունէ Ա/7– պատ՛ճա- 
ռով ^զբը յատ աչխաաեց վերսաին մայրենի լեղռւն 



ւ>գաօ^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 82 ֊ 

ըհգՀանբա^նելէ ձ՚աղովււէ-քգը մեհ մասամբ չ^ր կարօ - 
դս.նո,.մ կարդաչ ու. Հասկանալ (Նեեմէ Ը, 3— Ց). ը-ա 
որում Եզրշ մտցնելով նոր ւոառերր, կարողա^աւ. այգ 
գմոսարոէթխնր վերացնել, Ա|^ գիրը վարմ֊ գրոզներ/ւ 
շնորՀ^ւ ^հտզ^եւոէ կանռնաւորօւեց, իսկ Հին աառերւթ 
պ^ոկեցին էյամարօւգհքէ ՚՚րթ ււեփուկան ուսճաո շինեցին 
յ՚արիզինի վրէԱք ե. ակսան ձ^գամաաեանւն էլ ի նպաաա 
իւրեանց ազանգին ազալաղել։ Գո^ "՚ՏԳ աառերով եՆ 
գրոէ-ահ և. Աակարայեցոց՝ վերքերս գանռւսէհ՝ դրամնե– 
րըէ փիւնիկեան արձանագրութիւնքէ սելսվսւմի արձա՛ 
նագրոլթիւՆը, Մռվարացոց "եշի արքալի աբձանէա֊ 
գրութիլնն, որ պաՀլռւմ է Լու–վրում ի Պարիդ և. ալքնէ 
Աովորսէկւսն Խօսսւկցու.թիւ.նր աաբռերւում է-ր Ս* 
^րքի ւեզուիցէ ռւաաի ե. Եդրր աշխսւտու-մ էր տարա՛ 
հել րօէզաձաւններով օ./ւուած՜ րօէռերի կտնոնսււոր •ոո– 
աոոսանութիէ-նր առանո ձաւնսււսրներ նշսւնս։կելու– ր^~ 
նագրի մէ9է Ղ՚պիրներԸ կարգում էին ուրեմն տւանգօՒ– 
կան սովորոլթեամր, միալն իւրեաՆց անային օրինակ՛ 
ների մէչ Հեշտօսթեան Համար «կսան գնել ձաւնաւոբ– 
ները, որոնք ոչ թէ տառեր էին, ալլ կէտեր աաէւերի 
վերր, Աւգպէս շսւոունօէկե գին մինչև, ւօւժմ։ ւ՚ոօւս պաՀ– 
պսւնեւքին արտագրելով ամենսււն Հսււսէօւսւրմութեամբ. 
մինչև. Աէնգամ գանսւղօւն րնՕերցուսւհ՚օնեււր և. աւսւււօւ* 
Հոռ կրկնութիւններր (զոր, Աաղմ, օ>1*ւ Ա1՝<յէ ՝է՚/ւ^ււուււ– 
4էի Ժամանակ Լին Կօւսւկարանի րնագիրը արգէն որոշ 
Հոէսսւատութ-իւ-ն էր Աէսօւզեր 

՚^րիստոնէութեան յաղթ սւնակյչ և. Ծրսւսազէմի աւ– 
լերաՆր փշրեց Լրէաների կեգ1ք–մեսիսւկօւն օւկնկսւլոլէ– 
թ-իւններր և. գոցա ռաբրիներր տեղափոխուելու1^ Ժողո- 
վարան Հաստօւտեցին Եամնիում (Եաֆֆաւի է/օա) Ա. ս» 
պա 1*. գարում Տսւգա բեն Աիմոնի օոոյ անցան Աեա– 
ֆորիօ (^ազարէթի մօտ^. և նորանից |էւոոյ փոխա– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 83 - 

յգրօւեցան Տիբերիագ, ԵաւՈք^՛^ ^ևրակոքսւի Հիմնագիրէւ 

յէ էՅոբւռւնսէնէ որ ԾօԹը աւ-էսՆգօէպօւկների Հէա ոեււսււ. 
նորոգել աւանգռսթ-իւննեբք։ Նորա յաշռրգՆ էր այն 
Գամ^ղէկէ որգէ Գամ^ղիէլ ք–.. որ մէ), Հք,,է,է աչա. 

պեօաս էր և. "էօոււս օւռւսօեաչհ ուսուօեչրէ Սա ւա-ւռՆ֊ 
գա-թ-էւնսերբ կօւրգի ոոսւլ. Ա. օրէնօէ կէռմւսւսւկւօՆ մեե– 
նութեան վերք տուաս։ Սորա ժամանակ Նտմմաքի գրպ՛ 

յ^"ՅԸ հ"Ր9Ր^Յ Է՚-Ր ^ւ՚՚՚նակոէ-թէւնր։ 1յչանալ.ռր էր ն. 

^՚քրռս՚ք որ զօռագրեշ Խորկրգասոր իմօւօւոէ ա.օոու.– 

Լ,նգ^աՆրապէս ռաբբէնեբը կւաոէօրեօ^/ կեղինակօէ.– 
^իւն ձեռք բերին Լրէաների 4ր՚"1 ^ ւ՚կօան մռլեււաՆ– 
.գռւթեամր մաքառել քբիստւյՆէօւթեսւն գէմ, չխնայե- 
լով ոչ մի միի^, Լին երբաւական օրինակիդ թարգմա– 
՜նռւ.էս^ եօթանասնից բնագիրը առաքեալների մէ^ Լ.ս 
յարգոսաՆ էր և. գորն՛ էր աեսում, Բոա որում առա– 
յլեա/ք առ աււել նաԽէօպաօււութիւ-ն օւսւլով իմաւսսւի պար– 
ղութեան՝ քան թէ բառերին, յ^շոււք են 263 բառացի 
–է1է֊ 376 մաօնալ.որ վկարլթիւններ իսրեանէք գրոէ-աՆ 
՛ների մէք։ Րս^ Լբէաների ժոդովր արգելեց գորհա^ել 
յոլ.նօէխօււ Հրէանեբին ռւ. նռցա ^ամար նշանակեց Ս-կիւ.– 
զասի ու. Աէւմմաօուէհ ԹսւրգմւսնուՁիւննեբո (աես, վա– 
.ՐԲ՛ գր (՛՛է*)) - օ՝ոգովււ։րանռ աւնտեզ ^օացրեց, որ օ՜օ– 
Օ՜ւսնսւսնից թ՜արգմանւէսԹեան ւիշատակին ււուգ նշանաա 
■•ւեց եբրաւեցոց մէ9ւ Ա/ք– Ներօւկոււռր շաբունւււկեց մւռքա՛ 
ռել մինչև, որ վեբքապէօ ոչնչացաւ. կւօյսերական կրււ– 
Վարաակով 425 թօսինէ 

՚^րիստոնէական եկեղեցու. 11< Լայրերը գատապօւր • 
ոէոէ-մ են գոցա կրօնամոլոէ-թ՜եան 1ոօւրաւեզւէւ.թ՜իւ–.նր, 
որ գոքա իլրեանց գէ-մ կռու.ելու. ^ամար մինչև, ան- 
դամ եբրայակօւն բնագրի մէք օկօել էին փռփոխոէ-թիւ֊ն– 
՜Ֆեր մսւցնել, որպէ-ա գի վերքեն ՚^րիօտոււի Մեոիակա՛ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



^^զեղի^ սէււսէք ու քեաաւ եզա^ ՆաՀապեաւների կևանք^ 
ւԹարիներէ կր՚ճսւօւօւ-մներրէ որոնց գյււմարր Համաբոէ.մ 
էֆն 13Ց6 օւո՚րի ըաա ».սու.թեռն Նփրևմ Աոոըուն, թէ 
գոոա ձգաում է-էն սԽաւեզնԽլ ՚^րեսոէոաէ գաւսսւեաՆ 
յ-ամանակըւ Լր^օււք Հաւաոոււ/ ^էն թ^ աշխաբՀը «|«՚ 
կա/ւգով պէաք է ղւօրունէսկոՀ-էր 6000 "•■՚ Ըսա վեը9֊ 
թեւՕԼ արւորչու-թեւոն > ապա գքր Մեււէան վեցերոռգ Հէ>– 
զաքայէակի կիսում, թագասոքւէբ 400 աա^է (1՝. Եքր» 
էք 281) նռբա մակով մեռելու.թիւն առիր^ր ոռպկս սաեղ^ 
9էէւգէւռՆու.թիւ.սքւց աօ.ա9 և. աաւս վԵրաոէն նորօգուէր 
աւալէտենսւկան կեանռովւ Օ՚ւսմօւնւսկո լրսւցսււ, ՚ԻրիուԶաա 
էկաւ, սսւկսւՐէ գպիրներն ու. փաչւիսեցիք խաչե^ին նււ^ 
բան. էւոյա ուզաՆ Մեսիան չեկալ, Եբու-ադէմը >աւ.ե– 
րաւեց ե. նոքա րւսակաէւէոլելով՝ փոխեցին թու.երը, որ 
1000-1500 ս>աբէ աւելի սպասեն։ Այդպես ձևակեր֊ 
պետին (Ծազմ.ա, 17. Հւք<քա. Ա. Կոր. Ա, 23) և աԱՆէ 
Րսկ շաո աեզեր թալմոսգականք սկօան ոսսւ իլրեան^ 
մեկնել, 

Մեկնութեսւն Հաւքսւո ^ք գռռա գնոսմ են կամա^ 
բսկան կանոններ, զորօր. նոքա առում են թ^ կաՆ 
քաօ-եր, որոնք պէաք է կարգացուին, բայց չկան բնա- 
գրում և. երկրսրգ կան բառեր, որոնք սլէաք է կարգա֊ 
ցոլին I ոչ այնպէսէ ինչպէո գբուսւհ ենէ Օւ֊ոծւքէւ ոսաա 
իւրեանց քմաց կաբռզ են կարդալ, քանի որ որոշ կանոն՛ 
ներ չեն կ ցուց տալիս. Սակայն գոքա օգտակար գոբ– 
Նեբ էլ են կաօւարել, զորօր. Համարելով ու նշանակելով 
աոզերի քանակը, միքսւաոզերը, կանռնելով բաց աեզերէ 
չ*–փը ե ալլն, Աոցա աչխաւոութիլ.նր շարունակեցին ճ ք ս>– 
րից մինչև. ՓԱ գար այսպէ-օ կ^չուա^ մասորետներր, որոնք 
ապբռւմ էին Տիբ.երիաւումէ 1՝ոցա գլխաւոր Նառարւթիւնը 
աչն է, որ կնարեցին կէէոագբութիւնը և. Մասորաքի Հեզի– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



֊ 85 - 

՜Նակօսթիսնը։ Մինչև, նօցա օրերը թէ ձւսքնաւորով ու. 
^էաշւռով կարգալը և թ^ քննական կերպով ուզզելը սա– 
վռրօւ^ար բերանացի ալօ/նգւէՎծեամր. էր կաւոարւում, 
ֆսկ սռքա գրի տււին օ՚ւգ ամենր թ-էև. ժօզովարսէննե– 
յւււէ.մ չէին գորՆաՆռւ֊մ աքդռնքէ ^էւոօւգրութ–իւ.նըէ «էր 
գրւում է վերև., նեռքԼ. ու. մէքերում, հաււաքում է թէ 
Փբրև. ձօւէնօււոր, Թէ՜ իռրե. ղեշսւ ե. թէ իռրԱ. առււգսւ– 
՜Նռւթեան նշանէ V ինչգեռ յւննօւկւօն սոթ.ւսգրռւ.թիլ,ն– 
՜ները կալաքօԼ-եցան ի մի և, այգ կոչսռսմ կ վմասորաէէ 
^սրւինքն աւսւնգութիւն. վասն զի նոքա Հաւաքեչ էծ 
մինչև, իւոեսւնօ օ՚օւմւօնսւկ գոր^օւ1աւող ք/"/՛ աւ֊օւն» 
գական կանոններր ե. սրրօւգրոլթ՜իւ֊նները (էքերի՚ո ~֊ 
թ«,.ով 848—1171) 0. Ղ^րքի ընթերտանոսթեան ՚;ա– 
մարւ ԱքՕ– Ա14սւււ՚ճառ.ով և "՚ւդ ււօւռռիներր կռչւռւ֊մ են 
•մս՚զռրեԹներ և. օււժմեան րնգռւնոսսւ^ եռրօււակւսն բր՝ 
՚Նւսգիրռ, օր լ°* գէսօիռ ^ին չէ, մսւսորսւկսէն է կոչւռւմ 
ն. օրինսւկօւահ է նբո1–Աէսզէմի աւեոռւմից ազաառսւսՆ 
միակ գրչագրիցւ Մազորեթները տնաաեցին և. ամրռղք 
■^ն ՝էօւակարանը սաղմոօների մէ9 արգէն էօւլէոնի գւււքւ– 
ղաների համեմաս,. 



■ՀԻՆ ԿՏԱԿռՐռ՚եՒ քւ-ՆԱ՚ւ-ՐՒ ՚ՒՐՈՒԹՒՒ՚եԸ եԻ ՏՊԱ՚ւ֊ՐՈՒԹԻԻ՚ՍԸ. 

Ծրրաքեցիք գրում էին մե^^ մէսօամր. ղալամով, ինչ– 
^ղէս աքժմ Թուրքերբ յար ե. նման իւրեանց թանաքով 
՚1է թանաքամանով։ ՚Նոքա գրում էին առածներում 
էսղիլսիէ քարիւ մեսւտղի, փղոսկրի և. փայտի տախտակի, 
էադա պրտուի (պապիւրո-Ո և. կաշուց ւշինան՛ թղթի վը– 
^աչ (մագաղաթ)։ ւ^րուաՆքր ոլորում էին հտչրին ամ– 
յւ^ցչւա՚է ձողի վր՚՚՚է ^ "՚էԳ՚էէ" պահում, որ և. աօորեբէՆ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



կաչււււյէ է մագաղաթ։ Պքաօւ.ն եգիպաւօկան ք*/» էէ "ք 
եօյօնկիւՆԷ էէ ^"քՔ ^երաերտվ կօէըում էին է ^ք*ք Տ^^ 
ղաք^լյՏ, Ղէեզօաէ 9ր–վ թը^աւմ, ւէ^սնք իրար կպչում էին 
աւ. մի—սչւսդադ թերթեր գաււնաւմէ Այ> երկարաաե, չէր՛ 
^՚եոա-մ, ոէ-սաի և. աքգռր աեղյւ ւչոլաով րռնե^ մագազա՛ 
Թթն, որ /իՆռւմ էր սպիտէւկք գեղնագռքն ու. հիրանի^ 
0. Լոդրերը միմիա(ե վերչէնն էին գորՆահում Ս. Գրքէ 
^ասմար։ Ծաճախ մագսւղւսթի գրչագիրը քերոայ էին ե. 
նորի^ գրու.մ, աքօպիսի գրչտգլւները կոչւում են կըրկ՜ 
ծս>ք/>ու \ւ ի9ին գւարերում բնգկանբօւոաւ. ճենսաաանիք 
^ԹարաՆռւելււվ թռւղթը, ռր և. ^ետդ^եօւէ կատարելա– 
գարՆոէ.ե^է Տախօււսկի Հր"՛/ գրօւմ էին մետաղի ԳԲՀ՚՚հ.*՝ 
կաավ վրաւ վրձինով, Զ. գ-րից սովորական դարձաւ. սա– 
^ ղալամը և. Յ՚Գ. գարի^ կապարեաւ գրիչշ՛ Գրչի ու. 
Թդթի փոփ-ի՚ուելով փոփոխու֊ե^ և. աառերի ձև.ը — եր–– 

Կ՚թ-գւ-հ՝ ՚՚քյքտ՛ էք4«.թ".,ք(. (I*– գար Հար, յկ) ե. 

^ՈԼորագիը։ Ա|էւ փււփոխութէսնը պաա՜ճառ եղաւ., ռբ Ս*– 
ՐՔէտ կնագոքն օրինակներն առ^աոսւբակ թաւնգագիՆ 
գէւ.տեր են, ւ^նին գոքա երրա^երէն թէ թարգմսւնոէ.– 
թիւնքւ Այսւղէս Ա. մազոբեթների մի ամըող՚քական օրիա– 
նակ կաք Ց16 թա-իտ և. մնո^մ է Պեաեբբուրգում. ա՛ 
*–"Ժ ^է^Ը էհ"՚1 նաև. ա/Ն պաւո՜ճաււով, ռր երկիւզաՆոլ– 
թեսէմր. աքրում էին մաշուաՆ ու. Հնացան ՕրինակնեըՆ 
ու. նորերը պակոլմէ 

Առածին եբրայական բնագիրը Հրատտբակուեց 1488 
Րաաչիարլմւ րնագրի տպագրութեան մէք^ աւն գչխակար–– 
գոէթիլնը, ոբ օովորական էր գաըձեչ 0՚1" գաբից շնոր՜ 
հիս Կենօէերբեբի աբքեպ. \ՅտեփանԼանգաոնի (–^–ւշշՏ) 
կամ կտբգինալ Լիւգօին և. կամ այլոց, մացրեց Յ՚Ե գա– 
ըում Ծուբթքէ Նաթան անունով Հբէան, իսկ Հրաաա–՛ 
ըակեց ^կոդոր ^եզան 1565-/^^՚. \\.քժմ գիանական գոր– 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 87 - 

ն՚ան՚ւււթ՜եան Տ<*՚ք>՚՚ր ու֊նինք ^րմանակօւն ռՆտիր սւո» 

աագրու-թ-էւեՆեռէ 

ՀՒ՚ւ. ԿՏԱԿԱՐԱ-ՍԻ 6Ո1՝"սԱքէ–Ս ԼէքԶ.Ո1՚՚ե 

Եբբաչերէնը էնկնե-չով գեբռսթ-եան ժամանւսկ, աւև՚ա 
պե էէէուսէէ. քւսզգէսւսենիՆ, ոռ սեմիտակաՆ բարթսէՕ. էր 
ե. քէնգՀանըապ^ս սակսււ. է տարբևրւոլմ ե^րա^երէնիցէ 
Տ^սուս^ ժւսմանակ Եբրաքեցիք խօռոէ^մ էին ասռոա քսւղ– 
գէարէն կամ ^րամևրէՆ ե. աչս լեզօւււվ է գրու.ել մէ՛ 
մէա,ն Ծաաթէոսի Ա..ևտս,րանւ,. ԱւՆոսՀետԼ 0. ՚հբքէ 
^ե-ղէՆէսկնեքւի կօւմաբ քւնգՀանրսւկան լեզռւ. էր քւււ.նարէ^ 
նըւ էԱտ ռրռւմ և. քոսնարէն են գրուան բ<՚՚9^ Նոո ՚1ո– 
էոակաբօւնի^՝ Րւքաւաւո. Աոզոմօնի և. Ր> Մակէ ե. սւքն գըր՛ 
քերնէ ոոո1քց եբրւսւակւս1ւ բնագրները կռբսւն՝ ենէ 

ՐՔէ ք՚-՚^՚՚՚ւ՚է^ը գ՚՚՚ւււււկ՚՚՚ն էուՆսւբէՆր չէւ "111 
^զևքռանգբ \յեՆի օւշխէսբկակօւլութ-եամ բ ԸնգՀանբացսէՆ 
բարբառն է ե. կոչէ.Օէ.մ է Աղեքսանգբացոց բարբաււ։ 
Ա|1՛ մէ խաււնուրգ է Հէ^ է՚՚է^ բար^սւռնե-բէ և. զբսւկօէն 
լեզու, գարձալ. Ազեքսանգրէաքէ կռզմեբը Գ-բէստոսէ ւ՝, 
գարռէ-մ տարաՆոլելովէ 

Ս* •՝րքհ ւռւ֊նարէնէ ւսւլսէնՅւՆօէւատկոււժհւննեբՆ են՛ 
նօւհւ՝ աւգ քեղուհ մէ9 գոբե են սւէքւու-մ բառեր, ոբոնք 
չկ">^ գաօական րւնարէնռլմգ երկբռբգ գաօական րլ.– 
ՖաբէՆԷ բսւռեբեգ շաւոերրն "՚ւչ ^մասա է ւորուա1ւ ե. եբ– 
Ր՚՚րգ տօւրբեբ աբւուսսսէնսլքժհւն և. ուզղւօգբու.թհւ–ն ու.՛ 
նե և. սւարբերսում է գասօւկւսնիռ նաև. կամօւձաւՆու.– 
թեան կանոննե բով։ \՝աոէ աւս ամենր ոււգ ռաբբաււբ լի՛ 
քրն է եբրաւաբւսնուԹեամբ, ՝ որ ^ես։ե.ւււնք էր աւնւոե– 
ղի եբրաւե^ոց ^եչչենսւգիաութեան Րք-ոբնքէ ՏԼ, 1 • ՐԱք 

ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



37) ■ ՚Նռքա չէէ^ւ կւօրււղանոլմ բ.սւժանու.եչ երրա^եբէՆի 
ՈՈ.Ո1.41 ըստ ոքւուէք և. առւսքեսւլբ սսւ^աոււսծ էէն կրօ– 
նակսւն գաղսւփաըների ■ճյ^գութ^իւնը պահելու, կւօմար 
եբրօւքօւթանութեսւն մէօ ընկներ Մասւթէոօ աէ-ետարօւ– 
%էչր օւմենհօ շսէսէ ոգևոբուԾչօվ եթրսւււսկանռվ, սէմէւնհ» 
շսքօւ էլ եք.ոա^աէսէն է, իսկ ամենից մօէոիկ է քռւնար^– 
նիՆ թուղթն առ Ծբըսւյ1ւցիս։ 

Աքգ եբըաչւսբանութևւօն մէ-ք նկօւօէռւմ ենք աբա– 
մական բառեբ յունարէն վերքսււոբութ1քօւմբ (ալելու.էէս, 
սօւսււանտի պւօսռսւ ե. աւչե), ւույեսւբէն բաււեբ եբրաւօա– 
կան նչանօւկութեէօմբ (ւանաթեմա — սւնէՆք փոքկւանօւկ 
€օւռւ.բք»իւ գլօսսսւ — օւզգւ ց"ղյ փռխւսՆսւկ լեզօւեւ Տ"~ 
թանռս — կռաւղաչտ, փռխանտկ ժօղուքրգի և. աքչնի քունա– 
բէւ-ն բառեբօվ եբբա^օւկան աբտա^աօւոլ թիսնքէ եբոօւյա– 
կէսն Համսէձւօլեութիւձէք, քեուսկտնակօէն կօւդմութիւՆ՛. 
նեբ ն. աււնէ Ղաբ ^ւոօւկւսբսւՆի բօւբբսւռի մէ9 սէլելօ»– 
նոէ-մ են և. Լււռվմայեցոց օւիբօւպեսւռւթ իւնից ^աւււօքա" 
ցսւհ՛ լատին բառեբի գօրհաՆռլթիւննեբրէ Անշուշտ 0» 
•՜րքի յու֊նւօբէն մասեբը լաւ. կաականա լւէւ. Համար ան– 
կբաժեշա են "՚յք֊ բաբբաււի չասւօւ.կ ուօումնասիրու.– 
թիէ-նը, 

&\։ 

Հի-Ն Կ8Ա1|ԱՐ11*1.Ւ ԹԱՐ՚Ի1Ո1*1.Ո1«Թէ՚ՒննԵՐԸ. 

I. Եօթանասնիցըէ Հ\բռվՀետև. Հ,ին ժամանակ (ու.– 
Նաբէնր աօէրաեռւան՝ լեզու. ԷՈէ Օէմենիո սւո.ա9 պէա» 
եզօէւ. Լին ՝\օււէ։կօէբանբ էռւ.նաբէն թարգմանելօւ.։ Սւքք– "՜ 
՚-ելի ե-ս անՀրօւմ-եչա եզււււ, երբ Լրէաքք բւսբելակտՆ 
գեբութիւնից լետոլ ւ/բոսեցան զանսւզան եբկրներ մա~ 
Նալանգ Եգիպտոս և. \յ.զեքսօէնգրիա և. հանօթօւզրիս 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



■^հթ-ւսնոսներին Առւոօւ.հռլ խօօքբ։ Աղեքսանգրիայռւմ 
2,րէաչք արւոօնու.թէւ.ններ սսւսէ^ան քԼզեքսանգբ Մենի^ 
է». Պւողոմէոս Հագից, ևբբ սա ԵրուսւօզկմԸ օււլալ Տ^Օ-իՆ 
*ր. աէ Ալգտեզ Լըէալք գ.սւղմօւցւօն, բնւսկչաց I մասն 
■^ին կազմում, սեփական ադգապեսւ ունէին և. ՚չատ լսւ 
էա.ս։9 գնսւց^ն, ւսւնպէս ոո 1ք.ղԴօսաէնգբեւսն գոզօւ կեգրռ՛ 
՜Նը դսւոձսէս կելլենախօս Ա. մսւսամռ կեչլենակեաց Լբէա– 
^եբի Հասաո մեհ նշանակու–թհւ–ն սաօւնսէլռվէ Օուտուք 
պլսւրբք զգացա-ես գոցօւ կամսւբ չունաոէն Ս> Ղ՚րքհէ վաան 
դբ եռրսւչեբէսռ մոռացոէ-ւսՆ էբ, "է ՚՚բքի ընթ՜երցօէ 
սռւթհւնբ առսւքէն սւեղն էբ ռռնռւ–մ ասաոլւսծ՚ւսսււսւու.– 
Օեան մէք կամ ժոզււվաբաննեբռւմ և. պէաք է ^«ւօկա– 
^ւսէչե ւք՚նէբ ժողօվբգէնէ ւ1ււււո& ե. ւա-նսէբէն Օօւբգմա– 
ՆռւԹիւնր մե^ օգնռւքմհւ.Ն եզաւ. գոգսւ կւսմսւր, օււնպէա 
4ւբ մհնչԱ, օւնգօէմ Նոօա օէօն սսւ^մսւնեցեն ի ւբշսւսւօւե 
■"՚ւգ թաբգմանոլթևան։ 

Եգիպսասի թագւռլոբ Պտղսմէռօ ԾդբաքբւօօէբԸ, օր 
՜^բիօւոռռից առաչ 2Ց4— 247■/^^' էբ ապրում, թսւբգմա– 
Նել սէոլալ Լբէանեբի օբկ։նագբքերը գլխաւսրապէս իսբ 
գրագաբանի Համաբք էնչպէս պատմում է թաբգմանիչ– 
^երից մհկն՝ Աբիօաէ^ ռմն ՝)է \Լսում են՝ ՚՚՚յք. թաբգմա– 
Նսւթ՜եսւն կօւմօէբ նա գհմեց Աբոլսաղէմհ քակօւնաէա՛ 
էկեա Աոհսւզսւբ^ն ե. խնգբեց կմուօւ թ-օէբգմսւնէքնեբւ Սա 
կ ընտրեց իւրաքանչիւր ցեղից վեց վեց գպիբնեբ, յանձ՛ 
Նեց նւէցա մի մագազաթ-եաչ ոսկետառ րնտիբ որինակ 
4ւ ուղաբկեց Նգիպտոո։ Պտւլոմէոսբ "՚չգ 72 գպիրներին 
1ւսսււսցրեց 72 վբսւննեբոլմ Փաոոս կղզու վբաւ և. 72 Օ՛ 
|ւու.>ք թարգմանել աու֊աւէ "րբ գռքա վեբքացրին թաըգ– 



՚) Հմմա. Գ. Աակ. Գիբքը. Կիէ֊րեզ Երու», Կոյ. ք1,*, 
61,– ՑԶ. նոքնն են ասք,ւ.մ և 6ովսեսքո» ^լալիոս, ֆիլ»ն նքւքաքծ. 
յւիւ 6ուստէն, Կզեմէս ռղեքսանդրացի և այքք)է 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



մաւՆռւ.թել.Նր, Թագւօւոբր կարգւռլ սւռւօււ. Ժողաքոռհ ա– 
քւաՕ, մ-օղովու^բդն էլ լաելռվ այգ գիրքն ընդոլյեեց իբ.րև^ 

Ա-111 Թօւռգմօւէէօւթհւնր օէէժմ էլ կոչէ.ու,մ կ եօԹսւ՛ 
նասնից քԼՃՃ) ե. այնքան նչանաւօը է;, օր նոյն իսկ 
առաքեալք գչ թէ երբալական քւ1>սւք^րէւ էիԿւ գոր^ան^ում^ 
աբպկս լէւ^տինք վե^րԸւ –1լ "՚էԳ պաբղ ու. դիւրաՀասկա– 
1ւէ«ք^ թարգմւանո։.թիւ.նն, որ փոյր յ-ւսմանակ ^ծ՚սւոյ ամ֊ 
թաղէէսգրել են Ազեքսանդրիօււի կելլենագէօէ Լրէասերը– 
մթչԼ 130 •՚. *■ ա. (աէւ/. Իւքաււա. 0»,. I՛, 12. Ես. 
^1 10> "իրւ՚ւք ւ1եր9ւսբսւնը)է Հսւմեմաաուքյհւ-նբ ^"էց է 
աաքիսէ սբ այս թարգմանութիւնր մի կազսւր տեղ ունի 
Համաձայն Աամարա^ոց բնագբին, օբոնք կամաձալն չեՆ– 
Խբբայեբէնին և. թաղարի չափ ւոեզ վերքինիււ՝ ՛հակառակ 

Սակայն այգ աաբբերոլթիլնք վարգապեաական նը՛ 
^անակօւթիւն չու.նէն, սաօբական սեպագ բները ^"ւց եՆ 
աէաքհս, որ Սօթանաււնիցը մանաւանգ անռւ֊Ննեբի ար– 
էաասսւնռէ-Օ՚հսւմբ առաւել ՜ճիշգ է, քան մօէզոբեթների– 
էքք|> կեէոե֊սւբօւբ Նոասւ թսէրգմսւնահ բնսւգիբր ^նսւգորւ 
օրինակ կ ^Ղ^ւ ^ թաբգմանիչնեբբ աւելի ^մուա են 
էքղէքլ եբրա^սւկան լեզուին ե. րնթեբւքանու թ՜եանւ ԱննշաՆ 
ախսւլնեբբ ււււռսէ9օւցել են ձաւՆսււ-ռբնեբի ու. կէսւագրու.^ 
թեան պաաճւսռօվ շփօԹ բնթերցումից և. կամ արտագ– 
թուլնեբի սւնու.շադրսլթիւ–նի^է 

Եօթանասնի^ թարգմանութեան զրչագրներԱ, ո– 
բոնք Հասել են մեգ, 1՝. գարիդ Հին չեն։ ՚հչանաւ.որ 
փրինակնեբ% են Հեսէե-եալնեբբ։ 

■1, Ազեքսանգբեան օբինակւ ՚հյս Գրչ"՚դէրԸ ՚ ՚ 3 
թարակ Թերթեր ունիք որոնք յինռւ,աՆ են այեի կաշոէ.իցէ 
37 սանսէիմետբ եբկաբութեամբ ու, 27 ս՛ լայնութետմբէ 
Գբոէ-թիւնը երկու, օիւնակով է և. երկու, երեսի վբար։ 



^րչագիըը կօւզմուահ է ձ՚՚Օ" Հասւռրում և. պա^սչան– 
ւ.Օւ.մ է ւռպօւկու. աւօկէ հօկ գհւոնէօկօւն ՀեաօւզօօւռլԹեսւնց 
Տւսմսւր պա^սոէ^մ են լոլօանկօւրուաՆ օրինւսկներ, ռրպէս 
ղի բնագիրը գռբն-ւսՆռլթեամբ. չսւղյաւոոլիէ Այս օո^Նա^ն 
ամենաչէօւն է և. ոստ աւանգռւթ-ե-օէն պաօէկսւնռւմ կ ե֊ 
դել ւսվեուական ^եկղա ^հոջ \Տ,ղեքսսւնդոիսւ^ոէ.մ, որօւե՛՛ 
դից ժէ. գարոէ-մ էս^սւեդի ՝\իւրեզ սքասւրիաբքը բեբաէ– 
Կ. Պօլի» և. ւ624–^ն Ն>–խե^ ^նգ,քիս^ դեսպանին, սա 
էլ ընՆաքեց իւր թագալ որ ^աբլ Ա– ինէ Ապա Գէորգ 
Ր« թագաւոբը նւււիբեց Լռնգոնի Րբիաանական թանգա– 
բանինէ Այււ օբինակոսմ պակասում կ ճ«վՀ. Ալե։«աբա. 
նից 2 թեբթ, ^. ^օբ, 3 թեբթ և. Ա՚աաթ. աւեաարա 
նից մեհ մաօրւ 

ք . Միլս գբչագիբն է Վ^աօւիկանեանը, ռբ Գ, գա– 
բւ՚ւ֊Տ 4՜է պայլում է Վ,ատիկանի գրաւոան Լռովմսւ-մ 
1540 թռւիցէ Սւսպոլէօնը տարաւ. այգ գբչագիրբ Պա– 
բիզ> ք "*յ9 քեաոք 1 Ց Լ 5 թ օւին փււանկներր գաբձբէնէ 
Ս^օօուս աւււ օրինօւկն ամբալՕ էրւ սսւկաւն էեսւու կոլւաւ–. 
հննգոց գրքի "հհԳ^Ը ^ ապա նաև. Աազմօսը, թղթերը 
Լ Ցաւանութիւ.նը։ Լնգամենք, 759 թերթ է ե. ճիշգ օ– 
րինակ հ 

^. Աինաչեան օրինակը 0՚< դարիը է, որ գսւել է 
Տիշենգսբֆ գիանականբ 1Ց5Ց–/>ն Ս. Եկաաեբինեան վան- 
քում Աինաւի վր՚՚՚ւ Աղեքսանդր Ր. կայսեր Հովանու. 
տակ։ Ա/^ երկաթագիր գրՀ՚՚՚գիբբէ "ք/՚9 միայն ^Տ^ թերթ 
է անկռբուռօէ մնռւոել, գտնւում է մասամբ "ւեսէերբօւր– 
գի կէսյսեբսւկան մօւաենագարսւնօւմ և. մէսսսւմբ կսքւա– 
ցիգօւմէ 

Հէ Եփրեմեոէն Գրք՚գիրՐ գօւնւռւմ է Պարիզի սէգ 
գային գբօւսւան, կրկնագիր է, Եփրեմ Աօորռւ գրուս/նա 
ււեբն է պսւբռսՆակում, ք՚/Տ ւեօւոյ գտսւն՛ որ օւօւկռ 
գրուաՆ է ^Ղ^Լ ՝^ գարում Ս* ^իբքը՛ Այգտեզ կան ԼիՆ– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 92 - 

^սէակարւօՆֆ^ 64 թերթ և ՚^՚՚բիտ ^4:0։ ^ան Լ ռլրֆչ 
Խ րկսւթ սւգս՚եե ո , որօՆռ սււեօան էլ Նշանօւլռո քեՆ։ 

Եօթանասնից թսւրգմ.»նութես,ն րադմաթէւ Հրա– 
աւէւււրօւկու.թ ել.սնռռ ԾզսւՆ) ոոո՚նգեվ Նշսէնւսւոո օՆ օիյեՆ–՛ 
գօրֆէՆը և աւժմ Սքսֆորգհ գբանսւկօէՆ ^րսւօէօւրօւկու.– 

թիւնը (1892—93. Ա. ճտւ&Ն աճ 3. ճ. Տօճքւէհ). 

2. \քօթս>նաս՚եքւզ ւեւրու էուէւաօ մէք օաէււօօան ՚^րէօւ– 
կան վէճերր պւսէոճսւռով ուոեշ թօւբգմսւՆւէւթհլնՆեր էլ 
ւաէւսւք օ^անլ \ք.ւսպէս քռհսէոօնէօէ^թ խսնեգ մեոօ՜ու–օւՆ 
ու. ՀջկէՕւ>սցէ,,ն ԱկիչղաԱ Սինուզացին քրի«տռն^ւ,ւ.թեան 
գէմ մօէքառերւ. մէքռ^ ս,ս,լ,,ւ. ՚^ամս-ք, ՝^ըք>ստոսէ 128 
թուին մի ^առաք/է եբրւսր. բանական թաբգմանութէւն 
աբալ. Ցունաց մէք ապբող Լբ^անեբի ^ւօմսւբ Ա. ընգռլ. 
նևլու.թիւն դսւօււ.։ 

3* (^< Գ՚"րՒ ^եո9ու.մ եբիօնեան էսղանգւսլռր Ս/ւէ//՜ 
Աաք/աը (193 — 211) «;ա^ս...ա4 Ակիւզաչէն թարգմանեց 
Ս. ^էրքւչ ոչ թէ բառացի , այլ րստ իմաստին մաքուր 
քունաբ^ն, որ 1լ քւՆգռւնեչութիլՆ գօէալ. քրիստոնեանե– 
բի մէ^ Ւբւ՛^ ամենապարզս ու ՜ճիշգր։ 

4 Թէողիտոն ԵՓեսացին, Մաբկիսնի աչակերաբ, 
Հրկոսթիւն ընգունելով մօա Ճ^Օ֊ին նո^ւզ1էս մի նոր 
թէօրգմաեոլթիւն ւսրալ գլխսււորապէւէ կեօւևելռվ եօ– 

Ոուահ կամ վրհաւ՚ւսւՆ տեզեբն ուզռեչււվէ ի՚՚կ չ^՚ոււեա^ 
ցօւՆնեբռ ւունաբ^ն ւռառսւգաբձնելօվէ 

Ս. Աքս ասւրաձաւնռւթիւնք պւօսւ՜ճառ եզօ/ն, ոբ ւ** 
գաբի օկղբում Արիգինէսբ նօթանասնիցը ՜ճշգելու և. եբ 
բավականին Հէւո Համեմատելու Համար քաաագովական 
նպաօւաեով Լրէաների գէմ իբրև, ձեռնարկ մէկ վեսի–՛ 
քեան գիրք գրե^ (գր^թէ 50 Հատոր), տեզաւռբեչով «>• 
■ սիւնակում եռրալերկն րնագիրշք ք . էունաբկն տառա– 
գաբձօւթ իւնռ. փ– Ակիւդաքինրէ ւք . Աիւմմաքոսինր, է* 
եօթանասնիցր, իւ֊ր քննսւթիւսն՚քրով ^քԱւնգեբձէ էւ. <>• 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 98 - 

ք^էււգէօւոՆհՆռւ Օծաոք ւօէ ելացրեց Նոր ք-աած՜ ռէ-րիղ Թւօրգ– 
մանութէւններ և.ս, գւռրձնելռվ իննէքեօւն։ Այս մնում 
էր *(• գսէոօւմ ՚^եսաւրհաւէ գբաաուսՆ, օր ե. Պօւոսքւգ քս՚քւ՝* 
ձակման կամ \կաբ^ցռց Պ^ղես^էն ւքտած ժռ,յս,նտկ 
օոքքծ՛/ էէ ^1գ ՚՚բէ՚^՚՚՚^Ւտ ^քք՚ւ^ ԵօթաՆսւօնէգ սհլնսւկր– 
գէոՆոէ-ել է ւէէսորակւսՆ թ-արգմսէնռւԹեօւմբէ ւ>ր գետՆա–– 
եսւ% ՆշսւՆէւէկութ՜էլն ռլնեէ զի ւունարէնհ սւռ.ւսնձՆ40– 
էւււակու.0էւ.նք պսւՀպսւնս։^ էւ Ր40ւց եւււռրներ /քււք& Ս* 
Լքսւօերհ գրռւահնե րռմ ։ 

ււբիգինէսի ւսշիւսւաւութեան նմւօնողռւ.Թեսւմբ. ա^ժմ՜ 
ն֊ս կան ^ազմաչեզօսեւսն Հրաէուսրսէկռլթ էւններ (պ՚՚լէ՜ 
գլոէոի ռըոնցէց նշօւնօւլոը (- Լոնդոնի վեց Հատռը ապա՛ 

գրօւթիւնը (1600). 

6. ՊեշիտտՕէ ^սռրել,^։ն թարգմօ,նու.թիէ.նն ամե– 
ն-ւ^էնն կ ւունարէնքւց յեւոոր որ 
բնագրէց ու, Ս> ՚^Րքհ ւունօւբէՆ մս։ 
Օքւինակից էւ. կոչւռւմ է– պեշիտսւՕէ ւ 
թառւսկհւ \Լսոոօ։կսւն ԹսւրռմանոլԹեւսն փռոճեր ^Դ^/ 
են ՚^րիսսէոսից առաէէ ստկաղն աւէւյաՓուշ, ^ս^ պեշիսւ՛ 
աօն նշսէնւօսոր է եւ֊բ կօւռւօզսւտօէ-թեամօ., որ թովան՛ 
գօւկում է նա1ւ. Սոր ՝\ւոս։կւսրօւնռ ու. թարգմանոլել է՝ 
Լինը Ա. գարում, իսկ ՛Նորը ք՝. գարում է Ասորոց ա– 
լսւնգու1Հհիւնն ասում էէ որ օււս թէսրգմանութիւնն օւ– 
րուաՆ 4՜ ^քք*"/՛ Թագո՚ւորի ե. Ագգէ առաքԾսւլի ժսէ– 
մւսնակւ Այս թարգմանութեան կտորներ ^ասեչ են մեզ 
Գ. գարից, իսկ ամրողլ գրչ-գիր ունինք Ե. գարից. 
Ասորական մի թարգմանութիւն ևս կայ միայն Նոր 
Կտակարանը, որ արուեչ (- ՏՕՑ֊ին ֆե/իքսեն Ցերապօւ՛ 
օեըոլ եպիռկոպոսռւթեան օրով "ւողհկւսրպոս քորեպիս– 
կոսԼոսի ձեռքով։ Ա^ս թարգմանու թիւնր սրրագրեց յծ– 
աոյ Ւովմաս ^•էսոքեչացին 6ւ6 թուինէ 

7> կտտին եկեղեցին եըկւսր մ՜ամանակ գռրՆահե^ 



թ. 


,ր,մ.,1»., 


.ծ է 


•կը 


Եօթ,^Նս, 


,.նք. 


,14^քն սքաքզ 


կամ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 94 - 

Եօթ սէնօէւէնէըը և. միաչն Ա — Ի, գարսւմ Նոըւօնից թ-արգ–՛ 
մանուեց չօււոիՆերէնը։ Վ,I^|>շինս կոչւու^մ է ՎՈՎգս/տաք 
սէւսենքՆ ժռղոյռգական– &ոէու.օ՚օ ՆուՆպէս Րաա/ս>է ՝Լւա 
<ւ>|1ւօան էլ օէ^գ Թսւրգմօւնռւ.Տ–իւ.Ն քէրէ ա-սւո^ ե. Հե՛ 
ջոն^մոօյ, ( –|. 420) ^սան ասւրէ աշխատելով ււրբօւգքէե^ 
ըօտ Եօիւ ան-ւօնից ռս բնագրինւ Ասւկալն ալս և.օ կալւս– 
Սէօւրէմ չէու ուսօէկ և. ելւկար Ժամանակ ընգււլնելութ1։էձէ 
չգտաւ., մերժոսելռվ ի^րե֊ ^էզծու֊ած» Միալն երեք չ՚՚ր– 
ոԱքո ւեառւ փռքր ե շաաէ սոՕ-սւգոուե^ էւ ընգու1ևռւ–ետ 
1.ւստին եկեղեցում 1ւ ե ^^/՚ք "1 ^բեգենտեսւն ժոզռվր ՜ճէ՚շգ 
ե. սոլրք. թ արգմանօւթիւՆ լալւոարարեք իսր Հետէւռւրւե– 
բէ Համաբւ Վ,ոէ.լգատալի մէք կալ ե. Գ. Եքր, ոբ ոչ մի 
օւըիշ աեզ չկէ՚ււ 

8– –Քաղդէաըէն թարգմանութիւ^նն, որ իկաւդէա 
մեկնութիւն է , արռւահ է ՚^բէստօօի ժ սւմանակներռւ,մ 
երրալերէՆ չգիտե^ոզ Լր^աների Համար և. կռչւոսմ է 
Թարգռլմ՝ ալսիՆքՆ թարգմանութիւնէ ^՚արգոէ-մր թռւ֊ռվ 
եօթը Հսւա է> Աքժմ յայա1.^ է Օնկելռռի ^արգ«է.մըէ 
Օնկելոսլւ Պօզոսի աշակերաակից է ^1^1 ^^''մազիէքի մօօա 
ռւ, թարգմանել է միալն Լնգւօմատեանրէ ՆշանաՀ.որ է 
նոլնպէս ՚ք-րիռււասի Ժամանակակիցի ^է՚Ա^1է "՚^ակերաւ 
Ծռվնաթանի ^արգումլւ, որ բովանգակռւ,մ է Ց^աււս^) 
Դատ–, Թսէքսււորայքէ Եսար, Երեմ., Եզեկ. և. 12 մաբ– 
գաբէների ԳՐՔ"ՐԲ* Ալււռնք Աքոճւււ1| ու. մեենոզակօւն 
թաբգմանւււ.թիւ.ններ են, որոնք կաուսղւաոոսթեսւմռ մեղ 
չեն կասելէ Ա, Դրքի մնա^տե մասերի թարգու,մնելւր լե– 
էոին ժամանակից են, Տ,. գաբից Հին չեն ե. նշանաւոր 
չեն րնգկանբապէւււ 

9. Հայոց 13արզժանու13իւնԸ։ *)•• գ—րի վերջում Ս. 

ԾաՀակն «•. Ս. Ծեսրոպր ձես.նաբկեցին Ս. Գրքի Հալե– 
բ0է թարգմսւնու-թեան։ Նոքա ՕովՀան Նկեզեցա^ռլ. ե. 
Ցովսէփ Պադնացու. օգնութեամր նախ թարգմանեցին 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



.ձք.ք։ո։ւեր1^ն բնագբօւմ քսւքսէնքւ 22 գրքերն ու. ՛Նոր Կօէա՝ 
կարանըւ վելւօւռին ՜ճչգե^ին ՚^֊ Պօ^ս^ց ք^րուած ստոԼգ 
ՀէբիՆակներ^ կւսմեմատ և. ապսւ նոցա աշւռկերսէներրք 
*^մօւԱէնսւլռզ էԼււօբռցւ Եբրսււեցուք ե. Օռւ.Նսւց չեզու-եՆ •»|Փ– 
էօզգերի եբկրներռլմ, չրացրին ա^էւ գրքերի թսսրգմանու.– 
թ-իւններն, որււնք որ և. իցէ կերպով գօւրս ^։ին մնացել 
Հսււեբէն օրինակից, 

Լաքերէն թւսբգմանռւթիւնք, նշանւսսօր (- մւսնւէււանգ 
սււն պսէ ա՚ճւսռռվք ոբ աբուել է րաւ՛ Եօթ սւՆսւօնիցք Ծթ– 
ռաքսւկան բնագրին և. կամ րսա է\բիգինէաի վեցիՏեանին 
ու. պեշիաաօէնւ ու.օաի և. աէգւէնց ^եաքերն կլ երե.ռւ.մ 
են մեբ Ս, Գրքում։ Լաւերէն թաբգմանօւթիւնն ^ւո 
գեդեցկռւթեամբ ու. ^աւաօւարմութեամբ. ^ին թարգ^ 
մանոսթ եանց մէօ թ-ագռւ^ի է կռչօւել •առ գիօէնօւկանաց, 
օւքնպէս օր մեղ կամար սիրելի է թէ իբրե. Ա, ւ՚իրքէ 
թ է իբրե. Լաքոց Ս - Լալբերի ու կաքեբէ։Ն ւեղոլի անգբանիկ 
գբութ իւ֊ն ե թ^ Իբրե– ամենագեղեցիկ թարգմանոսթիւն* 

Լաքոց 0. Գիրքն ունի իւբաքան^իւր գբքի քկզբքւ֊մ 
՜նօւե. րնաիբ նօւԽէոգբութիւն «ւ. գլիւակարգու.թիէ,ն, օ– 
բ՚՚նք սւնշույտ մեբ ս • Հաէբեբի աշխօէտութիւնն են ե. 
օսւղւււսւէէ են Ե - ^ գարօւմ ժամանակսէկից գբողնեբե 
է1§եսօլթիւններհց։ ք՝ււկ Սոր Կասւկս^րաւնի նսւխսւգրութ՜իւձ– 
ները թ տրգմանռւթիւն են լուՆարէնից և. Հեղինակ Հսք 
մարէ ում է Եւ֊սեբիռօ կեաարւսցեն , մինչգեռ առւսքելա– 
կան թղթ-եբի նախագբութիւննեբը \Լզեքսանգբուցի Եւ.– 
Թւսղ աարկալագինն են Ե, գարուց, որ և. գլիւասէել ու. 
անատել է սւչգռնքւ Նոր ՝\տւոկէԽբօւնում կաչ և. չորս 1Լ> 
է.եսէսւրտնւսց կռւմեմասւռւԹիւնՆ, ոբ վեբագրում են նաւ– 
խասլէօ Տօւտիան սաորուէէ ^170 թուիցի սւպա Աւքւք|(հ 
\Լղեքաանդրացուն, սակսււն կաբգօ՚ւ.որել 4՜ Եւսեբիոս ՝1Խ– 

Հայծր4–ն գրչագիր ամրսդչ Ա. Գ^քք/ւ ^(*. ք.>Աք^5 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 96 - 

^(ւն չէ, ՚էքգ ժամւէէնւօկից օկաաՆ կսւն քւ.ս>քւքւա^^ւ– ըՆ^ 
՚^ԻՐ Գրչ՚-Գր^կ 0, ^քմէաՆնի՝ նօՐէսւէա և. ––բք>1 4«՚յ"՜ 
մաաենադ ւօրաններումէ Ալ ելի ^ին են ՛Նոր ^սւակարւտ–^ 
^է ԳՕձ"՚ԳԲ^^ՍԸ՛ "•ւ-պէ" ՚՚էԽ 68^ թ-՚-Իտ է Աչօ" ^ագ– 

րաաոսնի իշխանաց էշի"՚նէ ժամանակից, տր պակսռւմ է՝ 
Լ(»«է0ոէսւէւ ճեմօւթանի գբօւտռւն ե. ^ուառսւրսւկօւ.աց նա- 
րեկս լռւսաւոիպ սէպսւգռւււ.թեւսմբէ ԱքԱ ԳԲձ՚՚՚գՒրԸ մւա– 
գազաթէաաւ է, երկաթագիր, 227 թերթ, 2 թիզ երկա– 
րա. թեամւո , Լ Թիբ »է– 4 մաս։ չաւնռւթ եէսմբէ Սր կաա^ 
էլ կաք Հենեւռկռւմ ՄխիթարեաՆ^ վանքոէ.մ 906 թ-՚֊ԻՏք 
մագաղաթ եաք, երկաթագիր 460 թերթեըօվ, 1 թիզ »•- 
Օ մաանօ/չափ երեօւրռւթեամռ /լ 1 թիզ "է– 2 մաան^Ւ՛ 
չափ լաւնութեամրէ Ա^ս գրչւսգիրշ ք^Նօււել է 1068 թուիէք 
Հս՚քօց Մէքէ թագռւՀին Վ^արագայ 0. Նչանինէ Ա/գււն^ 
մամանակներից են Ս. ^9միահնի փզոսկրեաւ Ա. նմա՛^ 
ընտիր օրինակներն, ոբռնք թանգագին ղքրգ են մասւե– 
Օօւգարսւնումէ 

ԱքԱ փզռսկրեէՕք երկաթագիր Աւեօւարանր գրռսա^ 
է ՑՑ9 թ«ւին ոմն ^ովՀաննկսի ձեռք«վ Տեառ^ն Աաե^ 
փաննօօի անոէ^նով ե. 1 1ՑՅ թ«ւին նովր«ւեչ է կնՏէռա.– 
զօ՚քի հանդիպակաց Մազարթռս Ս. Ստծփսւէւէէոս %աիւա– 
վկա/ի վանքին Հահրամաք որդի Գուրհիի կ«զմից> Իսկ 
184Ց թուին Հանգ. ՑովՀաննէս եպի^կոպա, ՇաՀ/օաթւ... 
նեանի առաքագրռւթ եամռ և. եբ^. Ղէերսէս Ե– ի Հբւ"՜ 
մանռվ բերօւեց I) . \9միւօննի գրագարանրւ Այս գրչ^Ի֊ 
գիրը որի ^ինը հքնագէսւ Կոմս Ուվարավի գնաՀաառւ.– 
թեամր նշտնակուել է 50,000 ււուրլ, ր–ւԼց և. անոր»^ 
յէ,է է, «..Լէ եք1լա,ն.^թես.մք 8՛/, վեո"Կ՛ (■֊/>•• ՚՛/. 
վ,, Հասսւ* 2 /, Հ՚է ե. կաղմռւաՆ 4՜ ոս՚սր կտոր փդո^–– 
կրից՛ երկու. ^սէօւքէո1( էլ զարգօւրռլսւն՝ են \Լւ–եաւսրանի^ 
յերցրա^ օանգակագռրՆ պատկերներովէ 

ձ,սււերէն Աէ ^իրքն առածին անգամ էռօլագրռէ.Ծա 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



1666–^1> Ամււօէերգամօւմ Տս.կովբ. կս,թ,,<ւդիկոսի Հրւ»<քա– 
նօվւ Ասկան վաջգապեօէ Երե.տԿւԱսւ. ձեռքով <ի տպօւ– 
րանի Ս. ^քմիսւհնի ե. Ա՛ Աաբգսի զօրսէվօւոխւ Աաա 
ԼւՕօ-եՆ ապու-եց 1\սկւսնհ սրհՆսւկհց 1քոոա օւզգակաւՆ 
՚1օ՝ւոոոս Լ,ասւհՆսւցռւ. ձեռռօվ։ Աքս կոսւււէւււբսւկռւԹեւ.նր 
գլԽսւսւոլսւ^ք ու աԿ ւօօւոսս/էք 4՜ ՝է,ուչգւսասււե կռւմեմւսա 
ե. ախքօւն ^լ ^աբօէզաէօոէ-քՏ-իւն չու.նիւ Ղէոքնր ււրբա– 
գր՚ւ՚լռվ կռէսւօսւրակեց 11 խիթսւր վօւռգէօպեա Սօ՚օսւսէքւա– 
ցի 1733 ^)– ՝Հ1։՝1>ե,ոկւ։ւմ, Գ(տէւ.»(».ն Հրսսւ^քակււսթխն 
4՜ Օ. ՅէՕ^ոսւպեէռՆ վւսռգաւսեւոի օաււսւկօւսւոր տպօւգրօւ.՛ 
թ-էւնը ՒԼենեաիկ 1805)ւ Հինգեըււբգ սւպւսգրութիւնո 
եզօււ. ՚ւեւոեոթօւոգում ւՏւ֊ւ-է՚ե |Ւոէ.սս>ց օւօտոււօն՚ւէւյՆչե 
ընկեր^֊֊թեւռն չանքով ե. վկկււրգը 1860-ք >/ Հէէէ– 
ակումէ Րսե վեբ9են՝ մհ օսւնհ գբօերռվ պսւեաա կսասէսւրօք 
կութիւնն է Կ. Պոլ,,է,լմ Լ,,նգռնէ քէքւիակս,ն ը1յկեր^ւ– 
Թեսւն ապսւգբսւ1քրւ Նռւէոռվ %որբ կապուէ Ս. էէմիսւհնօւմւ 
ԱշխաբՀսւռար ^րաօւս։բակօւ.Թիւ.Ն 1ւս ^Ղ^1 հ ^«Ր 
թաբգմանովժեամբ. մկկ ի $.միէ^քւՆիս, 1847-1850 և. 
մէկ Նոր էօր^ււլւք 1Ց5Ց ք^իբլխւ>կս>ն շնկկոսթեան 
Նախ քով։ 

10. Րններռբգ գսւբում ս. ՚էիւբեզ ու. սեԹոգիօս 
եղ^ւսւբնեբը թարգմսւնեցին Ս* ^էրքը սլ՚ա-ռներէնէէ 
քքչւսւոնական օւքբ.ու.^էէնի ք ^է.ւո^ պաէո^սշ կուռ սե՛ր ե՚զ– 
քաա ՚^իւ֊րեդինն է, . որի Համւօր ըսէո ասանգութ-եսւն 
նա աշխատեց Կ. Պռլօու^մ ու. թարգմանեց \էոբ ՝էօւա՛ 
կարանըէ 862 թուին *). <9<ւ^^<ւ եկաւ. ոչալոնական մէկ 
գեօւսււանօւ.թիս1ւ՝ թէ Մռռօււի իշխան I ււսէոիսրօւբ խնգ– 
բոէ-մ է-բ կայսրից մի ոլաեալ մարգ աալ իւ.ր երկբում 
քարողելռւ Ս. 1՝իբքն իւռեօւնգ ւեզոսով և, կարգաչ սո– 
վոբեռնեչու,։ Եբկու. եռբաւրներն ուզարկոէ-եցւօնւ Ս ոոա– 
սացոց մէք գերմաննեբր օբիսաոնկութիւն տսւրաՆելով 
մէոցբել կին լատին լեզուն։ Հյրկու. եզրաքրներռ թաբգ– 



0(՝ւոօ1ր 



մաւնեցէն օււօաււԹրւէւգա։մւա»ււէար, \յաէղմաաբ ե. Սար ՝1»աէ– 
կարանք, իկ «իւրէ^ մաԳ, ,1.–., (–|– 868) Մեթ.– 
գ^ոսր իւր աշաէկեոէււսէկիցՆեբււվ թարգմաՆեք մնա^ահ ը 
նօթանա-սնիտ օրին«,կից, 120 ա»,րէ չեասյ Վ^լագիմիը 
իշխտՆի Ժամանքկ "՚էԳ Թ՚-րգ՚ք՚՚՚^՚—֊Թէւ-^ե րնգաւնասե^ 
Ռ«..»ս.5 <ք(9ւ Ա/7 թս՚րգ>1»ն.,է.թիւ.նը 1^-վին չէ մնա– 
յահ, ա/լ քծեջա» հ, Հք^աքն աքգ ^ամաՆակ^յ եՆ Հա. 
մաոոէ-մ Օասւբւէմիրեւան մագազաթեայ ^բչ^գֆրը՛ "ր ԳԸ՜ 
րաւ.աՆ 4՜ ՍոՀքււրոք "է֊՛ Օռարոմիր պէսշաօնակալէ •^ա– 

մար 1056-1057.^11. 

յ՚Ե. գարռւ.մ (14ՑՑ–^1>) աշխա^^լթեամբ ՚կ^վգօ - 
բռդի արքեւպէօկօպօս ւ՚ենՆւօգիոսէ թարգմսւնօւ֊եց առսւ– 
քեն լ^ակտասւր սլաւոՆակսւն Ս. ^^րքը (^ւ՚ււ՚աւ՚աանւււմէ 
Սւօ^ս>|1է Թւառգմանհ^հրբ ւռւՆսւո^՚ն օբեՆսւկ չւէւ.ՆԷԷՆէ 
ռւսա^ և. շօաւ ԳՐՔ՚՚Ր ւասւիՆերէՆեբ թօւրդմանեցեՆէ 
1581*^^ Կոսօւանղին Օօտբօժսկի իշխանը տպել աուսււ. 
աւլա Աէ ^էրքԸ մասամբ ըսա բնսւգլւիՆ ու.դգել օւաՀո^ւ 
Ապա 1663–/ւէք Աչեքսէք ՝՚է1՚""11՚"1^ձՐ ք՚ք^ք ս""– ■■••- նսք– 
նը մասամբ օւղդել աալռվ Մսսկվայւքւմ ։ Եբկսւբ Նեզռ»–– 
թիւննէէբ քաշերին սւյ^ թարգման ու թեանյ անճշգռւ–– 
թեան սլատճաւլովք մինչև, «ո վեբԴապէս մի Օէււանձին 
մասնաժ-ռզռմի քննօւթ-եամռ 1ւ. |Րւ>ւ.ււսյ4 Ս. Աենւէգի մբ՜ճ՜ 
ռով «>. նզիսռբհթ Պետբովնա կայսբոսՀոլ կամանով 
կբաաաըակու^ե^ 1751–^2|ք ոք> ե. արւօւՀեաԱ. օբէնակեչի 
գաէոձւււէ– ապսւգբուԹւոօնտ ^ամարւ Սաֆւտ/ն աա Թաբգ՛ 
մանուՕիւնր բսէւա^կա^ն >4՜/>է ՚կէ՚՚՚ք էբ և. ււսեբէՆ 
թ–արգմանռւ.թհւ.նք ուսաի ե. շօււաերն էին աշիւէէւաւււմ 
թսւբգմանելէ Այա քա9ռզօւ–ե^ «|Ւոէ.«ւս(ք ասօւոււսՆաշնչի 
ընկեբռւթեաՆ*, ոբ 1818-^9 "Կ–""֊ ՚^եազՀեաէ մաս 
էօռ մառ Հրասաէրօւկել. օտկաքն 1825-^ն փակուևց "՚1Գ 
բնկեբռւթիւնշ և. գոբհշ >քնաց> ւԼէբշապէ՛՛ 1Ց6Ց^Ն >. 
\\ին>պի վճռՎ ս\սսն Հ,բ,սաաբակել 0. Գիբ^ն, ոբ ե. 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 99 - 

^ա-օւուոօւեց 1 Ց75–^ն ե. կայ ւս^ժմ գէէղեէցիկ ու, պսւա– 
յւ&րազարգ էոպւսգրու.թեամ^ /լււ լ 

1 1ւ Լֆւ՚ն Թարգմանռւթիւննևր կան ե. կռպէոեբ^նէ 
ձթ՜ււվպեբ^Ն, գռթեըէն, աըաբևրէնէ պարօկերէն ե. վր՚՚՚ք 
■յքերէն Լքլ Գ՚"բէււ)* օորու-էքււ ^լ Ս. ՚՚էբքը թսւբգմանււսեչ 
^ Բ՚"*Գ՚^՚"Թբ՚– "՚-Րէշ, ւեզուեերքւ, ոբօՆգ Թհւո սւլժմ կաս– 
՜նում է 395 բւսզմսւսւեսսւկ ւոպագոօսթէլններովւ Ու.– 
օեմն Ս. ՚՚էրքը "ւշք՚՚ար^է ^ք՛/ "՚^ե՚եա^աէււէ՚եի, ամենա– 
■ռքրԾլէ ս. աւքծէւաւոքքքոածուաօ՜ Vըբքն է։ Ս իմիսււն սւՆգ~ 
ւԱւսկօւ՚ե բնկՄբււսԹհլ.Նն1քրՆյ ոբօնռ )յաէաէոսւքք)ւ կ աւօ– 
^աՆել Ս. ^ք^ձ" ^"՚խ՚՚ք՚լ է^ զոբօբ. 1ՑՑ4 թէվն 14 
յիւիոն ււոէ.բլկ ե. մինչև, աքժմ տւռբաՆել են սեփական 
գօբՆաբանի աղնիւ. թգթ՜ի ՚քր՚՚՚է մաքռլբ սէւդու.աձ Օբքէ– 
նակնեբ մօտ 150 ւք/՚^^ոէււ \Լսսւու.աՆաշնչի ընկեբռսթիւ.՛ 
նը սկսել է է։–բ գււրՆունէսւթիւնը 1450–^է>է իսկ 0. 
^՚բքի տպօւգբու թիւ.ն(ւ 156Ց–^է>է 

&է– 

ՀՐԷԱԿԱ% ՏՈՄԱՐԸ 

Ս< ւ՝ո^օ(.ւք շւոսւ քսէճախ պատաՀու֊մ են ժամսւնօւ՛ 
է/ի մասին սւբտարււքտօւ-թիւ֊ններ, ոբռնք Հասկանաչսւ, 
^ամար ^արկաւոր են ^աբէւան^ի Նանօթ լինել Լբէ;ակւսն 
4օռմսւրհն։ 

Օրը Հաշււււմ էին Լբէայք աբե.ի մուտքից մինչև. 
միլս մոսաքր ^՚կքլսւ* Ւ^, 32)լ /՚է՚Հ՚էէ՛՛ ւոօնռլմ է և 
Հաւաստ֊ ս։ Ծկեզեցին՛ Աո-Աււօսւ ու եբեկօյ աաելօՀ հաս- 
կանում էին մի օք՝ այսինքն 24 մամ։ (Ծն. Ա, 5 –)ւ 
Ծոր բսւժնւում էր առալօա, եբեկոէ ե. ^(–սօր . կամ վեց 
մսէսեբի՝ աբշէսլոքՕ (ասւկաբ)) Աէրե.սւգալ, ցեբեկուօււ շոգ 
կամ աքևա^էզ Լյօտ 9 ժամէն.), քէ՚՚Օք» ^»4« (■"ք^է 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 100– 

մոէ-աքէւց սւռ,ա9\ ե. եբեկոք (մօւէոքից սկաանյէ «քւ եքւկու. 
մաս ոսնէր՝ մւէւ.ւոքի ւք-ամւօնակն ու. վեր^ը ԼԵլ. ^Ր, 6. 
ԻԹ, 39). 

Ժամը կարճ կք, (Ղ-ան. Գ, 6. Գ, 16. 30. Ե, 5. 

Մ>»ս.թ. Ը, 13. Ղ.»Վ. յ>Ր>, ՅՑ)ւ •^րէստ^^է ժս.մանակ 
օրր ռսւժնոէ^մ էիՆ 12 ժամերի ^ՅոՀՀ. օ-Աէ Ց)> որ չորս 
մսւօ ոսն^ր իսրաքանչիւրը երեք ժամով, ա^ն է առ.ս)–* 
քէն ժամ արե-է ելքն էր, երրորդ Ժամ՝ Ժամէ ^–ինէ վե– 
ցեոորգ Ժամ կէսօրիՆ ե, էնՆերորգ Ժամ երեկուեան Յ-^նէ 
Ա|Ս րաժանման կ ^եաէւում ե, եկեղեցէն էւր ժամերգու.– 
թեան մասերովէ օ-ամերն Էլ նաքելռվ աարուա^ եզանակին՝՜ 
կամ կօւրճ կամ երկար սւե.ոզոլթիւ.Ն էէն ուՆեՆում։ 

Հրէաքք ոսնէին և. ԱչաՏծբի րաժանումն, որ գերու.– 
Թրւնեօ աււու9 երեք էր՛ ՚^ք՚կբ աբե.հ ւքոււոօքէո մհ՚սչեձ. 
կէս գէւեր՛ մհւսր գհդերալէ՚ն աւսՀո մհնչ1ւ. կւսլսւէւօսթ 
և. "ՐՐ՚՚ՐԳԲ առօււօաեօւն պակր մենչև արևի ՚^ւքՐ՛ 
Ծիսոսսի ժամանակ չորս պակ է՜ր, իւրաքանչիլրը երեք 
Ժամ, մէկբ սւրէլե մոլւռօհս մհնչե. ժամի ^՚Րէ միլռր 
(մկ գիշերի Մառթ. ԻԵ, 6. Մարկ. ձԳ, 35) աևոլմ էր 
մինչև, կէս գիչեր. երրորգը կռչււ։է.մ էր ^ալախոս (Մարկ, 
յ>Գ, 35. <1՝. Մակ, Ե, 25) մինչև, առասօաեան 3 Ժամը 
և. չորրորդը մինչք^ լոէս խովՀ. *Ը, 28), 

Եօթն1/ա//ը կամ ղարաթը եօթն Օր էր և. եօթնե– 
րորգ օրր Տիրռյն էր ՆօլիրոլաՆ–, կոչւում էր շարաթ^ 
թէև. եօթնեակն էլ նպն .անունն ունէր (Ղ.ուկ, *Ը^ 
12)ւ Միլս որերը ^ոձւ.օ(.>ք էին միաշ^ւրաթ, երկուշարթի 
և. աք/նք արինքն ■չաք-աթոլաէ աււաշին օր, երկրորդ օր՛ 
ն. աքլն։ \քիմիար։ վեցերորդ օրր Հելլենագէա ^րէանե֊ 
րի մէշ կոչւ.ու.մ էր պարասկեվի (Մաօ.թ. Իէ, 62. Մարկ,. 
*Ե, 42. %ուկ. ԻԳ, 54. ՅովՀ. *Թ, Ա. 31. 42.) աչ֊ 
սինքն պատրասաութիսն, որ կարկաւոր էր շւօռաթ թւ 
պահելու ^ամար։ է\մանք էլ անուանօւմ էին շարաթա՛֊ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



•մռւտ Լորպէս մենք կէրէօկամօւտՀ կէռօր^ը քետ ժամի Տ-էց։ 
Ամիսը ըօտ լուսնի փռփօխութեւսնց է-բ տալգեջ– 
ւում և. ւռ1ւում էր 29 կամ 30 օր (աէօկս օսււռր և. էի՛"– 
կսւտար ամիս)։ Ամիսները կոչւոլմ ^ին ըստ կօւոգին (Ծ՚ն, 
է, 11. Ը, 4-5. %ե.Ա. ԻԳ, 34. 1՝. 1*».^. *ք՝, 32. 
33)* ե– միսււն գսւրնսւն օւմիսր կոչւոէ-մ էր Առիռ և. ւե՛ 
ա», ՚Նք-աՏ. կոչ,,ւկ (Ե,. *Գ, 4. ԻԳ, 15. 1.1-, 18. Ր. 
Օր, է-Տլ, 1)ւ ք^Աէքւք ^արևլակւսն գերութևան Ժէսմանակ1ւց 

.էէովորւսկօւն դւէւրձրին քաղգկակէքն ամէսՆերւլէ որռնք են, 
1. %իսօ,Ն (Աբէւբ) 30 օր, Մաբտի ե, Ապբիլէ մկ. 



2. ՏԼԷու. կամ է֊ար (ամխ »ւ 

3. Օիվուն 

4. Թ».յ«ւ5 

6. Աք . 

7. Թյրք (կս,մ էթանք մ) 



ւզկս՚ց), 29 օր Ապր, 



30, 



ո Մար — Օու.1։ 

29 օրՅուն 8»ւ, 

30 օր 8ու.լ. — 0^. 



. 29 օոՕ, 






–\էե, 



•ձՕօր\)եպ.–Հոկ. 
անձր. 29 օր Հոկ.––֊%ու, 

. 30օբ՚Նռ(.֊Գեկ, 



ք^սւլ(կս,մ Մարսևան) ամիօ 
9. •^ասղև.. 

10. Տերեթ .... Ճ9 օրԳհկ.–Յք,ւ.ն. 

11. Ծերաթ .... 30օրՑո<.ն.– Փ&ա. 

12. Աքար . . . . շՑօրՓէա.– Ս՛արա 

կօւււնսւկսւն տւսրհն սւրեգսւևնսււինի կետ կաւասա– 
րեցնելու. կէսմսւր իւրսւքսւնչիւբ 3 սւօւրին մի սւնգամ 
աւեչացնում էին և. 1 Յ՚ք. ամիս Ղ,էսւգար 29 օրովէ 

՝\րօնսւկան սէւսրեմուան էր Ղէիսսւնր ի ւիշատռւկ Մ՛ 
գ^սքւոււս^ ելքին, իււկ քօւղօւքակսւնո ^յրի ւռմսու֊մ ոսա 
\՝էօրելական ժօւմանսւկի ալօւնգռւթեսէն, ռր էբ֊ր Թէ 
սօւեղէքսէգոբէասթիէյևր Աշնան է եզեի ք^ուսւկւօնն էլ 
ււկսռսմ են օւղիւօւրկի սսէեզէէօսմից րռտ հւ֊ոեանղ նոր 



Հաչսւին և. 

գռրհ՛ է աէա 

էիւ֊ր ե. կամ նշսւնսււռր գէպքերիռ։ 



ալժմ է՝ 5661 
աՆ իշիու^երի գ 



\դնչգեռ. Ս. 
սՀ.ակալական ս 



սրեկա 



. Ր,ո 



^շ՚ւ.^ ^^գոլթեսւն Համալէ ՄոՀււ(ւ>ր սրքութեաՆ 
մէշ կշիռք գրաւ. (կյի՚ւք ււըք.ռւ,թեան Ղ,ե.». Իէ» 25. 
1»*խ. Գ, 47– Ա. Մեաց. ԻԳ, 29). »ըռնք Հա,.անօրէն 
գւօզաննեըի ձև. ունէին, որպէս ԱԱորոյլ ու Եգէսքէւ՚ացոք 
մ^ք։ ՚^րամն է-չ ա^քքոլւք կչռով էր և. առե.ասւբը փօ– 
խանսւկութեամր, ւէէ,ա»ի և. գրօէմներր կշռյւվ են կո֊ 

138 թուին ՝8. ա. Ծիմռն Մակա^էն իրաւ֊ւքսնք 
առասսւէ. \),Նւոհռքռս ՃԼԼ՚իտ գրօէմ կօւռԽլոլ, ("> Մա^. 
^էււ օ) > Լրէ՚՚՚ւք գոէսմ հսւոեւռւ. իրաւռէ-Նքր գոբՆսւգրե– 
ցիՆ մինչե. Հռովմալեցո^ սւիըէռսքեօւօւ–թիւ.նը, ոբռնք ա՛– 
ւ.երեչով Երոէ-սազէմը ^րամսղե^ին շարունակել գրամա՛ 
Հատութիւնր գլ թ-է րսւո սովօրութեան՝ Երուսազէմի 
կամ "իոնի ազօւսւութեան նշանովէ աԱ աբմաւենռւ. 
սօսւ նաոահ ւքնոք պասւկեռռվ, ոռ ներկւսււսգնռսմ էր գե՛ 
բուսւհ Լոէաււսւսւնո> 

^քւօու–ս ւիշու.ւս^ են, 

1. ՚ւէրա,. (Ե,. Ը, 13. \ւ–. Իէ, 25). 7. »Ր"ք"՛..^ 
աբհաթշ 26 փարա՛ 15. 86 գան1ւ> (ք /^). 4 ^օպ^^է 

2. Պէգա. (Ել. ԼԸ, 26), 10 (էրա». 2՝Լգքախմ., 
1 ձսխալ 66, 20 գանկ. 40 1քսւ– 

3. Ոքհ. (՚՚ւ. •-• 18). 2 պէգա, 3 ./«ք.. 34, 40 
գանկ, աընաթը &) կ. ռսկթ 12 օ.«ւքլ^ 50 4՛ Լ^^»խ* 

6 ».ւ(է). 

4. ւՈ.™». (1-. Թ™,. յ., 17. 1>. Մն»յ. 1*, 16). 
60 ս^կզ, 2 գք>վ. Ց ւք«/^. ^Տդանկ, արծաթը 48 ՚ւ֊ու–^– 
1է. •–կէն 1,250 «. (4 ,ք^. 22 մգ. 23). 

5. Տ»,,«.ն,. (Ե,. ԻԵ, 39. 1-. (*ա,. Ի, 39), 60 



...Շօօ՚^ւօ 



- 103– 

մնաս, 3 փութ, 5 գրվ, 90. »<ք,նօ,թը 2,400 ո^ռւ-բչէ, 
–ս1ւթ 126,000 »»լք,ք (10 փ. 23 գքվ. 15 մսխ. 92). 

ճ. Գքախմ (սւաբՎոկաՆ գս՚րէկ Ո. Է;(|. ք, 69) 
6 «..ւր,ք 25 4.. 

Սո^ւ Տսււօ^ուք-՚սւէէու.,/ քիչւում են, 

1. Արծաթ (էրքայ-էաՏ.) ֊ 80 կ. 

2. Լ»լյ».– 7, ♦–պ. (2 փարա), 

3. ՚1ւաքաբա1ւ1էւո ^^ս կւ։օք,է 

4. 1-Ա.Ն4 4 ).».ք«.ր .- 2 1. 

5. ՚)–ա<;է4"՝՚> 10 Գ-^Կ՛ Լգք-խ՛՛, գենաք) 20 կ., 
որ և. գքիօւկաըկ^ գրամն էր։ 

6. նյէկգււամեան, 2 ^աՀէ^՛»^– ՚^Օ կ՚ւպ. 

7. Սաաճր, 2 էր47Ր՚"՚^^՚"^>– 3՛^ Կ՚՚Պ՛ (^"՚ւօւսար 

"ԷԿղէԳ 

8. Մնա», 100 գա՚;1քկան–25 ռուքլի, 
9« Օս>0(«1քՓ (եամ քաՆռօւր) օէտւէւհեեօւնբ Լ 1 500 
,ա.ուքւէ, կորնթականւչ 2,500 ՚ւ.՚».(|((ւ 
2ափ. 
1– սւղռւկ, 4 մասէԱաչսէփ, 2 վերշոկ։ 
2, ^էդ* 3 ու֊զօւ^ — 6 վերշւէկւ 
3. ԿաՆ^ււււ», 2 թք,– 12 ^էրշո^ւ 

4– է՚ր^՚սձԱէփ, 4 կանգուն ֊ \ սաժ . I աբչ, 8 վերչ. 
6. Ե^է^քէ/ք կէ*ք– (Եզեկ. Ի, 3)– 6 ^ան^. 

6. Ասպարէզ, 400 ^ահ,.– 90 1,».քէ1՛ 

7. սսւբաթ՜ օրուաք ՚ճւաէէւէէպսւոՀ , 5 ւսա^արէք - 1 վ, 

8. 0՝,«ն, 10 ա«պարք,– 1՛/, վերսա, 

9* ՚յ^է^ օրու.այ ճանապաոՀ — 24 մղււնէ 

էքեղոլկներէ չափ, 

1. ձաշաք (Ղէա. ձՕ–, 10) 100 գրախմ. 0,32 (ք»ք. 

շ. ձքմէՏ., 12 ձաչակ կամ 3 քայ. 3,83 (էար. 

3. Մար, 6 <;քմէՏ,. 22,97 ,քար, կամ 1 ,»,,. 

4. ՚ւ՚ււո– ւՕւքար 229,68 ք(ար մ,աա,.է,քապէս 16 քււյքւ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



Ա/.ւ/ււ,էօ.ւյ չափ, 

1. Կս.պիճ մէկ քաշ . 1,27 /է-ր կ՚«մ՛/^ դարն. 

2. Ղ–բ1.ւ., 6 կապիճ . 7.65 - - 2 գարն. 

3. Ար./.ու, 3 գբիւ. . 22.97 - - 6 գարն. 

4. ՛քո™–, 10 ար^ո.. . 229,97 - ֊ 60 գարն. 

5. Օմկ, աբգօվ 7,,, 2-30 - - 7, »՚"ք*՛– 

|ւ. 

ՀՒՆ 1ւՏ11՚|Ա.ՐԱ՚եՒ ■ւ.ՊԱ8Ա"|՚1. ||Ի ՌՈՎ,11՚1,՚Ւ1՚Լ1|ՈՒԹ1՚Տ֊*(ւ Ը. 

Աստուահ կսւծեՆաչով փրկել մարգկա թիլնն ու. գհ՜ 
պի ԱրաՆ։ււ–թիէ.Ն առաէնորգել, ուզեց ոչ միէսլն բերա- 
նացի, աԱ և. գրալււր կրթ ութ եամբ ու. լաքւոնռւթեումքւ նա– 
Խապւււարսւստտ լ ի՛ր րՆօւրեալ Ժոզովօւրդբ ՚ք՚րիօաօււի բե– 
ուսծ առտռւաՆսւ^իՆ սւրքսւ^ոլթեան կամար։ Եսրս>ւէ–/ր 
աէէռօ հ Հհ՚ե ^ւոակարսւնի աՆքաւսռ. ճ՚սնաւււարկօվ իմւււ– 
նար թհ էնչպ^օ ԱստռւէււՆ ի օկզբանէ մարգկանց ռգե– 
ւորել է է առակ տսւրել– թկ ^նչսլ1;ււ անկնտզունգ և. 
մեզանչակսէՆ մւսրգւէւն ք՚"1լ առ ք՚"11 Նւււխապաւորսւսա 
տեց ՓրկչիՆ Հանդիպելու ե. մանաւանգ թ ^; բ,չպ1–ս Աւ,– 
օւուէօՆ ՚՚սր։ւ։ւէչու.մ օրէնքով ու մարգէօրէութ-իւՆներով 
քարոզեց, որ ■քրիստոս պ^^տք է ՚^ասօւատէր երկնաւոր 
արքարււթիլնը մարգկանց մկւ Իսրւս^է^ձ՛ <զէ«ոք է ՜^ըշ– 
դէ՛– գիսւենար թէ Աւոււոլ՚սծ ինչ էր սպասում իւր ար– 
քսւլութեան որգիներից և. էնք էր տալհս նււցա հբրե– 
սւմենառտոձբ պսւրգէւ։ \\լստի ե. Լհն ՚^սւսէ՚/սւրանն ու միռււն 
\*սրաւէւհ, աւլ և. մեզ ամենքես կամար ւ։ւմենաբ.արձ։ւ նր՛ 
շ^անակութիւնն ունի (Լռ. *Ե, 4), վասն զի մենք նո– 
րւսնող Ս-սւոուծոք ճսւնապէռրկներր, մսւրգկաւին ճչմարիսէ 
պարտօււորոլթիւններն ու լոչսեոն ամենագեղեցիկ կեր– 
պ՚՚Վ սովորում ենք։ 

ւ։..ց,է.7օ^հ։ՇօՕ»յ1<՝ 



ԼհՆ Տաա/ւսւոսւէւ/ք ւս4Ասււքա6ււ>^ ԳՐՔ Րէ մսււ։նւսէ.օրա– 
֊պ^օ 9՚՚/9 ^^ ւօաւէս մեզ, թ^ քւնչպէս մսւրգկութ իսնն 
բառ պաւոկերի Աււսւուծ՜ու սաեզն՚ուեգ, տն^ալաւռւօրիմ 
եզսււ իւո այ^ ^օւրձր կոչման ե. մեղքի ու. մւօ՝ք1ււ.օւն ճա– 
նւսպալւ^շ ^օ,նեց, սակախ ՀճաոուաՆ ոզռըմելով նռցա, 
րնտրեց նոցանից մ(^կ մօւրգսւ.՝ ալԱ է՛ Աքւ/"՚՚Տ«"^ք4՚ք 5ւո– 
ոա Հէսւ ս. 11ւ.^ւո գրսէւ, կրթե^ Րսբայէւի ժողովռւքւգը 
օրէնքռվ ե. սեփակւսն Ժոզովուրգ գարձրեց, այս ամենը 
պաօէմռւաե է Մովսէււհ գրքեոոլմէ–Աւնոլ.Հեօէե. ց՚ւքՏ *՝ 
սւրւ.ոսմ թէ քնչպէս իս^.այէ/ո չնայելով Ասւոու&ո^ ս–– 
մենաչորմ խնւսմահոէւթեան, թողեց իւո Տիրւ։9ը, ուսա^ 
ե. ալւկսւմւսո^ոսեց Ղւսրօւնիռ, տօսռբւււես ու. վերսս՚րս 
գառնաչով էչի չդիմեց գէպԻ "Օօաւածայ/ւէ» սւրքարւ– 
թեօ/ն ՚ճանւսսւսւրկր, աւօ ամենը պատմուաէք է Լին 
՝էտւււկւսրանի պատմական մնաշ՜եալ դրքերոլմ։ Այս րո– 
չռր պ՚սսւմոլթ իւնը տե.ում է աշխարՀի սօէեղն՚ագոր1րռւ.– 
թիւ֊նից մինչև, ղրեթ^ ՜^բիօտոսի ժսւմանակնեբշ, կամ 
ո։։ւո օո։1ոոէօկօւն կաշուին ՝1՝ււիստու։ից 5198 տարի առաք 
օկօւու-մ է՜ ե. ՚^րիստւէսից մօա 200 տաբի ւսո.ա# վերծանում։ 

Մաբգաբ1^1ԾկւսՆ գբռեբ՚ն 1լս Գ՚՚էՏ ^^ սււս/իււ իք է 
ԱստւււաՆ քնչւղկս Ս. Լռգռլ ց ոգև.ոբւււաՆ մաբգկանց մի– 
շռցռվ գաբձեալ իլբ ժողովուրգբ կբթու^Ժ է, չարեբիՆ 
խբատում գատաստանի ռպաււնալիյւնելւով, ք՚"յ<ք գաբձեալ 
հիշեցնում է ամենքին ապագադ փրկռւ֊թիէ-նբէ 

Վերշապկօ վաբգապեաական ղբքեբը ցոքց են տա- 
լիս թ^ քեչսլհս Հին Ալի,,0ի եբկիւ-ղաՆ մաբգիկ մտա- 
ծեք են Ասաուծոյ րււլտնէէւ.Թեօ։ն ւ(րււ>ր խեչամտել Աս– 
աունու ^շմաբաոլթեանց մէ^, իմասսւութիւն սօվռրեչ և. 
Ուսռւ֊ցսւնելռվ ու. իւբատելռվ իլբեւսնց ժսւմանակի Ժողո՛ 
վուբգը՝ նախա՚ւրօօւբառսէել են ՚ք՝բիւէտոսի գալստետն 

Այս սւմրոզ9 նախապւստոասսւօւթէւ.նը լբանռւմ 4՛ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



4^9 Տր9՛^^՛"–՛^ կամ գէօրռլմ. ս։ռ.օւ9ին գքր է կոչսու֊մ 
նախամաքգ^ւց միՆչԱ. քրՀէղեղ, պէ. է՝ մէՆչԼ 2937 
,ո. ՚1<. ա. 

Եք^ոոո^ գ՚սջռ օւե.ու.մ ^ միՆչ1ւ. Աք-րաՀամի կռչռւ֊ 
մը 1917 1՛. «.. 

"ՐՐ՚՚ՐԳՐ քւււրռւ.Նաեւռւ.մ է մեՆչե. Սգեպաօսեգ ել– 
նելը 1487 *. ա, 

Ղորրււբգը — մինչև. Աոզքմոնի օւաճաւրի ^իմնաբկո՛–՜ 
թիւ-նը 1007 *. «.. 

Լինգերո բդո լրանում է Ր. սւաճսւրի շինռւթեամբ 
531 ՝«*. ա. ն. 

Վ,եըերռրգը կսւսւարսօւմ ^ ՜^րիսօւոսի գալսւո1ոսմբ, 
քրով սկսա.ու.մ (՚ եօթներօրգ գարշ, որ (- վեբքինը։ 

Առաքին ղր9սւնում Ա«էոու.Ա(ձ՝ տալէ– է նախսւմաըգ– 
կանց ապաք ւս| փրկօւթեսւն յ՚՚|<" պ" շրքանում բ.սւրե– 
պւօյսւռւԹեօւմռ. փւսւլեօէսն Սնռվք ոէ սոք (աես՛ Ծն, է>^ 
21—24. Եքր. ա, 5. 8»ւ^. 14. ՚»–ն. Տ, 9. Ը, 21– 
ք*, 13. (> Պէօ,ր. |5, 6). 

Եոկրորգում աՆեեօւլ մօւոգկուԹիւ-՚եհս Աս սւ(ււ.ած ո1ււււ– 
րու^մ է ""ւէ բնսւաՆեօբ ու նօրօւ ^եօ։ ւսէւեառնսւկռւՆ 
,,,.խա գն,ւմ (ԾՆ. Ը, 21. (*, 13)ւ 

Երրռրգում Աաոուսւծ *՚՚1ք՛ Աու&՚սւՆ ընտւսՆհււհտ *էե– 
արղկԵսւէ զաառւմ է ու. գւօսէոիսէոաւկւէսմ մի Հաւաւոսք* 
■ոո Ոս1| րււսւ ւյ–բրւոկամի կօււ-սւսւքհն, որի կամեմւսւռ Հաս– 
տասէուՆ աէ-եօւեօւգ ոլԽսւ է գնում ^րկքի գսւլստեօւՆ 
Նկսաւմսւմր և. ՚"1գ ուԽար օւսՆեցււ կրկնում նորէռ ^սւ– 
ւատարիմ Ժաււանգ կւսլատացոդ նօւ^ւսպեսւների Հ6՝սւ և. 
փորձօւթեանց մկչզօրաըն«ւմ նոցա, (>)>է(. ^՚Ը, 18՛ Ի(^» 
16-18. Ի&, 3. ԻԸ. 14. ՒԹ, 8-12). 

Ջռրրոըգ՝ Ասաւռլսւհ– ի նսւխւօէոիպ ՜ճշմարիտ փրկաա 
գորնուԹեսւն օւզատօց նոԱւռ Սգիսւսւոսե փոբձօւռոմեց և. 
անապատական կեանքռլմ կբթ՜ելով՝ րերաւ Աւետեա^ 

յ 

ւ։..ց,է..–0Տհ։ՇօՕ»^|0 



- 107 . 



երկիրնւ ւէռաեղ և. ^աօտաօւեց նռ^ւօ ազգաքին միութեսւՆ 
գորՆօններռվ — մարգարէռւթեամք^ քսւ*^սւնւսրւթեամր֊ 
ու. թօւգօււոոութեսւմօէ 

Հե՚եգեբռոգ Ասւււու.աւծ ասէ՜&օւօով ու, ԱօզոմռՆե փառա 
քով բաց աբալ. ժոզռվրգի աչքը գէպէ ւս,սիօ,են«.կաՆ 
խսւզազռւ.թեան թագաւռրէ իսկւօկսւն տա-ճարն ու. քաւ.եր–– 
ժակօէՆ փառքըէ 

Աք. վեցեբոըգ է*օւբե՚չական գե-րոլթեամ^ նորոգե^ 
ժռզռվբգի սւնձնւսվււտօւՀռւ.թեան օ^չոլթիւնն ու խոբ– 
օւակելռվ ալս 1ր1՚"նի մաըգկաւին շլացուցքւչ բ-ոլոք ^էգ 
ու էանքերը, րլաակսւռւո վաբեց գէպէ փրկոլթեան միակ 
ւուււաօւեղհն ՝է՝րհսւոոււ։ 



/Լ/՚./ՄՄ\քս\ղ՛՝՛՝՜՝՜՝՝– • 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



Հին «ւտն՚ւււրոնի •ւ.ռ1"ՈՊՈտուոտււԿՈ–ւ, ոՒւ»– 

Տ15՚ԻՐՈԻԹՒԻ1ւԸ ԵՒ 0Ր1>"|.1՚.1«ՐՈ1՚ԹԻԻ՚1.Ը 

ՄՈվՍԷՍյ՛, 8ԵԱՈԻԻ ՈԻ ԳԱՏռՈՈՐԱՅ ԳՐ–Բ.նՐԸ 

հււ 

Ա՜Ո՚ԱՍԷՕ ւաՐԳԱՐԷՒ Հ–|.՚1–)1Ա՝11Տե11–1.Ը 

ՍոՀս^՜ս մւսրգսւռէ1յ հնգամատյանն ըււտ էւր բռա 
վաւնղա1լու.թեան էլոչւռւմ է "/՚է^ւ՚ք /՚/՛^ կամ 1՚իրք Օքքւ– 
նա^ (Բ. Օր. ԼԱ, 26. 8ես. 11, 8), կամ Օրէնք (ՆեԱի 
Ը, 2.), եքքաւերէն Թօրս., ո,, նշանակռւյ է՝ Հրււ.<;ււ,նք.> 
Լսէո ^1-ք՛ նագմւսՆ ւռւս կնգւււմւոաեսէնը կ»չւու.մ է <–^էրք 
Օրինաց Տեառն^ (Ր. Մնաց, ժէ, 9. ՚Նեեմի Թ, 3), էք– 
րալերկՆ՝ «|^օոա \ք^ովաչ^^ կամ ԱԳէրք Օրէնւօ^ Մովօի~ 
սէ^ (ՅԱ. Ը, 31) կամ կար^՝ <ւԳիբք Մո^«ք»ք « ((^ ՄՏ*«.ց. 
ՒԵ, 4. Ե, 12). Լրէաների մէչ ա^գ գրքերը կք,չէ.«ւմ են 
«թ-օրա» կամ *9֊օրայի հնգամատետն^. իսկ եօթանաս– 
նից թարգմանռլթեամր էպենւռաւոօռւխ> այսինքն ^րն– 
գ«,մատեան, 

1Հեգամատեանն, ինչպէօ անունը ^"13 ^ էուսՀ^ւււ 
րաժանւռւմ է ^ինգ գրքերիէ Հրէանելւքւ կոչում են ալգ 
գրքերից իւրաքսւնչհ՚-րն իւ֊ր սկցռի բառով, ղոբօր, Մնոն~ 
Գ"9 գիրքը կոչէ-ա-մ է ըերեշիթ աչսինքՆ՝ «ի էւկդբանէ։օ, 
թէե. ունին ուրիյ անուններ և.ոէ ԵօԹսւնսւսնից քմսւրգ– 
մանուքժեօէն մէք կոչոլւռէք են րօա գլեւաւոր ռովօւնգւս– 
կութեան, որպէս և. մեր թսւրգմէսնոէ-թեան մէք. ա^ն Է-՝ 

, ,, 0(՝ւէ՜>օ1ր 



- 109– 

^էԲՔ ^^^գ՚՚Յ՛ ՚՚էրք "ւէՏւ ^էԲՔ ^՞՚-՞յ ^ ՚էյւն, կամ 
՚Ծնա-նգք, նլք, ք^ի՚֊ք, ՚Լև-սււսկան և. Երկըռրգ Օր^նք 
կ։սմ Երկբորգռսմն Օրինաց. (օօԼ.նաւրէն՝ Ղ՜ենեղիօւ կկ– 
զօգոսսք Աև.իւօիկուօ, 1էռւ.մերիէ Ղ՚օքՕքեօօնօւէիօւ֊մյէ 

Ա|ս ԳՐՔ^ՐՐ կւէէէ-ու-մ եՆ \) ովօէօե գրքեր, զէ Նռ– 
ըա միԳռցռվ Ասաուաձ՛ քսւլտնել է Րսրալ^չէն էլը օր^;նքն 
և. քքգ անձն 4՜ "՚ՏԳ ՚*ըենքն աւանգելէ շստ որու–մ 
Ս ովսէօն է օոէնքները մի գրքէ՝ մէ9 ամփոփելւ որպկս 
ռի պակսքօւնռւհ 11ւ֊/ւ>ա^ ւոԱՅպսւՆսէկի մօսւ և. սւսէուսւա– 
րօւկսւրսէբ աօնհն կօւրգացռւքւ Ժողովրգհ ւսււաՓ (է7ք> «՚էէ 
14. Թ-ԻԳ, ԻԴ֊, 3. Լ՚»՚> 27. Թք... Լ՛»–, 2. 1*. Օր. 
ԼԱ, 9—13. 24—26). \քՎսկս մ,..ըգար1.ն ա^է մամա՛ 
նակ ամենից ընգոէ.նակ էը Աւ>ւոու.ծո^ խօսքը մարդկանց 
ւաքսէնելու. և. ա^գ երէւում է Ասօւռւհո^ խօսքի^ թ՜կ 
էԼօւարուք բանիւք իմռց. եթկ լէնիցէ մարգարե ի ձէն^ 
Տեառն, օէեսլեամը. երԼ.եըաչց նմա, և. երազով խօսե– 
3՚"13 Ռ^Գ ^՚^՛"* "ձ. "՚ւնւղէս՝ ոոպէս ձաււաքն իմ Դօվ– 
սց-Աք ոո էՕէմեՆսււն տ—էն իմում կսւլտէոարիմ է, ռերաե 
ի բերան խօօեցաքց է^Գ նմա, երեսօք Լ. ռչ առակօք, 
1ւ զփառսն Տեառն եսւես, և. էնգ^ո ոչ եբկերուք բ.ամ~ 
^ասել զՆառաւն իմ Մո^«է"»< Հ՚^ի՚֊ք՛ *ք^. 6-8). Ա|^ 
եռև-Օւմ է ե. ւյ.ւ։օէուՆոլ վսւրմօւնռից Ս օվսէսի կեւռւ 
,»(.0ք. Օէնայէ վքա, (ել. ԼԳ, Ո. 18. (՚. Օր. ԼԳ, 
10). ըսա որում Լ. ասուաՆ է. <Եւ. ոչ և.ս եկաց մար՛ 
գաըկ յԻսրա^էչի իբրե. ք ԱոՀս^Աէ աչր զոր հանեալ Տէր 
գէմ հանդիման,.,՛»։ 

քւռվսէռի ալգ մեն՜ պաաիւն ու ն^անակւււթիլնը 
վկաւռւաէք է ե. Սոր ՝էօւօւկարւսնում մասօէմբ. ալնոյ, որ 
նա ւ^րիսօէոօի պաւՆսւռԶսկերպու-Թեան միէոռին |°՝աււ(ոո 
չեռսւն ւքրաւ եռււազ առաքետւնեոեն քՄօւօէԹ, օ՚էւ 3) 1ւ. 
մաաամբ. ր.առացի վկարւթեամր. (ԳորՆք, է( 22 — 35)*– 
Մօւրգկաքին արուեսառվ ու գիտօւթեամբ Աս Մովսէսռ^ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



ղւսրդաււու-ահ էր, օսսսէէ և. իւ^ր վկարլ.թ^ւձը ւսւանգև^ 
՛նաև, գրով։ ււօրա մաաին ւ՚ււբհք Ա,ռ.աքե–չո^ու.մ աաո։.ւսՆ 
է. ՂՍւ. վարժեցաւ Աււվսէօ ամենսւքն էմասւոութեամր. 
Ծգիպւոա^ւոյնէ ե. էր զօրաւոր րանիւ-ք ե. գորհօվք ^լ– 
|1ոՀօ>է էՅռրօւ դրռլսւն՚ներրջ է՛՛հ ՚"^*՛"՛"–՛՛ էք%ք թէ քա– 
Նհ Նսւ ^մռւ.ււէ էր ե. մինւ1ւ աՆգամ րօւնսւօօւծռ1ււււեաՆ 
չեզռւին քաքանսւնօթէ 

Մովսէսն ի Հարկէ Հէս.ք<էաէ գրել է ամէնը միՆ֊ 
չև. իւր մաՀոէ.էօն ժամանակն է իսկ իւր մւռ^ն ու. էա՛ 
9"ՐԳ գ՚՚ր^^րը ԳՐ^ւ է ՚՚»1՚յ՚»–յ՛՛՛ Օեսուն ու. գիրքն ամ– 
րռղքացրել (Ր. Օր, Լ1՚)ք Լարկաւ. նորօւ գորՆւօկիցներն 
ու. ւաէորգնէրն (լա կօգնէին նորսէն։ Ամրոդքշ գրի է 
աււնռւել Ասաու.ծո| հրւսմանով ռւ. կոմանսււորու^եամր, 
այնօլէս ռր աքգոնց կրօնական րովանդակոէ-թ՚իւնն առ– 
տոււռհաքին Լալօւնոէ.թեաՆ ^ալ.ասէս>րէմ պաւոկերր կամ 
արձանագրոլթէւնն է (Ց«ՀՀ. Ա, 17). ի-կ ժողովրդին 
վերսւռՄրեալ պաւոմութ–իւ.նր կսւԼօւքել է Ս ովսէսն /■■-/> 
րւսրեպաշւռ ցեզւօկէցների պաւոմռւններ1ւԶ էւ. 11ւգ Օէմենն 
Ա, ^ոօու. կովսւնաւորուԹեամռ ււէր2.սէնւռգրու.ել է Աս– 
օէՈւՆոա ս. ւՏսհւահ կսւնգամսէնռներր ւաւռա^սւգրԾլոլ կտ– 
մառ։ »ւ.րեմն ւ"|0– ԳՐՔ"Րէ ր-ովսւնգակութեւնը թէ աււ– 
օւուան^աքին քա^տնութէւն ու թէ պաէոմութիսն չինելռվ, 
դօւտ Հետաքրքրական ե. խրաաական է մեզ կամար* 

իք– 

ւ^ղամաօէեանն աչն աղրեւրն է, որում գտնում 
ենք Աասււււ.&ո| աբարչութեան ու տնօրինութեան վե– 
րարերեալ քաքանռէ-թիւնն, որով ԱստռւՆոչ և. ^ռրալէւքք 
մէշ օուրր է\ւ.խո։ է ՚^ուօսէսւսէուել և. իրականաըելէ Ալ.– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 111 - 

բեմն այք գըքերէ մի աւլւսն^քն է կազմում Աւխսէի 
գիրքը Եւք յ՚Թ — ԻԳ, որի^ աււաշ գրօւաննեքւն Ասխւոի 
Նւօիւսւպսւսւրսէսօւու.Թ1ււ.ն ենէ իււէք 1՚"9՚՚ՐԳ11 ւււ֊Խււ՚ի ^րէ՜ 
նսւկսւ% զւօրգսւզումՆ էդ աւսէնյւս ^է Ասւոու.ծ՜ոք Աէ-Խտի 
օ՜ողռմուոգն իՆչպէս ե. ինչ օրէՆօՆեբի ^սւմսւձւօլՆ 
պէտք է ապր^ը և. Ասաոէ. ծոյ պօււոոլէրաննեբից գոլ ըս 
չգաջէ 

Ըւէսւ ա^ռմ Լնգամասէեէսնը Նոչն ^իմնւսգրակօւն նը– 
^սւՆսւնոլթիւՆՆ ու.Նի Լին ՚^աակւսրւսնի կամար, հ՚*է "ր 
\).ւ.եաօ։րւսնն առսէօեախերի դրոէ-անների ^տմսւր։ Սոլն 
իսկ ամրողք Ս. ՚՚իրքՐ "ւռսէնց Լնգամ օւօւե անի ան^աս՛ 
կօւնօէլի է, որպէս ե. ՚Գրիսաոսի գօւլուսան ու փբկա– 
գւ։րՆռէ.թ իւնը լրումն է Հծգամատեանի մէօ րացատ– 
ոոլւսծ՛ մարգկաչին մեղւսնչմսւն ե. \ձ.ստո։Նոէ սուրր Աւխ– 
օւինւ Աւոօւի և. հ,նգամսւսւեանը քրիսւոոնկակօւն գսւէ.ա– 
նոլթեօւն կիմնսւկան էօղրիւրն է, որ մեզ էոեզեեռլթէլՆ 
է տաչիս ոչ միայն Ասսւուծո^ միութ եւսնւ օւԱ ե. արաբ– 
քսւդորնււլթեանէ նաքսաԽնամութեւսն, ռւօւսՆօւրանեօւկի, 
յԼստոէ-հռ։ ուհտասւգրութեսէն ու. ՜ճշմարիա կաւսւօւօի որ– 
յռհսռւթ եան ե. "՚էէ սյանաւոո կէաեբե մասին է 

Ղէուն իոկ իռրե. պօւամսւեան գրռւանք Լնգամա– 
օւեանը բացառիկ աեզ է բռ.նռէ.մ մեր տռաէ, վառն զէ 
Աէյն ամենաՀէն օ/ղբիւբն է կամ էիշատակագիբն, որ 
պսւտմու^մ է մեզ սւշԽէօրկի նագումբ, էրկեզեդոք մարգ– 
կանց աեղափոխռւթիլնբ, ազգերի բաժանուի^ ու. պեա 
աոռւ-թեանռ կասաօսւաուիլբ, գիաութեան և. աբուեսաե 
օկդբնասորոէ-թ իլնբ, ՜ճշմաբիսէ օբէնսգրոլթիԼնն ու. մա՛ 
նալանգ օբէնսգբութեան աչն գաստիաբակչական ուղ– 
զռւթիւնն, որ իւր ւոօաուանաքնութեան մէ9 Հաչտեց– 
նռւմ է– Խսսւու.Թ իւնն ու. ոզորմութէլնր։ 

Ա/ս գրօեբռւմն կ; բովւսնգակուտՆ ե. առաոլօէՆւօ– 
Հաճոչ նա^աօչեաների՝ ՚Նոլի, ԱրբաՀամի, \՚»աՀակի, ^ա^ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



֊112– 

կովբէ ե. իւրեսւնց նմսւննեքւի կեօւնքի պաամութիւն՚նէ 
օր կրթռւմ է մեզ խռւսափել տաչով չարից ու. մզելռվ 
գէպի բարենւ սա^սւպեօւօւեաւՆ աքյս աշԽար^Ն սւմեն Ժա- 
մանակ և. ամեն Հաօակոէ-մ ամե՚նակատաբեալ կրթ ական 
օրինակն է մարդու, Համարէ 

|*ւ.ո ռովանգակութ եան համեմատ Լնգամատեանն 
ուՆի Նաև. գրական սւննմռւն գեղեվկուքՅիւԱ, որ արսէա– 
ււէէ101է.է1է–մ է Ւ՚-Բ "է՚՚ւրգ՚՚՚-Թ՚՚ւ՚՚ն մէ9 />)ւ^է 11հ միաւն Նա– 
Հապեւռաց կեսւնօի նկս։րօւգրու–Թիւ.նո մեր մէյ ւքսեմ րզ– 
գացմռւնքներ է քառաԳ րերոլմք այլ և. Ա՚ռվօկօի ճսւււծ– 
րըւ Ցակօ^րի բանաօտեզՆական մարգար^ռւթ իւնըէ Րա՚> 
զսւօէմի մարգտրէութ իւՆր, \ք ով/ւէսէ երգերն ու– օրկնու.– 
թ-էւնը և. այլ աննման կաորներ ռսղղակէ. ոդև-ռրռւմ են 
րնթերցռղին և. վե^ զգացմունքների մէ9 ղօրացնոէ-մէ 

՚րնական կ, ռր քրիսօւոնկոլթեան թ՜շնամիներն ա՛ 
մենից շաւո աշխատեին մխսւել այս գրուահների կարա– 
զաւոութիւնր նուՆպիսի թռւնաւոբ ե. մրէժխնգրսւկան 
օննագասւութեօէմբ, ոոաէ՛՛ ե. ՚^րիսւոոսի ԼԼւ^ետտրռւն– 
ներրէ Վ^աււնւէրսք և. աւելի ե.ս ռլսռսմնասիրութեան նիւթ՜ 
ՕԼ^տք է գաււՆայ ամենքիս ^ամար, որէղէօ զի պարզա- 
պես տեսնենք մեր թ^ամիների խօսքի արո$.եօւոակու,~ 
թիւ֊նը, 

Լրէայք ճանաչեցին Լնգամ աաեանի մեն նշանակող– 
թիւնն, ուււաօի և. տարուայ բւ՚լռր շաբաթներին ու. տօ" 
ներին կարգում էին ժողովարանռւմ , մի մաս այնէոե– 
դից և. մկկր մարգարէ;նկրից, (Գործ^ք. Ժ1՝, 1 4 - 1 5. *Ե, 
21)– ըսս՛ որսսմ և. Լնգտմասւեանր բաժանւում էր 54 
փարաշռթի (բաժին), իսկ մարգարկ ^ափթարօթի Լար– 
չակմոլ.նք)է 

ւ>րիստոնէական եկեղեցին ե.ս օկզբներոլմ Լնգա– 
մատեանր մտցրեց Ժամասացութեան մէօ, որպէս և. 
կաԼասաանեաց ս, Օկեզեցին կարգում է առաւեչ է՚բբոց 



. Ր,ո 



–յլ ,* ––.֊^––. 



■ոօնէք^էք, մեն պւսՀքի չոքէեքչւսբթի և. ուրբաթ և. ա– 
ւ^ագ յա^աթ^ մի քանի օր&րռլւք գչխւսւ^որօւպէս Հէսէէ– 
ւ-եալ ընթերւււէւաՆքներշ. ՚Ծննգ. Ա, 1— Գ, 24. 0՚, &, 
9-Թ, 17. *Ը, 1–յ.|*, 80. ՒՐ, 1-18. ե,.ք. Ա, 1 –(5, 
10. ք, \1–Գ. 22. 1–, 1֊ե, 3– յ-1՛, 1 — 24. *1–, 
22-26. *>, 24–*», 1. *Թ. 9-20 Ի, 17-21. ԻԳ, 
12—18. Իհ, 10-14. Լ, 22—29, ^ի^ք գրեթէ յիա,ն 
*Ա, 24-27. Ի, 23—30. ՛Հլա, է–^, 6 — 8. 1՛ Օք. Գ, 
6-12. », 4-Ը, 1. Ը, ւլ-Թ, 25. *, 1-15. յ՚Ա, 
10-25, 



►♦• 



ԸՂւ՚ԻՀււ՚սՈՒՐ Հ116ԵԱ8Ք Հ՜1,*ա(Ո1Տե11՚սՒ ԻՈւԼԱն՚աԿՈՒ– 
Թհ1ձն 1ԼՐԱ6 

Լնգսէմատեանի առածին ՚^^ր^/) պւաււմւււմ է թ^ 
ինչ է աո1էչ Աււսաւահ մսւռգկոսթեօւն Հսււքսւր ստեղհա– 
գու,հ^,.թիսնի, մինչև. Տովօէփի մակ 5199 — 1631 «.. 
՚է՝< աէ Աւդւոեզ ս(աաւքու.սւ&՜ է մարգռւ. մեղք գււրՆելը 
եօւմ սչօւտուեբսւզանցութ իւՆբէ ^ետ1ււււՆքր և. ւօ՜աոք Րւք> 
Բ՚՚է^Ժ ^"՚ջեպաշտ նակսւսլեաների ընտըռւթ իէ.ննէ ոյէօնց 
մֆ1«Տ"Վ Ա"«>՚"–«"ծ ^չմարիտ Հաէւապար Հ ցո/ց տօսաւ. 
թէօրեպօւշտօլԹեսւն >սււքաոլ 1\է.րեմն սւռսէԾեՆ գրք^ ԳՐ1~ 
խաւռր նպատակն է՝ ցռյտ սէաչ թէ էնչպէ^ս ԱսաոԼած– 
^եազկե-օւէ քէնււէրեց մարգկռւթ-իւնից իէ.ր Ալէււոի Ժււզո՛ 
՚ւ՚՚՚֊րգՈէ ^րԹքքՏ* ՝՚գէպ՚՚"ւ՚""–մ նեղռէ.Թեսւն փօբձէ են– 
թւռրկեց Լ. Հւսսօւնա^րեց էւր ուխտի կսւմարէ ԱքԱ գէր՜ 
քը ^ռվւօնգօւկում է րնգամենը 356Ց սւօւբռւսւյ պաա– 
մռւթիւն։ 

Երկրորգ գ1ւրքր պարուԵսւկւււմ է Ասաուծ՚օ/ ոսխ՛ 
տագրռւԹելնբէ Փռզււվօւրգո է>9^աւււոսրց աօաօււու-էք ել– 



0,11.200 »Շ001^|Ը 



- 114– 

նու>ք է ե. սսւս,նո,.մ է խինայի վրաչ Ա..ս>ո.–ծ»| օրէՆք– 
ները (ւ Աւխաի վերաբ.եռեաչ ուրիշ կարգագրութ էւ֊ննե* 
բո, ւսքս է ւ4Ե տւօոուււււ պօւսւմութքէւ֊Ն։ 

էւոոոոք ո Նկարագրում ^ աստոււսՆօլսւչսէական կ՚"բ– 
գերրէ որոնք վեըսւ^ե^րում են քաՀէսնաքութեան, զոՀե– 
րիք սէօների և. աէլե, ընգ ամենը մ1^կ աւ/սուսւյ պաօէմոս՛ 
թիւն աալռվւ 

Առրրորգը պարունակում է օ՜ող՚՚՚քրդի անապաաա՛ 
կօէն կեանօհ պօւտմռւքժելնու որքւ սե1ծէււգսռւմ Ասաոլած՛ 
զօւքւգա^նում է Ժողովրդի մէ9 ^օււսււօարմութիլն գհպի 
ինքն զանաղւսն գէպքեոով ու փորձերով՛ սսէկս՚^ն ժոզռ– 
վուրգն օ– րսսւօրէ սւն^աւաւռարմութեան ապացռչ^ներ է 
սււսչիս, ենթսւրկլռլմ է Ասաուծոէ գսւսւասէոսէնին և. վեր– 
9ապէււ նոր սերոլնդր ոերւոլմ է մինչև. Աւեօւեօւգ երկ– 
րի գուռրէ Ս.(ււ էչ ՅՑ աարոււսւ ասւէոմութքէւՆ էէ 

Ծւ. կինգերորգ ղրքում րովէսնգակուէռն է •ււԽսւի Աո՛ 
բռգումը և. Ասաու&ոյ օրենքի վեբա^առաատութ իւնր, 
որ և. վերծանում է \) ովսէս մարգարեի մւսՀւււան պաւո– 
սութեամր, օրՀնութեամր Ու երգով։ Ա(Ա դիրքն ունի 
եչէկռլ ամսււսօւյ գհ՚՚Լքերի սլասււքութ իւն։ 

Րո^ո^ ^ինգ դրքհրն ունին րՆգօւմենը մինչև. Մով՛՛ 
սէս/ւ մսՀր 3752 տււ՚րուալ սրււամութիւն, օր վեր^ա– 
նռւմ I; 1447 սււԻրի ՝ւ՝լ։իսւոռսի։յ էօռտք րսսւ Լաւոց թարգ– 
մանօւթեան Հաշուէն, 

Այօ ՝^ւսմսւռօա բովսւնգակութիւնր սչւօրզ ց՚՚ւգ է աա– 
չիու որ Լնգամասէեանն իօկապէւ։ մէկ գիրք է ե. իւր 
պսւրոլնակաՆ Աքէււտմութեամբ օկղբից մինչև, վերքը Ոքւոշ 
Նրագրով կոէեոնաւռրապկւէ րնթսււքռզ մի միութիւն է։ 
Այս միռւթիւնն ու. կտնոնաւոր ընթացքն առաւել և ււ 
կնկաաոէի, երբ կուսումնասիրենք իլրսւքանչիւր ԳՐքԻ 
բովանգակռսթիսնն ու մաօևրը և. երբ կտեսնենք թ՜է 
ինչպես Հեղինակը զարղաււնում է պասէմութեան այն 



. ք՝.1Օ0|ւ՛ 



գձերն ու. գէպքեըն, ռոոնք անմիէասլ^ս կապօսաՆ են 
\Լօւոռւ.Նոյ փրկօւգռրհու.թեսւն անօը^նութեւռն ^եօէ ե. 
^նչպկս Հեազ^ետկ գօէ^րս է ձգում ու. միայն ՀսւրԼան– 
^ի քիշասէէօկռւմ ախ |ւււՀոր էօհճա%^ ու. տեղևրի կեանքնէ 
ռրօնք քքգ էռնօրինռւ^թեօւն գորՆակիշ չեն։ 

ՀՆԳՍւՈւՏԵՍՆՒ ՀԱՐԱՋ.ԱՏՈՒԹՒՒնԸ 

՚Ւանէ որ Լնգւսմսւսւեօւնը մի ռսւօսւռէկ ե. կքմնւօգ– 
ոակօւն նշա՝նւսկութիւ.ն ունի թէ Ս. Գրքում և. թէ քրէօ– 
էոռն^ւսկօւն եկեզեցոա^մէ սւնկբւսժե՚շսւ է ներկւսւսէօնել աւ– 
)>ոո կօւոազասէուԹեան սէպւսցռւ^ցօէ-Թէւնր։ 

ճ ՚^է 1^^ ԳէՐ՚Ք սււնօւսն օւպսւցուցՆեո քու.նէ Է^-Ր 
■^արագտէոու֊թեսւն ^ամար, ոո^սւն ս>ՀՍ1 Ապւօցռւ.ցակէսն 
ղ.ռեթէ ք^"/՛ միքոցներո Նառայում են մեզ սւքօտեզ, ո– 
բոնք ե. մի սա. մի Համօւռօսէասլէս |ԱքՈ–սւՕ կբերենք, 
.կ-կռւ Ն^ր, իկ ՚;կթօ,կի վկա,ռ^թիլ),իՅ, 

ճէսւխ Հնղսէմաօւեսւնն ինօն վկսււու-մ է–, ինչպէս նօւխ՛ 
րնթսւցոլմ ե-ս առեօսւնք, որ Ս ււվսկսն ^ իւր Հեղինակը։ 
Աւգօւեւլ կէսրգ .1-մ ենք որ Ասւքւուած կոսւմաւեշ սոուսն 
գրել մի որոշ գոռում ւԼմաղեկսւցոց գէմ մղօւՕ՛ ասւած– 
Ր—զ^ը ("/Ք՛ ՞՛է» 14)« Տետոչ էչ կարգում ենք, որ Մով՛ 
1^0/1 գրեց \Լռսւու.Նռք խօոքերը ("ՀՔ՛ I՛ ՚՚ւ 4֊ 7.) ե. կար– 
դո՚ց ""՚1՚"1րգՒ <՚՚ուս9> ինչպես ւեօւու ե.ս վկալւում է 
(ԼԳ, 27. ք-իւ-ք. ԼԳ. լ-2). ն.» քւր գրա^յ ,անձնեց 
Ղ1.™–.յ»յ (ք. Աք. ԼԱ., 9-26. *է, 18–19,1՚Ը, 58-61. 
ւ՚Թ, 20-27. Լ, 10)ւ ւ՚սէ Մւ.<«էւ.ք յա^ւււս/ն ւ,,»աւ;»ւ–. 
Թէւնր մի քալեչռլսւհ է վեբէոլյէ, որ ւսՆշուշէո քք^Հ է 
իւ֊ո ւէօՕէւբգշ՛.– Ծեւաւ. Նաւեանէ 

Սրկբւէրգ, քաշււրգ ժամսւնակք։ ւղաամ»–կա՚ե գԸքերՆ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 116– 

1ւս նօւնն են վկւսլում, ոո Դէէվսկօն կ Լնգօէմօւսւեւսնի 
Հեդէնակը։ 6ծսու֊ս>^ գէրՔԸ 2""" էէշատակօէ^թ իւն է ա– 
նօւմ ԼԱ, 7. 8. Ը. 31. 34. Ի1՝, 6. Ի1՚է 26). ՚Ւ".տա. 
ւօրսւգո ղաա քա՜ճւաքս օգւու.օւ.մ է ԼնգօւմսււուոսՆհ^. Լգ՚՚ր՛– 
Գա». Ր, 1-3. Ելք ՀԳ, 12. 13. Գ».". Ի1-, 32. 33. 
ք^Ւք 1% 55 (՚ Օր. է, 2. 5. 16. *Բ, 3 .- 1–ա«.. յ-Ս., 
15 ^մմ,, Թքլք Ի, 14-21. ԻԱ, 21-24 է «.«է). 
Ր՚աք ւաւոոսւ^ Ա– ու. Ր. գրքելւն) որոնք \յամուկլինն են,֊ 
պարզ ցՈէց ք՚ն ւոօւլիս, որ ււ>ւգ ժէսմանակ 1՝11էայէ լացիք 
վաուում (;ին րսւո Լնգամատեօւնի օրիՆսւց՛ (ղ"Բ*՚1՚՛ ^* 
Թագ. Ա, 3. Ր, 13. Հմմս.. Ր. Օր. *Ը, 3. Ա Թագ. <էԵ^ 
29. Հմմօ,. ք^ի,.ք. ԻԳ, 19ե.աւլն), Ապա և. մի,.., պաս,– 
մօէկան Գբքեբբ վկւուում են Լնգամւսւոեսւնէ կաոազօւ– 

ոո^թէան <;«,.;«,ր, ոքպէօ Գ. (ւ-ս-գ. ք, 3. Տ, 12. I*. 
11. յ՝1)., 33. գ. Թ".,. *, 31. իք–, 8. Իք՝. 21. /.. –ւլն. 
նօյնպէօ և. \յնաց. գրքի առաքէն ռւթը գլռւխնհրր կրրկ՜ 
նութիԼն են Ծովսկսի ազգս,րանութես.նէ ՚Ծւ եթկ Հշ)>– 
գամասւեանր մի կողմ թոզնենքք չենք ^ասկանւԾ( Րսրա– 
չէչացռց մնացեալ ր՚՚լոր պատմօւթ իւ֊նը, որ Հ^մէւոլած՝ 
է Մախէսի պատմոսթեան վրա^, որպկս ցռքց է աալիս 
Աինաւի ս. սւնապաօւակսւն կեանօի րանասէոեռ^սւկան ւի՚ 
շսւտսւկւււք^իւնն սւնգամ ք՚երռվրսււի երգում ու. սւօզմռս– 
■ևկոլյ (1–™». Ե, 5. \)ս,զմ. ՚ւէ, 8. 18. 1-. Թ.",. *(*,- 
8)» նւ. \*սրաէէ–քացոց արգարոլթ-իւնր նռ^ն իսկ Լնգամա– 
ա6սւ&^ օրինաց Հաւատօւրմռէ-թ իւնն էր և. Աինաքից օսւա–– 
ցա^աՆ պատուիրանների կաաարռւմր, ռր միշա պա^անԳ" 
լյւլ.մ էր չօէնուն Ասսւու.ծ՚ո^ և. քանռւն Դովսիսի միքոցով 
Ժողռվրգի Տ"." գրոԼ-օւՆ \\ւ.Խսէիէ 

Եբրոբգ բոլոր մարգարէներր սկօեալ սաղմոսնե– 
րից լիովին սնուահ են Ս՜ոՀսէա^ պաւոմութեամր ե. (են՛ 
է-ոսմ են ըօսէ ամենայնի նռրա վրաչ։ ք^է օազմսսերգու.^ 
ների ե. թէ մարգարէների մեՆերը՛ Գօււիթն ու Եօւսլին, 



.(16^0օօ»^1ւ՝ 



իւրեօւնց բօւնսւստեղհռէ^Թեամբ. ու. գրօւկան վսեմ ու.–՛ 
Հժեամբ Առվօէսքէ աչակերսւներն են և. Նօ^ա գրուօւննե– 
յւը Մովօէսի գոքեոօվ են Հաօկանալի գօւռնումէ Մով– 
սէօի եըգերն ռւ^զզօւկի սնու.նգ են ւոու.ել 1՚"ք՚՚րգ ՚ք՜"՛– 
մանւսկի երգերին, որպկս ^եր.Ռւքրօւքինն ու. Աաղմռսնե՛ 
ըըէ \՝ռկ մարգւսրէներն ոչ մէա^ն 1^2"՛–^ են Մովսէօի 
աաաւքած Դէ՚Կքերէց շատերն, "՚ւլ ե. ռսւռէսըքւ վկւռւսւ– 
գերոլմ են ւՏքր-գէւււն, \)սաչքէն, Նրեմիան Ա֊ սւԱ Հնա– 
գ«1ն մարգալւէները (օւես. զորօր. Ա^գ, 18 — 19 ե. 

Թքւք Ի՚Ւ, 18-19. Ե;յ, էն—է՛տ.. Երէմ. ԿՇ. »ք յ. 4. 
ճ– Թխք Ի1-, 21. Տ^վէլ Ր, 3. և. ՚)»,. յ.1–, 10 է այյՆ), 
•Հռրրորգ Ղւոլ։ ՝1է1էսւկւււլ։սւնւււ.մ ե.ս թէ ՚րո^սւոոս ու. 
յ^՜^^ է՚֊ր "•ռաքեւսւները ՚^սւստօււոում են \նգսւմււււռես։նէ 
*^արւսզասէութէւ.նր, որպէս տԷլ^յԷ^՚Ք ^ նաքսոնթէօդռւմ 

(«.է.. \1՚ալ,կ. է, 0. *Ր–, 17. 26. Մ»™թ. էք>; 7. 6«վՀ 
Ա, 45. Ե, 46 — 46. Նւ^. է՚՚1՚, 27. 44. Հ"–. է, 5. 
Գ»ր*^ յ-Ե, 21. Երր. Տ, 13—14. *Ր, 21յ. Աէգպէ^ 
էլ. ոչ Լլւէսււօ ե. ռչ օրիստոնէանւսն ենեղեցին ռնսւլ. 
քեն կ՚սսկօւնել որ կնգւսմասէեսւնր \) ովոէսէ Հեզքւնսւ– 
կք,,.թիւ.նն է, 

Վ,եքէ9ապ^ս Հնգամաւռեւօնէ րօվանգակութ իւնն ես 
^տստսւօւում է Է*–Ր ^ւ՚՚ր՚՚՚զւէււ՚ութհւ-նր, նօւխ ռովսւնգւռ– 
կռւթէւ-նէռ աեսնոէ-մ ենք, որ գռոէ,ա1ք է Ատւեւււեաււ երկ– 
րէ գրսւէ-ոլմից սւռաք, որռլէս և. լեզուհ ւսէակու.թ էւն– 
ներն "՚ւգ ժամանակին են րսւոոլկւ 1՝օկ եթէ ^րկրի 
գրաւումից յէաոյ գրուաքք լէն^ր, պէտք է (իշռս^ին և. 
ալե քսւղւօքներն, ոոոնռ "՚էԳ Ժամանակ ւօւււոնի գար– 
ձան և. Հռչօւկուեցան, զոջօր. օիւ^րոսն ու. Հյրռւսաղ^մրւ 

՝՚րկր"ԲԳ Աւււմարւււռռց կնգսւմաւոեսւնն, որ գրոււսՆ 
1^ Փիւնիկեան սւաււերովէ պարզ ապացուց է իւ֊ր Տ^՚"–~ 
Թեան, վսւսն զի անշոլշա պետոէ.թեան ռ.աժս։նոլ.էսՆ 
Ժամանաեներումն են նռօսէ ՚1^Ր9Ր"1 "՚էԳ գրւ՚Լ-՚՚՚եքնք 



. Շօօ<^1ը 



- 118– 

ռրէն և Հւսէ.աւուօըիմ մնալով Հօւկէօռակուել են հսյէօւք^լա– 
ցօց մէռրգարէներին։ Աւսաի ե, չհաոլօէն մւռրգաքւէների 
Փ՚ոու֊սւ&՜նէո» չրնգռւՆոէ-եցաօ։ 

Երրոըգ ^նգամաաեօւնու-մ Նկօւքւագրռււււն՛ Եգէպ– 
սւոսբէ "՚ւգ ^Ր^ւ՚է^ վեոաը.երեալ ւււնօւ.ններշ, պետակւս^* 
մեոլթեսւն ու. սսէՀմսւնհ օսւզւօօներե ւ^շսւ>ոա^ու/էքրւ–1՚ո՛ 
և. •"ււն միմիաէն "՚ւգ ժամօւնակի Ագէպօւոսն են ներ- 
կայացնում ւ Որսչ^Ա Տ"է9 ^^ քւ՚ւքէս եգիպւոակսւն նօբտ– 
գիւ-օւ սւրձսւնագրՌւթիւնք ու Հնութէւնք էւ. ոչ յեւռոլ.սւ՚Ն– 
ժամս.նս.կէնըք Լնգամս,օ,եանիտ ՝Ծն. Լ^ մէՆչև. նչք. 
0>Ս գլոլքսներէ ու Եգ^պէ11ււււհ ւօոձանսէդրուք6եօւնց կւս– 
մեմսւաութեւնռ ուդդսւկի զսւրմւսցնում է եգիպսէաբւսն՚նե– 
բեն ե՚֊ր նմսւնուքծեէսմբ. ու. կամսւսլօւտսւօԽսւն բովսէն֊ 
գսւկութ եւօմրւէ Սունն են ւ\ուօ օւսւլքւս ե. 1*. Սրհնադ մէ9՛ 
լկշուաՆ շաւո կարգտգրէււթիլ.ննելւ, օըպ^ս ^՝. 15 — 18. 

*Ա, 10. յ-է, 16. ի, 5. Ո–. 1-8. Իե, 2 |՝Ը,60. է «,,,4, 
Եգիպասւկւսն բառեր 1ւս կան ^նգամաւոեէօնում , որոնք 
ուրքւշ \նււ։ցւէւՆ բսւռելփ կեա "•1/ ե,ս ւետքւն ժօւմսւնսէկհ 
օրութեսւնց մ^9 չեն գոոէքսւհւու.մէ 

Աչսքան ապօւցռլցներն աբգէՆ ինքնսւխօս վկանեո 
են Լնգամ ատեանի ՚^աքւադատ՚ււթեանէ 

հէ 

ՀեքՔՈՒՄ՚ն Դ֊ԱԻ՚ււԻՈՐ է1քՒ1ԼՐվ|1ՒԹԵԱ՚սՑ 

Արգէն «Ա ՚հլւքի բացասական քննաբ<սնռլթիլ.նո> 
գլխում Համառօտակէ |աո.աՕ բելւինք Հակառակ քննա- 
րանների Հիմնական Հաքեացքներշւ Գոցա վերջնական 
եզբակտցութիւնշ րօնկալ աքն կէաէն՝ որ Լին Կտակսէ~ 
րանէ չաա գրուօւհներ՝ մանաւանգ Լնգամսւտեանր զա- 
նազան գրոԱ-թիլններից խմրազըուաՆ է, Ըււա որւէւմ և. 

, Օօօ»^1ւ՝ 



- 119– 

Լաչլէի պըօֆեււոր Կէօռւչը իւը կամ ըևթ ա^ դասախօսնե՛ 
րէ Վետ կր411տաւր4օկեռ Լին Կտսւկսւրսւնի մէ Նռո թարգ* 
մւօնութէէ-ն էսւգաեռե քն՚1ւս։դսէ1ո։ււկսւՆ ոգէւոոօէ-թեամբ. և. 
Նչ,սՆԱ,կել,վ լու^անտքէ ւ/ք".յ էւր-^-է^քւք էր1ււք , պօ,^– 
բ.1ւուււ.թեան և.նո։ն հօկ սէուչի ու ռառի ազռեւրր, ոլ։»՚էւ– 
ՏԻՏ հի՚–""՚֊1՚1 է իբր թէ ս,մբող1«վին խմրաղրռլևլսկ՛։ 
\Լքօ աեօութիլնը կամ եՆթւսդրութ իւննէ օր ռչ միալե 
.կազօւրալռս գաոեր աոսւծ մեՆ դիտնւսկսէՆ կմւոու–թիւ1ւ 
կպսւ՝ւէսն9էր, աչլ և. թերևս ա^ժմեան գիւոնականաց ձեւլ– 
քում մէ սւսիրագորէւեւի էսշխէսօէօյնք կլենէրւ ձգտռւ.մ ք^ 
ոլդւլօւկի Տ"19 """ի "ր Լ^գսւմօււոեանր Ս ովւէէս մարգօէ՛ 
րէի գրօէՆը չէ 1է. շստ օմւսնց էյ՚ովօէօն կլ գոԼութիւե 
չե ռւնեցեր 

Աչս սւռօւսաե՚րււկւռ% քնՆս։բւււնսւ–թ եւ,նն սււնքսւն հի– 
Նսւղելի եր1ւս։ց, որ ւիսուն տարի ւսո.սւ9 անգլիւռքքի մի 
սւրքեպիսկոպոսի օւոււսՆ գսւզսւփարռվ մի բանւսսէր Հր՛"՝ 
տարակեց Օօաա6 զԱ01 118.50140Ո 1ւ՚& յՅ,աձ1Տ 611Տէ6 օ/աա– 
կերսւզտրդ գրռւ-Աւհ՜քրէ Լեզքւնսւկր ց՚՚քց է ասւլհս նոլնպի–՛ 
սի քՆնարււէնս։կսւն փսւսւռւսբ.էււնու.թեւսմբ, որ \էասւօլկօ1ւ 
մեծը գոլօւթիւն չէ ո1–ն&ւ|ծ/> սսւ ապագուռւօնում է թ է 
ՆապոլԼ-օնը ւռբեգակն է "՚– ^արա պսէւռմոէ-թ իւնը ւսրճ– 
Գ՚՚՚կի չսւսւոու.նււք .պսւսւմռլթիւնն է Յոսնաց ւսւււսսսլե– 
լաբանութեան նման«ղու.թեամբ չինուաՆ, րսա սրում 
և. Նտպօչկօն նչանակռւմ է ճշմարիտ Ս-պօւյօէււ պյ պարզ 
է, քանի սր նա միօերկրական Նովի մի կղզում է Նը– 
նուեչ, մօբ անօւնր 1,ետիւքիսւ րւնական Լէւոօ կամ Լ&- 
տօնա ք–, նորա երեք Ք"1Բ^ԲԸ Ք՚՚ւէ՚^՚Ր Լ^՜^> "՚Ա ^Բ^Ք 
^որկ^ւեր, չորս եզբաւրներր սւտրուսււ չորւ՛ եզռւնակնե– 
րըէ 12 զօրաօլետներր 1 2 կեն գան ւս կերպեր, ինքն էլ 
սկււում է իւր պատերազմական ոնթ՜ւսցքր ար1ւե լքում Ա1 
ար1ւմօ։եան քքովի մի կղզում մա ու մտնում և. "՚լՐւ և. 
քԱնւ Լեաև-աբար նոոււ։ պատմութ իւնր մի սւռաօպել ^ 



,Օօօ»^1օ 



- 120 - 

և. ռլ.րեմն նօրա կարհեցեալ 12 տսւրռւօւք գւսՀակսւլօւ.– 
թեան վերքին սւաբէն 1Ց14 թէւը պւծչաօնակւսն թըղ– 
թեըում կւ>չւ.ռւ.մ է Լէէգովէկււս ձ՚է֊ի ասւօնիննելւորգ 

"րամէտ Հէւդինակն աւս երգ^Նսւկւււն գըօւթ-եօւմբ. 
$"19 է աւււլհռ նոքւսքփոէն մէս՚1ււսւս։Նգ էՀՍգօւմսւտեէռևհ ՔՐ"~ 
նւսբ անների ^ակսւռակ ուղւլօւթեան ՆիՆսւզեչի վիճակն է 
ւէչաւմ իլլէեսէնշ նչւօնսւրան են դրել Հեգամ ատեօէնի Հւս– 
րառւււօաւթ եան ժխտումրէ Աւս միււէւն ի դէսւ 1է1՚՚է՚՚Ղ՛ 
ււսռէւ՚9 րերենօ գոցտ գլԽւսւոր սւռւօրկու.թ եւսնւք անտե– 
ղօւ.թիւձւր, օրքսւն ներսւմ է այս ^ամառօօէ գասագրքի 

I. (1– ,(..«.-. ո.,..տ.., ,.րքէ, .1..֊֊.ւ.է,է գ^.գ, 

Լակտէւուկորգևերշ նախ ասում եԿւ, որ րնագրում 
Մն^ւդոց գրքում ու Եչի^ ււււլս։9ին ՝էինգ գլուխներում եր- 
բեմն գորէք կ ահուան Ասսւուհոլ ՚^ամտբ մէմիաչն կլո– 
հիմ (Առ^ոլաՆ) անունր Խ երբեմն ԵՀովա (Տկ) Լ հե– 
աևռնում են որ ւռարռեր Հեղենակնեոհ գրուԹիլններ 
են, մէկն ալս անունով, միլսն այն ՚). 

Աքս Ն/ք|քւսւ&Հ են Ա. Լին Լաւրերի^ ււմանք, ինչպկս 
օերսւռլղիան, ս, Տով^ան ք\սկերերան և. աչլք, ււակաչն 
ալգ ապացռրյ չ^, որ իրր թէ Հ^ովս^սէ. աււսնգաՆր չէ, 
քանի որ նորա ժամանակ աչգ երկու անուններն էլ յաչտ֊ 
նի Լին (Տես. Ելք Ձ,, 3. որպէս և. կռզմուան^ է \քով֊ 
սհսի մոր անունը Հ, 20. ^իւք. Ի^, 51. Հմմս,. նն. 



՝) Ա– ՆհԳ՚՚ք Տաթևացին ՚^աչուել է, որ ՀՆգամ^աեա. 
նէ,Ա Հաչոց թարգմանութեան մէշ .Ասա,,..ած» պս.ս.ա4օււք է 
ն05 .սէ^ս../. ւէ1Աաո..ձոյ» 291, «Աստուծռիւ, ի^կտԱըյ, 1105 
ա&ւյսւէք, էճեառ^ն» 1083, «ի Տեաււնէյւ ^6^ 



ԱլՕօՕ»^|0 



- 121 - 

իք՝, 2. 14. Հք^քիաՀ նչա%օ,կ«լյ է՝ ԵՀովաաե։–. ք ւՈւայ. 
ք՛, 25. Գ, 1. է, 8 է ս.,լն), ՚հպն է,կ Ելք Տ, 3 ա– 
սոււս1ք է, որ \Լրարէչռ ւաւէոՆռսել 1^ նսւկւսաեւոներհն ^ի 
Հ/ագդսւչ (ւօմենսւկ։ււչ\ անու.՚1ւով, մինչգեռ. յյ՚օվօէսին չւօւտ– 
նուեց Եկովւօ (է է։») անւււնով, օւսւռի և. Աովսէսն ս՚ւգ 
չսււտնութիլ.ն1ւց ւեաու ւսռասելւսպ^ս "՚ՏԳ ՚եւէո աեուՖ՚ե 
է ււիրարեօւմ։ է՜՚նակւււն էր, որ ՛հա մհշտ աւգ օւնունը 
չգ^րն^|^^^ր, զի Լրէանելւի մ1;ք օւլանգա^աո երկիւդսւՆու՛ 
թեամբ էին վերարեուում ւսռ ՍւԱւոուծ՚ոյ սւնունըւ /^սւր– 
գալռվ «ԵաՀՀ^ն» <(սէգ։էնար (^^1՛). ^^ասօիետ՚եեջՆ էլ ճսւ^– 
նսււորաց ռխւսչ կէտագբութեամր. գաոձրեչ են Սկովաք 
որ չկսւրգօւն։ Մռվսէսը սկսՈւմ է ^աճտխ գոըՆօւՆել ւ՚>1գ 
անոլ՚Օը միմիայն յօւյւոնութիւնից լեսւոլ։ \\չ մի ւոեզիը 
չենք սւեսնռւ.մ, որ մի աո֊սւնձին կակւօգիր էռաոբ-երու– 
թխն ւինէր 1)հովա հ. \լո՚;իմ անունների մէչ, Այք<^^. 
օի աարրերութեան նշանւօկութիւն կսւյ միմիսւյն ւ^լ-Հյագ– 
Դ"՚1ի ե. Ա՚^ովսղի մէի ռւսօէի և. Մովսէռը առւսնԱ ընտ՛– 
րութեան գորՆ է անում թէ Ե^օվա –ս թէ է^օ^^ւ/, ո– 
քւոնէքի՚յ "•ււաշինԸ 1\ւխտի Աօւոունոյ անունն է նշանտ– 
կոէ-մ, իսկ երկրորգր գորՆ էին ահռւմ նաև. չտստոլահ– 
ների Հալք աք) 1ւ. ՚^ետԱաբար նալելով տեզին՝ մէկն կամ 
–քխ-ն է կիր.,,ւ,1,,,ւս,Ն, 

Սարող ենք քէնգու.նել ե֊ս այս, որ Մովօէսր կռլ– 
նենալ։ իէ֊ր ձեռքի աակ իւ֊ր գրօւսոր աւանգութ իւննե– 
րին, որոնց մէք «՚քԱ ^՚ււէք աչն օւնունո լՒ^էր տրսւաՆ 
Ասւուււծո^ /(. նա գորնաՆելսվ ւսէգ Լօգուա՚հներշ անփո- 
փոխ թողնէր, զօրօր. արար^ագորՆութեան ու. քր^եղե. 
զի պասէմոլթ իլնլւ կս՚ր ԱբրաՏ՚ւ՚մի հննգավայբում , ռր– 
պէօ յ՞/յ ^ն աաչիս նորագոյ՚Ա գիւտերըւ ՚՛ թէ գրաւ.օր 
ազրիւրներ էլ եղաՆ չլի^հին, Մովսէէւն անշուշտ կւօէր 
իւր նախօրգներից ր.եոանէ րերան աւանգահները նախ- 
կին մարդկանց կեանքի և. ունեցահ սւեզեկութեանց մա՛ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 122 — 

ս^էք՛ Ջ(ր ոո ԱստուաՆ ելւկար կեօւնք տոլտլ նսւ՝^տպեւո ■ 
ներ1>Ն ոոդւռռ է>րգէ ւսւյւո1ւօ՚|ւււ. նօւքււնսւեւօն գօրներնէ ու– 
րևմՆ ^նչ պէտք է արգելեր Մռվս^;սին գրի անցնելու. 
111/ո. սւււոնդու-Թէւնք մհ^քե. ւսՆգսւմ ււ։Նփոփօ1սւ 

Աւս (լ^աո կւսստաաւօւմ է նսէե. կնգսւմւռւոեսւ1էր 
քեզօսօվ։ որ նպն կ սկւքրից 4^1՚9Ըէ (""ւՏ ւ՚՚֊նի քլաւո&ր, 
օբււնօ Մովօէսի ժամա՚նէսկհգ լեսւռւ "՚1Է ^՚՛ քեՆ գոր– 
Նահէ^էէւմէ ՀՏրկրորգ կւսսսւսւաւում է ե. օւյն փսւսօւերովք 
որ «.քսօււեցաւ. օք^ր Բ^գ Ս օւ1սիււհ* հւօւէյ։երր կրկՆւում եՆ 
միմհալէւ սն՚նգօզ գրքհգ ւեւռռր երռԱււտուէսն՛ ւաւօւնոլմ 
էր նորան Առերան է ռերան»։ Ալ. երրորգ V ովսէսր ա– 
լսւնգռւմ է Ւ՚֊Ր չււս՚Ն^երն աւ՚ււյւան, ոբօօւն եմաեօլմ 
է է֊ չւս՜ճօւխ չէ վեր^սւշԱում , օրպկս Ղ,օւմէքի ռւ սեր՝ 
ըովթէ պաս<մու.թիւ.1,ւ, (Ծն. 1՝, 23-24. *ք 9)< 

Արգ՝ մեՆ մսւսւսմր 1էւգ երկոս սւՆու.սւնք եւօւռն եՆ 
գորՆաՆւ.օւ–մ և. չի էլ կարելի մէկ կամ միլս անունը 
պարունակոզ կսւոռներէց ւիուր ի շատէ կապօվ սւմբօղ– 
չոսթէլն կազմել, որ կարողանանք ասել թէ \3՝սվօէսն 
աւգպիտւի ւսմրռղ9օւթ–իւններ ի մի է ձուլեր 

II. Ո֊.ք (..«.֊. (.քծ-կէ-ւ. 4-1 Ա–֊յ։կՎ. 

սրկրորդ. կակաււսւկորգնեբն իւրեւսնկ աււարեու– 
թիւնը Գմնում են իրր թէ ՚;նգամատեանի մկ գ,ռաե 
Հուկտսութ եանց վրար Ղ՚ոցա նկասւան գչխսււոր ^ակա– 
սութ-իւնք աաոնօ են. 

՛Նախ աոում են թէ ՜ԾՆ. Ա ձ. Ր, 4 — 25 իրաբ 
՛մակագիր ռլատմութիւններ են մի և. նոյն արսւրչագոբ.. 
հութեան մասին, սակսււն Ր, գւռւհւր 
սւչգ պուամում, սւԱ ^ւսււ(»ջ է րերում մա 
ման մանրամասնոլթիւնր, որպէո ղի 
խամարգռլ պատսւիրազանցութ իւնոէ 



,Շօօ»^1օ 



ւ թէ 


էորք, է 


■"քք– 


,,™է,Տ. 


<;.4" 


,ՆԷ նա– 



- 123– 

ՀակւօէւակորգՆերր սւարռեր տեղերհ մէ9 նուն օ։– 
ԱՕԼԱներօ գտնելով նռլնպ^ս ^է1ւկսւսո1–թ ել,՚1ւ են կսւմա– 
ըռ-մ, զ«րօր. ՚^օ՚մէ և ռեմի ցևղերում (Ծն. ժ, 7. 13. 
ե. *, 22. 28– 29. ԻԵ, 3). մէնչգեէւ գոքա սւարրէր 
մօւրգիկ են նոքն օւնռէ-ններով։ 

Լակասօլթ^ւն չէ և. Ա՛յն, որ (ք՚եբեկէօն ըստ Ծն. 
Իէ, 42-46 խորՀ^^քգ է ս.^լէ^ 8».խ^քքն փռխչել 
Հքէշագետք, է.կ Իէ, 46. 1՝Ը. 1-5 «..»լ.«ծ է, ..ք 
Ծւսկօմռո գնսւդ ւօմուսնէօնսւուէ.։ ՚ձւէւկռվռն անշօւՀւո եբ~ 
կօւ. նպսււօակ ՈԼ.նք;լւ Հաբանի մօօ։ գնալէս։ 

Լակասօւթիւն չէ, որ շստ ՛Ծն. Լ, 25 43 Ցա– 

կօվրը իւր ^մւոութեսէմր է Հարստանում , քէօկ ըստ ԼԱ, 
5 — 16 Աւ՚էոուն՚ոք օրկնութ եամր, վասն ղի առանց Ա(է– 
էոռւձոք օրկնու֊թեան չէ օգտիլ Հմտութիւնը և. Աա– 
Օէոււսծ չէ օրհնում սւնտչխաւօ մարգուն (Հմմօէ, ԼԱ, 
42). 

Լ^կա,ալթէ,.ն չ4...յ *ն. ԼՐ՝, 3 ե. ԼՏ., 6 — 8. 
(<;«.". ԱԳ, 14-16) մէյ, "ք ,.,;,^մ էթէԵսս,^ընս,խ 
քան Տւսկովբհ Գ՚՚՚ւՈ Եգոմումն էր և. էետու աւնտՄղ 
Հասւոաւոռւեւք, վաօն զի առաՕ իբրև, թափառ-սւկան Տ"՜ 
./ք.. ,«,ք. հր Պ...ղձ.^թ, էսկ ,(,.,», ւ,.լ,,լ,,վէՆ չեկա։.. 
ճՏրկււլ. տեղ Նսալի կանանց սւարըեր կոչուիչն էլ 
Հակա,,ո..թէւ.ն չէ (Ծն. \՝Ձ., 34. ԻԸ, 9. և. Լ^, 9). 
այլ կարող է գրռւթեսւն սխալ (քւնել և. կամ մի և. նօյն 
սւնձռ կէսրոզ էր ե. ուրիշ անուն կամ ւ1ա1էււէնու.ն ունե՛ 
նալէ Աչգսլէօ էւ Հտկասութիւն են Համարել, որ իբր 
թէ Ա՝«ւ/սէււք աներր մի աեզ Ցոթոր է կօչռւահ, մի 
տեղ Աագուէչ ե. մի տեղ Տորաբ (Ելք. Գ, 1.1՝, 18. 

յ֊Ը, 1. և Ի, 18. 21. Թիւք. *, 29), մինչգեռ Աա. 
գուէլը ռոԼժռրի կսւյբն է, իսկ Տռրաբը Հսււանօրէն \յ ււվ– 
սէսի քենեկալր, զի եբրաւեր^ն ք/>թձ7/ թէ աներ է նը– 
շսւնսւկռւմ Ա. թէ քենեկսւլէ 

լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 121– 

Լսւկւսսօ1–թքէւն չկ ե. Օռվսկփի Նախռւէւշ ըօա Օ՚Տւ. 
Լէ, 25. 27 28– ե. ԼԹ, 1. Իսմայէ։/"–ց«տ, իսկ շսս, 
Աէ՛ 2Տ. 36– \յ ւսգհսէմւսԱոռէ ղի ^՝||մ^է|^;լ|սցի^ հե՛^ հ՚՚ձ՜ 
ւում Րեգու. իններր և. նոցսէ մի ցեւյխ են Մսւգիօւմօւցիք է 

Աւգպհ՛ ե. Եչք Գ, 20 «ւ. *Ը, 2-4. կօ.րքէկեալ 
Հակսառսթէւնը լօւնւռւմ ^ Եչք ձ՚Օ.. 2 միշոցռվէ Ըսա 
սււսս և. ուրէշ ւոեօեոհղ կօւկէսււսւկոռգեեբբ կւօկօւսււլ.– 
Թիւննեո են "զնարում, որոնք լռւ-հ՚ւոսմ են ու^շսէգելւ 
ընթերցանութեաւքբ կասկտնսէլով։ Աոքա ուզռսմ են 
օգտռւեչ իսրեանւք սւռարկութեան Համառ, քառա9 րհռե– 
լոմ 2ՀկգսւմօւաւեսւՆի^ ե. կրկ՚նութ^իւենեո, սսւեսւլն ւոօւր– 
բեր ժսւմւսնւսկ ու. ւռօւռռեռ կամ նռւնանմ4օն Հանգօւմօւն–՛ 
քնելււ։է.մ միշւռ կալազ են նոչն գ^պքեր պաաակել, ռր– 
պէս Տ"1Ց ^ """1^" ե. պատմութիւնըէ \՝նչպէո ե. յաճախ 
մի ե. նռչԱ անունով ելէկռլ յւադաք է պաաակում , կամ 
երկու, տեզ և. կամ երկու, անձն Լգորօլ։, 1'I»ն^ \^ռզռմոն 
ե. այլն ՚Ծն. ձ% Ա. Յէս. *Թ, 47. Գա». ԺԸ, 29. Բ 
(>՝ագ. ԻԴ֊, 6.– ՝Ծ1ւ. ԱԶ, 35. Հմմա. Գ ք^ագ. ԺԱ, Ա.)՛ 
ԼւԱւրկսււոր է մեսէէն կւսւ.աաօով կւօրգալ էբրև. Ս-սաու.– 
հու մարգարէի գրուօւհք էւ. սւմենաւն սռերե-ութ կա՛ 
կառուքՅիւն ու. ւոարակռւսանք կվւարւււառւի։ 

Հ՚ե՚1–ԱւՈ1Տ17Ա՚».Ւ ք^էԼՐշւ՛ Ք՚ՆնէԼՐ-ԱնՈՒԹՒԻ՚եԸ. 

է՜՚ացաէւսւկւսն քննառւսնո1–թիլ.նր կւստարեչով Էէ-Ր գե– 
ըԱ, մեՆ զ՚՚ւրկ տուալ. Ս. ՚՚րքի ե֊ մտօնալռրապէս Լընա 
գռմատեանի ուսոսմնաօիրովժեան, ԱրԱեչքին անէքանօթ 
ք/սոք կիս՚սնււէնօքժ ո՚էգ քննագասէներր պասւճւսո. եզսւն, 
ւ$լ։ շատ գիանակւսնք ւր9ու–թ եամո դբսւզուեցւսն ՚\ազեււ– 
տինով և. զարմացան Ս> ^րքի կւօկառակորգների գատո– 



- 125– 

ղռւթեսւնց վբքւր ^ո/ւօո. Անգզիացէ Գօնգւււլէ գէտնօւկա՛ 
նը գրում է 1ՑՑ1–ք՚էք» կկար ձամանակ Պաղեսէոիոսմ 
ւսպրՄլուօ քծսւոք, օՄս շսւսւ ոսսումնասէրեռի ս՚լե, ե^չ "Բ 
գրել են Կռլենքօ, հվօ՚լգէ ^էւնեն Վ,ելՀաօլզենէ Ալւճ՚ք. 
"՚էԳ Հեղէնէսկների քննռւ-թեան ե զանակշէ որոնք գրել 
են առանց արե.եչքո երկսւրաւոև. ու. գորՆն՚ռկսւնսալկս 
Հես,ազօօ,ելռւ, իկպն երԼան ^ Հանում թէ իչ թե– 
րութէւն ոճէւ^հէ ^ռցա քննարանութէւնը գատօւբկ գըէ– 
աացսւլսւնօ է։ \յ,լ1և առաււկռւԹհւ.ններն, որոնք գոցս։ ■*&• 
^■"4՛՛՛^ "՚քքՒ "">–<՚<9 աւգքօ՚ն ուժեզ են կւօրհւումէ գօօ՚՚> . 
Թէ նշօւնօէկութէւն չունեն աւն մօէրգռւ աչքում, որ– 
ճանասւարՀոքւգել է; Արևելքրէէ 

Աչգպէսի ձայները արգէՆ բալական էին է որ Լ՚՚^րք 
գիտնականներ եչնէին և. "՚էԳ քննագատների ամբար^ 
էՈակներր Խորտօւկէին։ Աէ Հ՚ոռք գիօւնակւսններւ որաէս 
(^ամսէք, Ռոքինսոն, Ս^յՍէ Լոմմեչ 1ւ "՛Աք (եզոլարա– 
նական ու. Հնագ իտական նորանոր գիւաերով մեՆ Տ՛"՛ 
րուաՆ տուին այգ բացասական քննաբանութեան, րօօէ 
որում ճ. գոցա գռրհր քաքւօնէ գարձաւ «Րարձր քննաա 
բանութիւն» կոչումովէ Ծւ մինչգեռ. բռւցասական քննա՜ 
բաններբ ռւդզակի մերժելով ամենայն քաչանութիւնէ 
քՆնւսէւաՆոււ/ են Լնգամաաեանն էբրե. մի աղիւարկայիՆ 
գբուաՆք ըստ բնական զարգացմանդ գ՚՚ց"՛ կակառակ 
չք֊րք "<– ՜ճշմարաասկր քննաբանները գիտնական ՜ճանա– 
սւարՀով Հերքում են դոցա տսահներո Ա. սլատմական՛ 
շաւզով ապացոլռանում Լնգամատեանե Հաբազատռւ– 
թիլնն և աստուահաւնութիւնըէ Եթէ Հոմմեւր լեզուա– 
բանական Հեաագօաութեամբ ե. Հնաբանական աբձանագ– 
ըռւթեանց գիւսւեբով է ալգ Հաոտատում, ցոլց տալով 
որ Լնգամատեանե Հնաբանական ւիշատակնեբն իւրեան^ 
Ժամանակին են պատկանում, ամերիկացի ^՚լին պըօֆե– 
«ոքԸ ասլացռւցական չալիգն է բռնում, Հեբքելով Հա. 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



է/առակորգներքւ աււարկօւթեանց Հիմքերր, ^օ^ ձեմս Օ՚ո– 
ռեռասռ՚եբ աօէտմսւկւսՆ փսւսէոեբՆ է ւէսռաք օ.երում մեն– 
չէւ. սւեգամ Լին ՝\ւոսւկօէրսւնի ամենա^էն ^անւււչուա1ք 
գըռւ^երի ինչպես Ամււվսէ, սվս^է, Գեբ.ուքրա^է ե. ւսյ^ոյ 
վկալռւթ էւ֊Ններիգ, ոբոնք հւոեանց մշակռււսՆ լեզռւ.գվ 
Հաստատում են Մ«վսիսես.ն ժօ.մ.սնակի հաղկան^ գրա– 
կանՌւթեան գոքոլթիւնը Ա. "•քգ Հին կեւոնքի պսաւմա– 
կան գէպքերի վր՚՚՚ւ կէմնօէ^ելօ^ք։ վսւսերօւցնռւ֊մ են Լշն ■ 
գսւմօււռեսւնե կԱ։րօւզօււոոէ.թէւ.նբէ 

ԱքՍ քննւսբօւնու–թեսւն մէ9 նշէօնօււօր է սւլն, որ 
Հնգամսւէոեանի Հսւրազտւոու֊թ իւ.նը Հաօասէտսում է ոչ 
մէաւրւ Ս. •՚րքէ ^^րքք՛^ փասսւերով ու. գիտնական ապա– 
ցռէ.1քօւթեամբ, ալչ մանալանգ արտաքին ագրիւրների 
4>յւււնգտկութեամր, րսա որում Արրա^էօմի պատմութիւ՛ 
նր կապւում կ Րարելոնի Հեէո հ, արւտեդի օեպագբներօվ 
Հասսւսււուոլւք , ճսւկօւքրինն ու ճովսէփինը Եգիպսւոօի քֆ– 
շաէոակներովք իււկ Մովււէօինը Եգէսլտէւօի և. Արաբիւօքէ 
Հնաբանական Հեէռազօօւ»ւթիւննևրու1է Ա^ապ^ո^ քննական 
Հասաատոլթեան առաԳ աԱ և.ս սնանկ է Հրատարակ– 
±.ռւմ ռւսզւսււական քննադսոոներէ օգւսւին սամօօ^ների օւմ– 
բռւթիլնըէ Ըսւո որում և. Հոմմեչը գեզե^կապէօ ասում 
է. էճշմարսէութ էւնը պէէոք է ւաղթհ՛ Ծօւչսւրձաննեբը 
շսւա պսւրզ լեզուոմ են հւօօռսմ և. ալժմ ս՚րգէն նոր Ժսւ՛ 
մսւնօւկ է սսէւառնում, երբ ՜պէտք է 1Հնգամասւեանի 
աւսպկս կոչոսաՆ նոր քննօւբանութեսէն ււսւլա9ագրսւն^^ 
ներն իբրե. կնացաՆ մոլոբութիւն թումեն և. օրուա^ >՚*ր– 
ցերին անցնենէէ Աք^ւո քիշելով (^ոբերաօռնի ււՀբաշւօլի՚ա 
գբքհ եսւնր կօւբոէ-ահներր ռացսւսւսկան քննօւգսււււու–թ եաս 
դչխին և. \Տուկգացք։ Փրիղէ իլո Հեա Համաձայն կսւչեաց– 
քը, խորՀոլբգ է սւաչիս Հին Ղտակարանի պաէոանի սւ(է– 
աոուսւնարօւններենէ որ փոեւանսւկ Աէպօւրգբւ.ն աչքասւաւսւՆ՛ 
^ի մատնուելու, պրսլտելօվ ռս կբկտեչով թ է Լնգւսմա– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



էոեսւնէ այա ու. սւյՆ տողն ու կ^ս տօղը ո^ւպ^ս^ ազրիւ.– 
րհց հ Փ՚րՏք՚^ւ փ՚ւեււււ՚նւռկ ՚օւգ գասէէսրկ սչ՚սոսւպմուՆ– 
յ>&1ւ> նուեռեչ իւ,րեօւնց երիտաււսւրգսւկսւն օքժերն էօսո– 
րւս– բաբելական էւ. ^արալ ուրաբ.ս։կսւն աքւձօւնւօգրոլթ եանց 
ււ։րդ1ււ.նւօւ.էւււ ռւ.սումնսւււբլւու.թ Մս՚նւ ՚ոոոսւք անսասյսելէ 
արգքււն քներով կաջող կչէնին մեՆ ես։ւլաչու.թ՚իւ–Ն մօւ– 
էւէուցւանել Ա, ւ՚բքէ գէւոութեւօնէ 

Իհ՛ 

՚ք7՝ ՜Ս 1) 1՛ ՚Ս ՚Ւ Ք 

Հնգամւռտեանի սւռօւէին գէքքը Մննգօցն է, Մռվ– 
ււէսը իւր գրքևրին անռւն չկ սւուելւ քօյ^ ԼԼ՚ե՚՚՚էՔ 1՚*–~ 
րւսքաեչէւ-ր գէրք –՚ռւոՆձին սւՆոււսնելու. կամար սկսւսՆ 
գրքի առօւ9ին բառով կ՚՚չեչ, ուօօէի և. օւյս գրքէ սւ– 
ՆուՆր մնաւգ բերեշ^էժ՝ ւօւսենօն «հսեղթօւՆէնւ 

Լրէաւք աա գերքր կոչում են նւււև. Հսեփեբ գե– 
ցեբսւծւ սււս^նքն <գերք ս։բս։բսւնռց> (Մն. \՝, 4)ւ որ ւու– 
^$աբէՆ թ՜էււրգմանօէ.թեւսն մէ9 կսչու.եց գեՆեռիս՝ սւքս« 
ինքն գերք էքագմսւն կամ հննգոգւ 

Անունն արգէն ցոյց կ «•աչիս, որ այս գրքի գըլ– 
հւաւոբ բաԼօէնգօւկութհլ^ն օւդհւէսբկհ սսէեոհոլմն ն. մա՛ 
Նաւանգ Հհն ՝^տօւկսյրօւնհ եկեզեցու. Նտգման մասին էէ 
որ Հիմնուեց Աովօ^սի օրով և. ՀեօւդՀեւոէ^ կսւզմակեը– 
էսռւեցւ Աւս գրքի ամբողջ աասւմութէւնր վերաբերում 
կ մի երկար ժամանակի՝ այն է՝ մարգու անկումից մին– 
քև. ՕոՀս(–ւհ^ մսւ^ռ Եգիաաոօում, որսլէււ տեօօւնքէ 

՚Ծննգոց գրքի նԱլատաէխ է ՅՈ/յ աւս/ Ասւոէււծ-ոյ 
եկեղեցու, "կիզււը ^րկրի ՚1բ՚"յ ՚*– Աւ>Ա""–^՚>յ "՚րւ անօրի– 
^ութիւնն, որոՀ նա կամեցալ մեղքի մէ^ թւսլալօւաՆ 
մարդկանց ՚^ի9ից ազաօւել ե, պա^էւլանել մի սուրբ ՚ճիւղւ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 128– 

Աքսով մէայ՜ամւսնւռկ ցօ/ց է տաչիօ Լչւէանեըէն, որ նււ– 
Ո1Ս են աւն ժօզովուրգՆ, որիՆ Աաւոօ(.ւսծ՜ րնօւրել է Հծ– 
թ-սւնռսաց մէքից ապագալ մեՆ տնօրինոէ.թ եաՆ Համւսր 
նշանակեչօվէ Սա լալսձւոէ.մ է Լբ^անեբինք ռբ ԱսւոռւաՆ՜ 
Նոցօէ ւռէրօւպեաուԹեօւն է օւօւլու. \3.ւ.եւո1ւաց Բ^ԷԲԲ 
(Ծն. Ի(Տ, 17). 

Ա>քօոո9 գՒրքր Բ-Աւօ՜էէ՚Նւռւմ (^ երեք մսւռերե. նէսիբ 
մէ 4».րյ։ ներաՆռւթեամք (Ա - ք, 3) «(աա.քու«,ծ է ,օչ– 
էւսէր^հ և. մսէբգու. օտեոհռւմո) ոոօղ պաաոօաօւլյւէ֊մ է^ 
Աս(ոու&ո( 1ւկեզեցռլ. կաստււէէոութէւ.նբ։ ^րկր"1՚Գ Ա>՚~ 
1ՈՈ1.&Ո1 եկեզեռու. պւսւոմու.Օիլ^բ Նսէկաէսեօէսւռ ժամւռ– 
Օսւկ, ւօւսինքն գլէօւհւսէի մէ9 եկեզեցէն \ւսօւոսւսւելու.գ 

մէնչև Ա.քրսՀ^մ1ւ 1լոչ«։–մը (ք–, 4 — *Ա., 26). է երր^րգ՛ 
եկեղեցու պատմութիւնւէ գւսդթող նօւՀաւդեօ։%եոի ^սւ– 
մանակւ օէյււէնքն ԱքքաՀսււք^^ մինչէւ. Օովսէփշ Եգ^պ– 
ս,ոո,ւմ (*■% 27–*). 

Այս եքւկոլ. ք ոլՆ մաաերււ Լբ^անեքւ1է մէ9 սւրոՀւ ւււմ 
ես տաււը ւքասէո^ք ոոոէքօ կոչլոլմ են թռչգոթ աւււհնօՆ 
^ագռւմՆ, հՆունգք, ռռ բառօվ սկսւռւմ է քէնօւգրւււմ 
էէ.րաքէսնչիւբ մսաըէ Հէւրեմն 

1. ՚ԾնուՖգք եքկնէ Լ եքկքէ ք, 4– Գ, 26. 

2. ՚ԾՆռւնգ^ Դդամի Լ էլր զաւակաց Ե— ճ, Ց> 

3. ՚Ծնոլ.նգք ն»,ք Տ, 9– Թ, 29. 

4. էՈքՈէ-Նյք ՚Նռւ1ւ ււրգւոը է — ԺԱ, 9» 

5. *Նո<.Նյք Աեմէ յ.Ա, 10—26. 

6. ՚ԾնունգքՒաքաւիե-Աքրահամէա, 27– Իծ, 11. 

7. ՚Ո-հ-լՆ^յ, >՚ոմո,,էւէ ԻԵ, 12-18. 

8. ՚Ծնոսնգք ^ոս,<;ակէ ԻԵ, 19– ԼԵ. 

9. ՚Ծն^ւնգք ծօ-լք ԼՏ. 
ե. 10. ՚Ծնու-նգք Տակո,1քի Լ\^ ֊՛Ծ, 

Ըսա սւլօմ օկղբէ գլռւխբ մի սէեսակ |սւո.սւՕաբաէք 
է ԱւաէՈԼ&՜ոյ ք1>^Տ՚՚՚^՚ււ–/՛ օւբօւբչօւգռրհու^թեան մասէնէ ■ 



ս.Օօօ»^1ը 



որ կօչւում է 9.^էրք արօւրւււնոգ», Էս1ւ ւեաու էլրսւօսւն՛ 
չհ՚-Բ մօւսք։ մեբՆսւգհրՆ է Վաա եՆ հ՚նու֊Նգճէ օււււիՆօՆ 
սւզգէօբ.անութ իւն կօւմ պռաքՏււսթէւն Աոյի և. աքլն, սըռն՛ 
ցիք իւրաքանչէլրը պաօւմելու ւք քէսւոՀ ^եզԿնւսկր ւսմփո֊ 
փօւմ (ք իլր ասաՆներն և. աււլւս ուն^^ււււմ միւօ օււ/գա՛ 
|ւա1ւույՅ&Աք1ւէ Ս՚յք ասւտմօւթ եանց ւք^Փ ե.ս նա սլւստմօա.մ 
է միմիաէՆ ^՜ս՚ճս՚էւ ՚ճելզագրօլթ իլյնՆերն ու. նոզսւ կեսւն՛ 
քի գէպքեքւը, իսկ ԱսսէՈէ-Նօչ եկեղեցռլ Հաստաւոու^թ եան 
կւսմսւբ սւռա՚եձեՆ Ն9»ւ՚եւււկուԹհւ.Ն չօլ,նեգա^ սւնձհլւին, 
գէւււքերՆ ու. կեանօը գուրօ է ձգում է՚֊ր ^/""քր/՚Տ՛ 17՛՜ 
պէօ Ա– Ա, գլիւում մււ՚ոգբ կլւսււոուօկօւն դէբճ "ւ֊՚ւհ հբ՛ 
րե. \յ.սւոու.հու լոկ սւռսւլէսւհռ, է՚՚կ ս՚ւքս՛ նւս պւսսէմւ ոսմ 
է քւլր նեբգօրՆաւկան գէրք"վէ ււրպէս էէ ր սւզղաքանռւ.՛ 
թետն գլուխ։ 

Դվւաարանա1ւա7ւ ընթերցանելիք . 

1. Այ/»ա(.<ք »ս.եզՆումշ \\–^, 3– 

շ. 1՝բախէո և. Եկեղեցու, սկդբնօւկան վիճակը, ^է 
4-25. 

3* Մարդու. մեզսէՆչումլէ, Ասաուծու ո.սքսւսք1քս»ս1ւ1ւ 
ու սււ.եւէւիքշ– ւ*. 

4. ՚)»,էէ ւ Հ«,քէլ. Գ, 1-16. 

ս> Սւււոո&էս)ւօ օէպւսկաււուիյՆ ու. \>ուհ րնաոոէ-էչրէ 

Տ, 1-22. 

6. կ՚;եզեզ. է. 

7> Ասսւուծոք օրՀնութ իւնն ե. ուխսւօւգլէռւթիւնըէ 
Ը, 1– ք>, 19. 

Ց> ^աբելոնի աշօւարակաշիՆոսթիսնլ1է լեզուս>1ւս։ռ՛ 
Նոէ-մը և. մարգկանց ցբոլիլը* Թ» 1 — 9. 

9. ԱքրաՀաւք, ԱսառւՆռլ ութ անգամ եբԼաքն ու. 
«ւիաագըութիւնը. *(*, 1-9. յ>*Ւ, 13^18. ^֊1֊, 



;,ՕօՕ»^1ը 



- 130– 

14– *է, 18. ձէ, 1—27. *Ը, 1-21. Ի», 9-14. իք՛, 
1-19. 

10. Ս-ա»..»») ոլխ^ը Ի-աՀաք^ ^1". )*>■՝. 21—24. 
ւ-Տ, 1-5. 23-25. 

1 1 . Աւոոուծոք ռ։.խէ1էադոու.թիէձւը Ծակռվբէ Հեօ։, 
ԻԸ, 10—22. ԼԵ, 1-15. 24-32. 

12, Օօէկովբէ մարդօւբէական օբ՝էՆօէ.թ իւնը– Ւ՚Ըք 
1-22. 1"Թ. 

13– Յակռվբի թաղոսմՆ ու. ճօվսէփի րէ.օսւգբու.թ կւ.– 
Նը է՚օբուքէչօւ^ոց գո՚բձէ մասին՛ V՛ 



^է. 



Լնգւ«մ,«սւեանի երկրօբգ գէբքը կոչււււ.մ է Լրէ;ա– 
ներէ մէէ Վ^ե^չլեշեմոթ՝ ա^սի՚եքն «Այս են ւսնռւանօ։, 
էսկ Սօթանսէսուն քլ կոչեցին ^կզօգօս՝ այսինքն՝ Եչքէ վասՆ 
զի Աք/ս ռոքում պսւտմու-աՆ է \՚սրաւէււսցււց էՔՐ "Գէ՚ք՜ 
աօւէհց ե– նոցսւ կեւսնքր մինչև. Աինա սսւոո ^^ասնելոէ 
Ա|ս պսւտմութեօւն ժամանակը ւռև֊ում է մօա 145 աս>– 
ոի, աքօինքն Լրէաների պասւմութիւնո Յովսէփէ մա^իը 
մինչև. վկա։ռւ.թ ե՚ան քսռբանի ^աօտււււռու.թիւ.նռ "իՆօււի 
մօսէէ Սուն ժամանակի կւսյիւո օէսւլիս է և. ™օոոս առա– 
քեաւշ (Գազ. Գ, 16-18). 

Ալից ԳՐքէ նպատսւկն է ^սւստտսէ գռո^մել Ասսւօւ.– 
ծոք ^օււատացեւսւների մսւօի մէՕ Հին Ալ.խսւի եկեղեոու^ 
վերքնակօւն կսւզմւսկերպօւԹիւ.նր ե. էոսէչ ժոզււվրգին Ժե 
օրինագիրքք որ կանռնօւլոռէ; ու. ճշգէ նորօւ եկեզեցա՛ 
կան–թսւրուական Ա. ^ասսէռսւկական կեանօնւ ռէ.դւլելռէ1 
գհպի Ասաուծւււ օւնօբինռսթեան զարգացում ր։ 

ՕՔէ ր՚՚վ—նգւօկոլթիւնը րաժ անւում է երեք ււ– 



Օօօ»^1օ 



- 131– 

^ոշ մաււերիէ Առաչէն մասը քԱ — յ>(^, 36) պօ։էոմոէ,մ է 
ձչքիՆ Նւսխընթաք գէպքէրը, աւքն է նախ, ժոզօվրգի նե՛ 
ղութիսննեըը եք^ուււււօլւք (Ա). 2 \^^վ^^սի 40 տա– 
յւուայ պատմռւթ-էւձջ (՚յ՛ 3՛ Մօվսէօի կռչռւիքն ու Ե– 
գիպտռօ գառնաչը (1*^ — 0*1. 4. 1ւորա խանքերը Րսրւօ|է~ 
ձացոց ագաաութեան Հււ/մար (Ե — %) 5> էննր պաւոիժ– 
նԱբը Փա^աւոնէ Հքօ/. (է — ^)՛ 6– Տս՚ա^ք կւ^ըգ՚ււգրՌէ.– 
^իլնը և. ասւււէքէոոքլք. պաաէժր (օ՚Ա — Օ-Րէ 36)> 

Մո^քորք մասր օ՚Րլ 37 - ^Ը) 1(էքւ^՚(՚յայ2(ււէ.ւք (- քւուէւ 
^էՔԸ՛ է" ^՚՛ ս/ս՚ւուքոլւք է 1 , Աո.սւ9^է( ք1ա%»ա^ծւուշր( 

յյսքս)^^ կարգը, անգբանկաց նուֆռոլ.մ ը ե. ամպէ սիւնը 
Հ*(՚, 37– *"1–). 2. Ա*յ»ւ.քյ Կ^-քմքր *~<»^((*1֊– յ՚հ, 21.). 
–3> 1՝Օք"՚՚յէՀ<՚՚9՚՚9 ՚^՚՚՚նապար^օրգոա-թ-իւնը անօւպատռւմ ե. 
հրաչապէս կեըակըօվչը (*ծ, 22– *է, 7) 4. Տազթոլ. 
^էւն Ամտզեկացււց վբ"1 ^ &ռթորէ աւցը* (^է» 8– յ՚Ը)» 

հս^ երրորգ մասը Լձ^ — 1") սղաոու.նւսկում է Օըէ՚Ա– 
յւգբօւ.թիւնն ու. վկա^գլթեան խռրսւնի կազմակեբպռւ.– 
Ր՜էէ֊նը, որէ1. Ա(ւտու.ծո| գլխաագրօէ-թիւՆը և֊ ժռզռվըգի 
՛գալը Աինսւյի մօսւ (ձ^ — Ի), առածին օրէնքՆերը և. 
զգո,.չաըումն –^անաան մռնկու Հ».մս.ը (ԻԱ– |՚1֊), 19– 
1՝% 20– ԻԴ–, 1դ2.կաբգագբ«^թիլ^նքոՓ՚"Ի տապա. 
^ակի ու. կվարվժհան (««բանի ՚^տմաը, (ԻԴ>, 12 — ԼԱք 
18)* 3* Ժօզռվբդի ռսըսւցութիւնն ու. ^ետ1ւանքները, 
(ԼՐ — ԼԳյ. և. 4. վկայոլթեան խււրանի շինութէւՆը 

ՀԱ-Ի՛., 

1»Թ– 

ՕՐԷնՍ՚ՒՐՈՒԹԵԱ՚Ս ■սՊԱՏաւ՚Ս ՈԻ ձԻՄՔեՐՂԸ 

\*ւէրաւէ^ ընկնեչռվ Եգիպսաս, պ^աք է աքնաեզ ոո՛ 
Վռր^ր Հսւռաչել ու. փափաքել փբկռւ.թեանէ՜ 01^1 նանը 
յհի աակ,. "րր. գըդլ,եց ն»բա Հբտչ Ծռվսէփի մւակէց քեա 



(1ե*Օօօ»^1ը 



- 132 - 

«.«ր Աւգ ժամանակ նա պէաք է էԻւե^է ք^ք առաշաւաք 
փաոաւռը կէանքԸ և. |ու1քա|^ր աւևտիքնեըն, ոբոն^ Հա– 
կւաււակ էր նււրա ա/ն ժամանակի գրաւթիւնւլ. նա պէաք է 
ւէշէը ՚^ւգ ամենն ե. նօւ.իրօւ.էր Ասաու֊հռւ կամքինէ »»- 
Դ՚՚*1՚"–ԲԳԸ ՝՚գէ՚՚1՚՚"՚՚3՚՚Տ Հ^՛" 1—րա^եբռւթիւ.Ն ռւնենալովք 
շասէ անգամ մօչորոէ-եց, շեզռւե^ ՜ճանօւպարկիցէ պաշ^ 
աեգ ւէոլւ>1(ծո| ռոԹբէ աւչ և. նւյոէս մէ9 զւււբգա^ս՚լ մաոմ– 
նւասէբռւ.թհէ,Ն ե.. նա սոօւով կպաւ. "՛էգ ՚՚ւ՚կբե Տ"՛/""՛""՛՛՛ 
թեան՛ \քակաւն Աաւոօւսւձք ՀաՆաօէաբիմ մնաց էւբ խուէա– 
մանն ռւ. օւնոըէնռլթ եանք նա չմերժեց •"/ք– մեզաւ.ռր ժռ– 
զովուբգՈէ աքլ էւււ|է> իււկ ա^գ մ՚ւէզովբգօվ կամեյօււ. կօէ– 
ււ1ւարոլ.մն •»■»/ քէ–/) աւ.եսէէքէն։ Ասւօոււսծ կաեես օ.ոօ>ս– 
Ծգէպաոսէցւ սեփական Ժոզռվւէւրգ գարձւեգ, ոառ ռրռւՏ 
"՚էԳ ՚՚էՔԸ ՚՝"ք՚" 

մենօւմօաիկ ռւ. 
նււրաւկի ^ե.ո 
կււապսւշաական ւ 
գեց նռրան օրենքի մ^կ խէօտ գ՚՚(բ»ցէ ՚^էք՛ որպէս գի 
գւսսաւիաբակէ նոբան, սւրժտնացնէ էւր Հւսղօրգւօկցու.^ 
թեան և. ամենքին ցռյց տա/ թ1տ քնչ է նչանակում Աա– 
աօւէոյ սեփականոլթիւն չինելւ Ըաա ոբում այգ օբէնս՛ 
դրռւթիւ.նն )՝օբայէլօւցոց վեբաննռւթ էւնը եղաւ.։ 

ԱսօէօւսւՆ իլը սէուաէէ աւեաիքււվ ամենքէ Հաւաա– 
քի տռա^ բաց աբաւ. խբ խոստացան ապսւգա/ փբկոս– 
թէ՚֊նշէ իքկ "ինայի վբայ դնելով իւբ օրենքի ուխսւը^ 
ցուց աոսալ. թք; ինքը թնչ էբ պաՀանշռլմ էւբ սեփա– 
կան մսղովբդքց, ք-աւց ոբ»վՀեաե. մսւբգիկ չէին կաբռյ 
սեփական ռյժեբօվ կաաարել Աստու.հոք կամ քո, ուսաէ 
օբէնքռվ նււցա մեզքեբն աւելի ևս էւբեանց գիաակցու.– 
թեան էին հասնում, նոքս. սկսում են գիաակցոք,թեամբ 
սէկանել իւբեանց մեզքեբն ու^ Հեսւղհեաէ սկսում են ձըգ– 

ւ։.,ց,է,.–օ.։։։։.,ՕօՕ»^1օ 



։էքՏ"3 »>՚"՛ 


Նգը 1,դս.ւ, 






<. \).,,աուաձ 


էռւ Տկ և. 


թ»,».,ր 


.«- 


յօ,էքմս,կան 


ւ-քքկ՚^թէ 


ան մէք մ. 


ալ 


ւ ,ր,վ՚;ե^և 


^՚Ր-էԿը յ"/»ր»ւ".» 


էբ 


անկեալ է^Ն 


սպարԳ ։1բաւ 


Ս..ա.ւ.»է^ կ– 



«ււէ/ ուԽնգռել սււՆւ օքւ ՚ք՝րէօտոսհտ պէւ՚՚ք է սւուանօււեսէ 
էԼնգՀսւնրւււպէս գ^ււ՚ե՚լււվ •"ւգ օը^նտգըռւ.թ^ւ^ը ե՛ 
ք^ք ակդք1ււ.ՆքՆէ(քւ^ Հ/""/ ^ գաաաւոռւււ.աՆ ։ որոնք ԲԸ՚Է՛ 
խոէ-մ են մի ^իմռւ-նքի^է ՚"^ է՝ "ք՛ ՝^՚ոտու.աՆ իւր սե–– 
^ակւօնութիւնն է գաոձնսւ.մ Ւսրաւ^լ1Թ^սըէ իւր քաՀա– 
՚Նաքէսկւսն սքետռւթիւ^ն 4՛ շինում է ՚Լրաեւ^ը կեէոե.ու.մ 

Ա> ^սոսււէրռռհօ հբրԱ. սւոսւոլսւՆպեսւուԹեսւն Հասէ– 
աոէկնեբ պարոաէ^ոը էին լոել իւրեանց Ասսէ1էւ.Նռյ կս՚մ 
^էսրքաւինէ աւն 1ււ> նռրսէ Նսււաան1էրի՝ ՍոՀս^ււ^, Ցէսու^, 
֊գաօւէսէ-ոոա^) մարգւսբէների ու. թագաւռրների մի^ռշով* 
Հնլ. յ–^, 5. Օ՚աա. Ը, 22.)> Ա;^ հ որ շեշաում կ նաև. 
Նսաւի մարգօւլւէն– «Ասսւուսւծ իմ մեն ք;, և. ոք արաս՛ 
3^ Գ՚"^9 «ք*՛՛»" Տէր Հայր մեր, Տէր գւօսէաւ.որ մեր, Տէբ 
ԷՓ՛"^ ^ք*0> 8կ թագաւոր մեր, Տէր Փրկիչ մեր՝ ևնա 
Փրկեոցէ զմեզ» (Եո. ԼԳ, 21), 

1^. ՚Րանի օր ԱստուաՆ թագաւոր է, նորա Հպա՛ 
■աակնեռն /ւս պէտք է նորան ^ալաւոարիմ քինին, աս– 
ւոու.ւսնսւպւսշւո լինին՛ իսկ ռվ "՚ւգ ււ՚սսւռւ.ա0սքւսշւքւռւ–/9օ՚աս 
ռւ.խս$ից գոէ,ռս գար, ՚՚<–ր^շ չասաուաՆ, առարկայ կամ 
կուռք պաչտէր, կամ կախարգււլթիւն անէբ, քարկոն 
պէսւք է Ժ^^Ր՝ ^՚– է^ձ՚էէ՛՛ Աաաու.սւ1՛ սուրբ է, (քո^ո– 
վօւբւ^ էլ պէտք է սրբապաշտ ւֆնէր։ <Օււէ.րր եզերուք, 
զի ես սուրբ եմ Տէր Աստուաե ձեր». Հրամալում է Աս*՛ 
ոուաՆ. (Ղ.և.տ. 3՛^, 2Ն ^լ^աւոութիլնն էլ ն՚չանակ էր 
մաքրոլթեւսն, որ կրում էբ ամեն է՚սբսւյէլոցի իւր կեան– 
քի եօթնօրէքից սկսաՆ, աւնպէօ ոբ պէտք է մաքբլբ 
չինէին ե. նոչն իսկ ուաեսաի մէք րնսւրութիւն անէինլ 
կամ բնգՀանրսւպէօ թէ աշխարհի ու թ՜է մաբգկանը վե- 
րաբերմամբ լօէին Ասաուհոք պատուիրաններոէ 

Ալ 7*< \յ,սօւուաՆ էթրե. ամենա^ւի Տէր, բարիքներ 
^ պաըգևներէ ^ոզ ու նւսչուսէհք իրաւունք ու գասաւս– 



,,Շօօ1^1ը 



- 134– 

աւսւն բայիռդն էր իւր Նւէւռանէր^ միքււ^ռվ. ամենքը սլէաք 
է նորան Հււէ^ն, իւբ աեօւնռվ գատէէն օւ֊ գսւէէւը էօէ^օւ– 
էք^^էււ Աւ-սւո^ ե. ոչ ռք ֆրաւռա.նք չտւՆէր երկիրն ընգ 
միչօւ հսւխեչոԼք աԱ միաքն 50 աւսըւէվ, –րիւք /&•«»/ ՚>քՏ՛/»" 
պէէոք է նռրոգօլէրէ Եօթը ասւրին մի անգամ էլ պխօէք 
է ոչինչ չՀնձէին ու, րու,սա^ը ադքաաին ոէ^ եկին չինէբ^ 
Աքք և. անգրանիեն ու. սէսւսանւէբգբ\յ.է1տո».հու.ն էր ասւս>– 
կանո^մ, 

Աէ-րեմն ասսւօւ–աՆ պետական օըէնքով սչաչմօւնալ.ո՚– 
րու.ահ են երկու, կարգի օրէնքներ՝ ասւոու.աձպաչաոէ–՛ 
թեան վերարերեալ ե. քաղաքացիօւկան կեանքի նկաս։–– 
մամր, Առաք^ին կարգինը զարգացրաՆ է ՚ՀԼտացռց գ^՛ 
քոէ.մ, իսկ երկրորդը ^^րինաըւ 

Գասաքէանական (քւՓ^Րց՚-^^ելից. 

1. Մ»^«է./. կ^չոՎլտ– Գ–Գ՚). 

շ. ՄքւՀււէււէւ .1.. ԱՀարօնք ,.սյուէւււ..ւք հ՚1ւ \Տ.սս,ուՆռք 

կ«.մքքլ Փ«.,.™լօՏ.է1 Ե, 1-13. 

3. Փօ.ք0.ս»նք <;»4ա»ախթքւնր. է֊Ը, 15. 

4– յ,սււււկի Օրինօւգբււէ-թիլնր, Օ՛Ր, 

5. ս֊նգրանկա^ նէււ իրաբերոսթեան օււ^՚^՚ք– ^ ■*• 

6. Կարմիր յէ«վԱ անցնեչշ. ձԳ, 10-31. 

7. Մովսէսի գոՀարանական երգը. ձ֊Կ, 1-21. 

8. Ծինայի օրէնօգրութիւ.նը. ձ^ք^^, 1-17. Ի. 



՚) Շռվսէփն բաբեկամացաւ 6-1;– ^"վ՚-ւ-կան ^աբսառւթեաՆ 

աոլթծան 4>արաւոՆ Աամէս կամ \1.մ^զէսշ, ս,։ւալել ևս Ամե– 
նռվփթիս Ա. էէ-օթմէս Ա. ի օրոՀ ^նաւ Ծովսէսը, որին ազատեց 
^«թմէ« քէ, ի ղոլ,,արը \»աթասու, ք^ոթմէս Գ. թչնամի Մ՛՛՛/՛՛է– 
սի. յեաոյ Ամենովփթիս Բ> եչքք ք^ոթմէս Դ. ի «րով, ոը և ըն– 
ւ^ղմուեց ձովոլյէւ 



ս;Շօօ»^1օ 



- 135– 

Ց. Ասսւուծ՚ոյ ուխսւը շնտրեաչ ժողովրդի Հետ ու. 
էօսւււնսէբւոնեակէ օւախօւսւկնե րբ. Ր՛)*. և. Լք^. 

10. Ասաու.Նպ երևաւը ՄովսէսիՆ Աէնաւէ վրա, ե. 
ս՚ւլն. Լ% Ո-ԱԳ, 35. 

11, *Հ^եւսւութեսւՆ Խոբսւսև կսւբգո, ք՚է 



1,էՒՏ11>1Ա*Ս 

Լրէաներն աւօ գէրքը կռչում են ՝Լս>ւիկլււս՝ սւքսէն– 
քէն՝ «Ել կոչետ^ւ, րւնօէոէն թ արգմւօնռւթեւօն մէք կո– 
չու֊սւհ կ Լևիաիկռն կամ գք՚բք Ղ,Աւոացոց, վասն դի աք՛ 
գոբ մէ9 են արձսւնաւնագրօւ աձ աքն առսրբ. պարս։։։ււ.ո՛ 
բութեսւնց Օքէէնքներն ու. կարգի-րը, օքէոնք գրուաՆ էին 
Ղ,ե.ռւ. ցեղէ վոաքէ Աւէւտի և. Լջկանեոի ռաբբիներԸ կո- 
չում են աւգ գիրքը օրէնք քա՚^անաքէ^է 

Ղյւօւակսէնռ պւօրոլնսւկում է իւր մէԳ մի ամսռստք 
պօւէււմութիւ.ն մհւօւԱ ս>|Ն է; \ւղիպօ։ոսիռ ելօւՆ երկրորգ 
տարուօւք առածին ամսի մէկիւք մինչև, երկրորգ ամսի 
մհկը Լնլ. 1–, 1. 9^֊իւք. Ա, 1). 

Այս օրէնսգրութեան 1ւսւատավԿ է՝ սրէագռրՆել Կր– 
ըաքեըօը՝ ի^րե. \յ֊օսէԱւ.Նօք ժոզովրգի՝ նոքն իսկ Ասսւու.– 
Նոյ անմիջական կառավարովժեամր (\ևտ. ձ՛^, 2). «(.- 
ստի ե. րռվանգակում է աստոէ.աՆսլաշտական ր ՈՀոր օ* 
րէնքներքէ, օրպէս դի գոցանով Լին Ալխտի եկեղեցին ա– 
ււսէԴնռրգուէր ե. զեկավսւրոէ–էր գէպի ասաէուօւՆաքիս 
՜ճ՚չմարիսէ կեանքը և. Հազորգակցութիւնը (ք՝. 0^. ԱԱ» 
1 — 13)՛ ՝Հասնորոյ և. աքսսէեզ արձօւնագրուաձ են մ՚ռ– 
դովբգի «րրագորհման (">/"/> միքո^ներն ու եզանակնե– 
րըէ Ելքում որողուաՆ է աեւլո, ուր պէւոք է զոՀարե֊ 
րէին, և. կարգակաաարումը, իսկ Ղ,ե.տակտնոլ.մ գրուաՆ՜ 
են կանոններ՝ զոՀերիւ պզհուքժեան և. տօնեբէ մաօին* 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



Ղ,ե.սսււկօէնւէ բաժէ1էնէ.1էւ–մ է ինքն ուա էնքևան ե– 
րեք ւ^՚չեալ մասերիէ \Լո.աՏիՆ մաէաւմ ԼԱ — ^11^ գբռւ.ա^ 
են կանոններ զոդերի նկաամամբ.^ 1 . աոՀաբեռոէ.թեօւն 
աեօակներըք նպաօէւսկր և. կօւրգերր. (Ա - ^), 2. քօւՀա– 
նանեբէ նօէփրւււմը. ԱՀարոնէ կարգազանց օրգէներէ պաա– 
ժուիլԸ, ԼՀ - •յ. 3– Օուրր և– տնսէււրր. կենգանէք, (»Ա1ւ 

^քկր՚՚ՐԳ՝ (^(* — Ի՛*)՛ ^րբութէւ.ն Ոէ. պղՆու-թէւն. 
1. ֆննգականի օրէնքը քժ(*). 2. է^ււրռւււները, ԼձԳ - Յ՚Գ^է 
3. Ա^ւսէքս՚յ պզՆռւմն– (^1՛)– 4. ՚ք՚ւսՀս>Ն>է1|ապէսէՀ1 մուտքն 
ի սրքւոէ.թիլ,ն Սքքոյ. զուօւրօակ թռզդլթ՜եան և. աօն քա– 
ւ.ութեան (^%)> &• ՏէՈ^երլ կանււնբ և. արիւն ու. մե– 
ռելռտի ուաերւ. ւսրգ1քլքը. (^է)՛ 6» Ղմուօնութ եսւն օ– 
ը1^նքնեէւ. \"՚Հ)՛ 7. ^րօնական ու. բօւրոչակւէւն խրաա– 
նեբ. (յ>(»՝– Ի). Ց. ^^անոննէէր քաՀանանների Համար, 

նբրորգ (ԻԳ— Իէ) տօնեըը. 1. ՚Շ՚սրաթ ու ւքէծ 
օ,օնեբ. (ԻԴ.– Ի&). 3. Ո..^» ու տասանորգ (Իէ). 

Ըսա սւքսմ Ղ,ն.տՕէկօւնը որօշւււմ կ սրբագորնեչւււ. 
կօւնոններււ և. ւսպսւ Թէ օ–ոզովու.բգր ինչպէււ պէւռք 4՛ 
սբբ.ռէ.է և. ինչպհ" "(հ՚՚՚ք է վեբա^երռէ է Ասւոուծօյ (լ նո– 
ոսէ ւօոաբսէՆոց Տ""" 

ւս– 

ԱԱՏՈՒ՚Օ^ԱՀՏՈՒԹեււ՚ւ. ԿԱՐ՚ՒեՐԸ 

Ասէոուհու օ–ոզռմւ»լռգն ք՚ւր ասւօուանաւււչսաւթեսւս 
կամար պէտք է նօւԽ ու.էւօ՚1>աո մհ ււո(.ոո աեզ, ք՚|5 "՜ 
րովՀեօէև. սւնապասւով անընօւմ էր ու չկր կարող կաս– 
նւատուն աեզ ունենալ, ուսէո^ պէտք է ունենալ յա– 
աուկ վջան, որ միչտ հաչէր Հետը վեբ^նէբ։ Այ1ն վբտննյ 



սւՕօօ»^1օ 



- 137– 

որում 4-ողէվոա.քէգշ կաաէէւրօւ,մ էբ իլր ասաուանպաշօէւս.՛՛ 
թ-իսնը, կոչւ.ու.մ է "■ի-ր՚՚ն վկաքոսթեօէն»* վասն պ^ "էԳ՜ 
աեղ էր Ասաոլւսծ երէւում իլր փաււքով Ա. Ա՚ովէւէէւին 
սէալիս իլբ վկէարւթիւնը կամ ւարօնութիւնըէ 

Աքգ /■որաէւք մեհու-թ-^ւնն ու. ստրգ ու. կարգը մի 
օէռ. մի կարգսէգրեց ԱօաուաՆ ինքն և. Ս՚ոՀաէս^ կաւոարԽց 
իւր Տ^րոջ պւռաօսէրը, (նչք.ԻԵ–)՛ Գիտենք՝ որ \Լւ։աւէւ.աՆ 
էոաչիօ 4՜ ի^ր շնսրկներն, իակ մ՜ոզօվււսջգո էնգու.նու.մ 
է ու. գոկանռէ-մ։ Ժ–զովսւ.րդը կօէաւարՕէ.մ էր թէ ա|ք. >«»- 
աուաՆպւօշօւակօւն կւսրգերր միմիայն "ւքգ խռրանռէ֊մ Լ. 
թէ վայելում \3–օօ։ուՆոք յնռր՚^ներրւ Մովսէօը դհ՚^^է 
աուօււ. վկաւութեսւն իւորսէնն յէաո սււն Նկարագրենք որ 
ց1յց էոոսաւ. նորան ԱստուաՆ (Ելք, |՚1յ– Իէ)* ՝^էԳ 1""՜ 
րանր շինեցին րեսեքիէ;լ և. Եււիօւրը, ^քէՀպ^ս Նկսւրագրուսւն 
է թե Եչիտ գրքու.մ (ԼԵ— ԼԸ) և. թէ առնրրայետիս գշ– 
րաՆ ^օղոսի թղթում (Թ, 1 –7,. 

Ամրողք խորանը չոսստակ նաՆկուաՆ երկար քա– 
ռանկիւնի էր, սրի երկարռւթիւնը ընկաՆ էր արԼելքի^ 
գէպի ար1ււքո«֊աք 30 կանգու.ն (1^ արյ. 11 վերշ.^, իււկ 
լայնռւ.թ՚իւ.նը 10 կանգօւԱ, (6 արշ– 9 Հ^րշ*)> *1րւ՛ կււղ– 
մը էոարէոհւում էր մի րադ ք 4 նռյն քառ.ակռւ.սի ուք– 
ղւււթեսւմր, որի երկարութիւ.Նն էջ 100 կօւնգուն ^65 արշ, 
10 վ). իկ ւայնութիւ-նը 50(32 արյ. 13 վ.), Հկայութեան 
խօրանը մէկ վարագպրով րամանոսսւե էր երկռւ մասի, 
արև-եւեօւնր 20 կանգ է (13 >»• 2 Հ>) երկարութ եամքլ ե. 
կոչւ.ոլ.մ էր սրրութիւն, իսկ երկրորգը արև.մսէեան կ՚ւզ– 
մոսմ 10 կսւնգու^ երկսէրուԹեւսմրէ 10 չաւնու-թեամռ. ե. 
10 րաբձբոսթ եամբ, 1ւ կոչւոսմ էր ոսրրռւթ-իւն սբբոցէ$ 

\՝ակը վերևից բաց էր և. պ»<ւո<»ծ էր անկուաե սիլ,– 
ներով կսէՆգու.ն բօէրձրուԹեամբւ Աիւ-նեբի մէ9ր Նան– 
կոսա^ էր բե^եղեայ առ աղաստներովէ Մէււ.աքը արևել- 
քից էր է որ մի րացոլահք էր 20 կանգուն և. Նաեկ– 



ԱլՕՕՕ»^|Ը 



է-օւյմ էր ««.աք ■տաոէոՀէ Այգ գրւան ներաը գըււսաՆ էր աղ– 
է՜՚ԿԿ^ –եզքքնշ, ոը մի քառւանկիէ.Նի >՚քկզ կ 5 կան- 
գուն երկարութեամք-ւ ՚ 5 լաքնււսթեսւմքլ ե. 3 բս՚րձըու.՜ 
թեամքէ Աւգ ՚ րկ՚Ալ լտն»ւ.յ էքն Հօզով »«. քաբևրավ և 
վքէան յւ^սւֆ^՚ք կին մաաւ։Հ.§անւււ.մէ ք^՚ըկղի ք՚^Րք^Ը պա– 
աահ էր պպ^ձով և. Նայրե^Ա յյոլքսծ եդ^իւ.քնեը էին ներ– 
կաւատնռւ.մ, Ծեգանի «<֊ խորանի մէք .»եզոա.մ կար մի 
պդնձի ալազան, արի մէք քա^անաքք պէաք է նախ լալա- 
նային ձևռք ու ռան^բը ն. ապա մանէին սրրութիւնշ 
(Ե^ք, Լ, 18—21). 

Հ\րր.Զւթեան ^արալային մասում գանւօւմ էր մա– 
քօւ-ր ո՚՚ւ^ոււք եդթնաչեաչ աշ^աանակ, որի մէ^ ^Իւ^ վառ 
էր լինում ^«–քուր ձհթ (Եչք. ԻԵ, 13– Իէ. 20). Լիւ– 
ոհոում Լար մի սեզօէն ռօկեպօւօւ, ոռ ^ււ<ւ.ո(.(ք էր էէւե՛ 
զան Լայքին երեսաց։ կամ Հառաքաւյւրա^ սԽզան», զի աք՛ 
նոր վր—լ ամեն ւչարաթ գրւռլմ էին \՚ձ րազարՀ 12 ը1ք– 
զորի քւօօյ6ցէ \ԼւգաԾզ կաւին ե. օպասՆեր, խնկոց ե. "՚էԼ 
անօթներէ բոլորն ն.ռ ոռկի ՌԵք 23)՛ Եոկրորգ վարա՛ 
օուոծ գիմագ գրռւա^ էր խնկոց ոռզոէնը, օր օո^պաէք էր 
1ւ չ՚՚բ" անկիւննեբում եզքիլրնէր ունէր՛ ալգոր վրա/ 
■քքյա խնկ^«^յ էր խ,լ^նկը (Լ, 1-8. 34– 38)է 

Աբրու–թ իւն սոււոցո բաժ-անւում էր սրրութիւնից 
մի վաբագոլբով, որի մէ^ գորհուօւհ էին քերռվրէներ 
(ԻԶ, 31). ոօբս, մզ ռեդում գրոսահ^ էրուխաի աապա– 
նակբ, որ մի արկդ էր 2՛/, կանգուն (1 արշ, 10՛/»^՛) 
կկաբոլթեամբ, 1՛/, կանգռն Լ\հ՝/ ^ վ.) լայնութեամր 
և. նոլնքան րսւրձրոլթեամր։ Ա|ս արկղը ղինոէ֊աՆ էր 
փայաից ե. նեբսից ու. ղրոից ոսկով պաաահ՛ \Ւանկո^լէ 
ոսկուց էր և. կոչլոլմ էր քալոլթիւն, որի վբաք կբպ– 
ԱրաՆ էին երկու ոսկի քերովբեներ իւրհանը թև.եբո ՆաՆ– 
կ-ցի վբաչ էոարաՆահ՛ Տապանակում ղրսւահ հին օւաււ– 
նաբանեակի աախէոակներրէ մի սափոր մանանա և. ԱՀա– 



- 139– 

րռնի 0օւպքւ (Օրր, Թ* 4)՛ Վ,եոքեռօւ.մ Ս ովսէսԸ դրաւ֊ 
աքգսէեզ և. օբէնսգէրքը, ((՝ Օք, ԼՂ^ 26) I 

ցռց թւԾգաէ,արի բնակաթանն էր է ռրաեռ Հաւոէքւ֊ում էր 
յ-ռղովւէէ-օդո ւԼսսւօւՆօէ Տ^ս) Հազօբգակէց ք1էնելու. Հա» 
մար (Ե|, ԻԵ, 8. Ի(*, 42. )ւ Աքգ խորանը ներկա քաց;նում 
էր Ասաօէ.Նռյ աբքօւրլթիլնրէ օրի սրբ-ութիւնը ՍԼսաօւ.– 
ծո/ աունն քրլ իսկ րակը նււրա էչխանոսթիւ.նն էր։ օր– 
աեզ նռրա Հպաւոփկներո մօաենում էին նսրանէ Ժ՚ւզւ՛–– 
փ՚^֊րգՐ ւսաաԾղ էր կէօսւարււՀյէ է՚֊ր սոււոոլւս&՜սւսէշւուււ.–՛ 
քժիւ.նր ւսւսինքն ոզէօւկէղ մաաքէւ^սսէնու մ էւ. ւսղօԹռէ-մէ 
Աքսաեզ սղքակէգէ ^ամար կ՚՚՚ր մի թարձրւււթիսն կամ ււե. 
ղան, էէւր օզււրմոսթեամր իքնօ^^մ էր Ասւոոէ֊ած՛ դէ՚ղի ^ա– 
ւաաայեաչնևրը Ա. վերքեններս քււսրձրանօւյ էին գոկօվ 
գէպի նռրսւն։ 9ևզանի րաըձր եդ^իււրները նշան էին կեան– 
քի էլ "ւմ՜ի ւրռսթեան. աչգ եղԳիւբների միէոցռվ էին 
րացւում ժռզռվրգի Փրկութեան Համար ասսււււանային 
միքռցներ՛ Աւաղանբ նււրա Համար էր, որ Ս.աւո»(.&ո| սպա– 
սաւռրները լօսա^ռւէին ու. մաքուր Հոգով մօտենաւին 
ւօււ. ^էրը Ա. րարէխօսէին ժողովրդի մեղագ Համար Ա. 
անսրբռւթեամր չմեռնէին (Լ, 19)է 

Ար^ութեան մէք քաՀանաւք պաշտօն էին կաաա– 
րոէ-մ (է՚բր. Թ, 6)ւ որոնք ե. պարաալոր էին Հացը գը– 
նել, խնկեչ և. աՀտանակբ վառեր Արրութ իւնը խորՀրգա– 
Լ.ՈՈ կերպով ներկէսլօէցնոլմ էր քրիււսէոնէակսւն աա՚ճաւրի 
նախաաիպրէ ուր մանում են ր"լոր Հաւատացեաչք իր՜՛ 
րև. «քոէՀանաւք Ս1ս|քւո(.ծ|)/> (Ցալա. Ա, 6) * վաչելելոլ. 
Հօեաոն աեղանիցտ, աղօթեչու ի խնկարկութէւն էԼսաւււ.– 
Նպ (Ա Կոր. Ժ, 21. Ցա,«.. Ե, 8– Ը, 8), ՝^րիսաոսի լու– 
օով լու-սալռրուելոլ Ա. աշիաըՀը լուսաւորելու Համար– 
ԼՇովՀ. Ա, 9. Ձաւս,, ԻԱ, 23). 

"րրութիլն որրոցբ ԵՀովաւի առանձին րնակարանն՛ 



(1ե*Օօօ»^1ը 



- 140– 

է,, .,-էդ տ» 1 յ է, ^ւ,.^,է«,է *., ւ ւ.,– 

ճ,. յա..լյ^ կ Եհ.վա% է(.Լա> –՚՚է^ք-Հ ^ յ–/–^–՛.՛ 

,... ւ յ-֊չււէ կ էքէ-ք է–^%–,–^–է–<., .ք - 

ք1է–^ /^ –է,ք.ւք ^–սէ^ւ-Ն .օ^ք^ էա,՚Խ–է.1 էր զւ,գ 
աքիւ.ն.վ, –ք^է– քք ՚-ՔէԿ ՚–1–ծ»ք ՚՚՚ՂէԿԸ (՚>–է–. 
<»%, 14—16. ե,ք. *>՝, 1)> Օքք.^թ^–^՛՛ (1Ո"9( 1ք4>՚«^ 
նաւքաաա^պն էր, *ւր մաաա, ^րիաաաա ի^րե. ւաէ^^սւենաս– 
*-*» Հ«հ««1»«.|»»ւզէ«ք քլ. իէր ար^ւ.ն«վ փրկագսրձկ մարգ– 
յ,–ն, ֆ,ր. ք–, 11-24). Օրէնքի աախաակՆևրը մ^^րգ– 
ք«/^քէ –Ր»ի հեբքխն Օքէնքքւ էւ. ՚^էաււաա^ պաակեբն 
^^ն (ք*. Օր. Լ, 11—14. Ա. Ժ, 8)ւ Մանանան ՚^րէւք֊ 
աաաի մարմնի ե. արեան Հազորգալթեէււն նաիաաէպն կջ 
(8.ՀՀ. Հ, 48-71. Ա V– <^՛ ^)՛ ԱւՀ-ք–^^ Նաղկող 
ք»>.պը նախատիպ կ Գքիաա»^ խաչափա^աին, «րօվ ա– 
ոա9օւ.աւ անսքազաբեր ևկեդեցին կԽնգանացաւ. ււէււ.իաե՛ 
%օւկան կէքնտց ու փրկււէ.թեան կամարէ Մեր Եկէւզե^ւււմ 
9րք^ւււթիլ–Ն Արբ.ոցը Լխոըան) ոեզանՆ է, աապանսւկի տեզ 
քու. նսեզանն կ, աւսանա^անեակ^ աախաէակշ \Տ.ւեօէարւսնն 

էւ Ա^արօնի ցու^պը—խա^ է, մտնտնաքի առւփը Հա– 

դոջգռւ.թ^եան է։ կին է 

Վ,կալէււթ–եէււն խորանր 1Լւեաեա^ եւ.կռոէ–մ նւսխ Հաս* 
■ոաաւէւած՜ է/> Աելովօւկօւմ, կապա փօխագրոա^ց 1*եթ–եչ ՚ 
(Ա Թաք. *, 3). ,էտ,, \,,մքա (|>1).) «լ Գ«.ք»ւ»Տ. (1– 
>>–ագ. Գ, 4. Ա. տ.™,. յ.է, 39. Ւ1>, 29). ^է(.յ«.պէ. «.ա– 
ճար^ շիՆռւ-թիւՆի^ քեաու Ծռզոմօն թագաւորր Հաւտքեք 
ք... գրաւ տաճարի .Յենեակււլյ հԳ. Թա^. Ը, 4) 1000 
.^արէ քրիստոսի, ա^աչ, Ի.^ երր 584 ~. *. ». աւէ– 
րոլ.եց Առղօմոնէ օւա՜ճարր, Երեմէա մաօգառէն՝ ոստ ա– 
ճ.ւսնգօւ.թեան* ասւրտւ. քւԾրեզ^։ն սաւխւււակները, ԱՀարօ* 

ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



Նի ցոէ.պո, մանւսնա^քւ սւօփօրն և, ԱՀարռՆի բռէ-ըվառր 
ու, ^գ1՚Տ ւյինաւ^ մի քարատը, (Տես, ՚Օսւշոց 1^9. 5661 > 

II. Օքք– 1Լէ–% ղփյյ,.յ\.^*յփ, 

Ղ,էւռւ. Տ^ղր նօւիրռլեց Ասօւուհուն սււվօէսի Տր™՜՛ 
մանով) սակայն ՚եււքսւ միօւքն ստորին սքաշտօնեան1քրն 
էին ե. օգնում էին իսկսւպէս քսւ^սւնօւնեոին, սաբգռլմ 
էին խորանշէ ^եսւներր ւոանսւ–մ էինւ կբ1քին կաՆգնե^– 
նու.|քէ պաՀպսւնու-մ էին Ասսէա-հու օրէնքն ե. հասուցօւ՛– 
օռւմ ու. կսւսԼսէցնու.մ ժռղռմոդին և. բաււ ալռմ գսււաւլմ ք 
սրբււէ.մ, 9"՛–/* բեոում ե. տ։քնւ սօ^աՀս և. օւսւճալւի ղի 
նոէ.բ իլ.նիւք ւեսւու նոցաւ պարօւքն էլ։ կոգսւչ սւոսրին դօր–~ 
հերոէ պսւկեչ էռօէ՜ճտբր, ււբբեի ռսւնաի կււզօլեի ս> 
սպսւսները կաբգին պօւՀելէ ելւեսօւց ^"՚Տը պաւօրասօւեչ 
ե. ա,ւն. 

•Քս/^անպյք նո^ ա էին, ոբււնք ԱՀարոն^ Ց^ղՒյ^ ^Է^* 

Ակաբռնի չու՛՛՛ ռրգէքՆ էին՝ Ղւաբէօգ, Աբիոլ.գ, Սղիազւսբ 
ե. Ր^Աքւ/սքք ^ օբոնցիւք սարագ Լ. Աբիուգը աքբսւէքչ էին, 
երկու, միւսները քա^անա^օւկան $եզի ներկսւլւսցօւ^իչ– 
ներն էին, իռկ Նւլիազաւրբ բ՛՛լ՛՛րի^ մենն էրէ ՚ՐաՀաՆա– 
յոլթիլնը ժօւռւսնզւսկան էր, սււգ սրռչռւմր եզւօէ. Առվ–– 
«էս^ օրոՀ) երբ Կորխւօք «րգիքը խառնակութիւն ձգե»՛ 
ցին Ժոզովրգէ մէչ քաՀանսււական պաշտօնի Համար– 
Լ^իւք. յ՚^ւ 5)> Աւ>աու.Նու աչն Հրամանը թէ ԱՀարոնի 
"Րգիքը պէւ"ք է քաՀանա/ լի՛նին՝ եզալ. այնով, որ Ա-՛ 
Հարոնի գալազսւնր &աւշ^&՛^ (^V)■ 

՝ք՝ա՚^Ա(1(ս>1ւ1ւոո աւսրսւսււոբ էին պւսՀպսւեել վկաւռւ.՛֊– 
թ՜եսւն խորանը ե ինքեանք մերձենաւին սրրռւթ՜եանէ 
առաւօա ու. ծ՚րծ^ոյ վառէին, աշտանօէկները, սրբէին ու. 
ձէթ ան՚էին, ամեն չաբաԹ երեսաց Հուցը գնէին, սե֊– 
զանի վըաք միշտ կրակ սւնենալին (Ղ,ե.տ, %, 12)» զ՛*՛՝ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



Հը պաորօատէին, մււխիրը Հանէին և ժոզսվւււրգր օրՀ– 
նէին Լ^ի՚-ք. քԼ, 24). Աւսպիսով քաՀանաւֆ .^»;»օնէ. 
^ււ ւքւք>էէէււսւ.ււու»ա(<՛ մեքՆււրգ ւհ^՚՚ւ Ժսզովրգէ ե. ԱսւքւՈԼ– 
ծո| ՚^էք ՚՛– ^՚աշքեցնել Աքւ«օւ.ծոք Հետ է նախսէԱէիսքօւր 
չէներվ ՚^րիսաոսին, օր գալօլ. էր իօկակօւն Հայօւռւ.֊ 
թիւնն իրագռրէ՚եչււլ. կամաոէ \քորտ միքռցսվ Ա.օււէւււ.էւՆ 
■4ւր*քնօւ.մ էր Ժռղօվուրգր ե. Նորա մէԳագռմ Ժււղոմո1–րգռ էւ~ր 
զոկերով ու. ոդքսւկէղռվ մօսէենռսմ էր Աււաու.&՚ո|է Ա>ա 
*ւրու.յ քաՀանսւՓ գլխւօւոր գորՆերն էին նօւխ զւ՚Հըէ որ 
՛նշան էր Հսէչառւթեան, խնկելն էրրե. ն՚չւսն րարեիօ– 
աութեան ն. օրկնոէ.թ–իւ.նն , որ Նագու մ էր "՚/ք երկոս– 
ոից՛ Րէ՚Հւ^է՛՛՛ քա^ւէնան Ասւոու.ծո| Ժողռվոսրգի վերա– 
րերմամբ. էր, նոքեպէս ն. Աւ(ւոու.ծո| ժոզովու֊րգը քաՀա– 
նօւքի վերտրերմս/մր.։ Աւ,ասէքէ և. քաՀանւԱքք պէաք է ոչ 
մի մարմնական պակաոութէւն չ.,ւ.նեն,պին (Ղ.1ւ». ԻԱ, 
16 — 24). սւաչէէ.օնի ժամանակ չպէաք է խմիչք խմէին, 
մեռելոշ գպչէէն և. ա^^ււ նւ. որպէռ ղի Ժոդովրգի կա– 
յւոքականռսթիւնր գեր չխաղար քաՀանսւքական պաշտօ– 
՜նում, վօրւյրսւհ էր րնս՚րողւօկան սկղռունօը Ա քակա– 
ն։սւ1էէ,1միւ.նււ ժառանգական գսւռճրաՆէ 

՛էականան չպէօ՚ք է ունենար կալուաձ՚քէ աԱ իէ-ր 
րրը \Ատ»..Նպ վրայ պէաք է գնէր (Թ/ււ, *Ը. 20). 
Ել որովՀեսէև. ՍԼքււոուած էր Հողի աէրր, ուսաի ամեն 
մի կալոէ-աՆաօւ^ր պարտաւոր էր Հարկ վճարել Նորած 
բերելով անյրանիկներն ռւ. աաօանորգներր, որօէէց^ւք ե. 
Աւքււ)ո>.ած՚. մասն էր աալիօ էսր պաշաօնեաներինէ Աւքքւո^ 
ցեղի բՆակութեսւն Համար 4Ց քաղւէւօ էր օւրուտէՐւ ո– 
ջոն^ \՚օ–ր միմիա^ քաՀանաներին Երոււսէողէմի մօաեր– 
քոլ,մ ք վեան էլ աղսւսւ ռաղաօներ . էին սպանութեւււն 
վրէյ-խնգրոլթիւնիւց փախչողների Համարւ Ր"՚/ց Ղ,4ւ»ււ 
աոՀմը ի,.ր երեք որդիների՝ Գեթսովն, ^աՀաթ և. Մե– 
Հւարի անունով րէոժանււռմ էր երեք. քեղերի, որոնցից խ–– 



ք՝,ո 



րաքսւնչէւրը ւսռւաՆձիՆ ււպասօւէ^որռւԹեւՆ ոսնէրէ Սւսա– 
սօէլոքէել կաըռղ էին միմիա^ե 30 — 50 սաւրեկօւՆնե^ը) 
ռրօԱզ Թհ՚֊ը Տ""՛^՛՛"–՛^ Ծր Ր"՛" ր*՚><–՚>4 ԳՐքէ^ Ց4Ծ0–րէ. է7/ւքէ 
ռւսնւսկբ ճւսՆսւպաբկ էր ք^ննում, օսւ<,օւնսււք տաք&ւս1ՄՈւ.մ 
էին սէսւօԼւոնակը վտրագօքրի ռւ. ՆաՆկոէքնելէի <ք&9լ նոԼհ^ 
պէս 1ւ ւյաէւաքւսէք սպասնեբր փաթաթում էին ե– ապա 
կև.տսէպիք կօւմարձսւկւռսմ էեն մօսւենօւլ ու. վերցներ 
Աո. ^տսս։րակ ^ւսՀաթեաններր աքգ էին վերցնօւմ, ՚\՚ե– 
թսովեսւններր գօրգերրէ ի՚՚կ 1յերսւրեանք սւօւրւաւսկնԾ՛ 
բըն I"֊ օիէ֊ներր I 

•^■ւս՚^անէսւ՚սկան օր՚էնութծա7/ մեւն հր. ՏրՀնեսըէ 

դքեզ Տէր ե. ռլատեօցէ դքեզ, երն.եցռւսցէ (Տէ/>) զերեօս իւր 
հ քեզ, և. ոզորմեսգի քեզ. սւմրսւրձգէ Տէր զերեււռ իւ֊ր 
ի քեզ, ե. աայէ քեզ խազազութիւնյ. (^իւ. Ն 24)է կս 
ՀէոՀնօւթիւնր դաօէ նշանսււոր է, զի այգոր մէք բովան՛ 
գակուօւօ է ս, Երրորգուքժեան խօրկօւրգն և. աւն փրր՜ 
կոէ^թեան ււօւզմերր, որին պէաք է Հաա^է^ո մօւրգկօւ–– 
թիւՆու Առրսւնով Ասսւուսւ^ ոլցուէք էր ժողովրդի մէ9 
սերմանել Ասւոու,&ՈՀ էռսթեան "ւԼգ վհ՝^ դազօւնիքը և. 
զարգա^նեչ ս, Երրորգութեան գաււսնանքըէ \յ.լսւոեղ ե– 
րեք անգամ քի^ւռւմ է Ասւոո(.ձ–քէ| անօւ֊նը, իսկ եբկօւ. 
անգամ նորա է-ր&սր, այսինքն՝ րւքւոնռլոզ էութիսնշէ 
Լսսւ սւյսւք երեք անգամ ւիշելռվ, օր\եուԹիւ–ն ու. ^ռվա– ՚ 
նէսւ.ոբու.Թիւ.ն է խնգրւռսմ Ասաուծ՜ու-Օէ որ ււսէ-իւոենօւ– 
կան և. անաեււանեւի աղբիլր I; ամենսււն օրկհութեւսն, 
կեանքի ու. փբնոէ.թ եանէ Րււկ երկէէէ. անգամ ւիչու.ւսՆ ե– 
րեաը արսւաչա^աութ իւն է աստՌւահութ եանւ ռբ, ինքն 
ինքեան ւաւտնոէ-մ է մօւբդկանօ իրր1ւ. ՚լոա ՜ճյմարիօէք 
որ Լուռաւոբ առնէ ղամենա^ մարգ» (ՕովՀ. Աւ 9)՛ ՚Լ՚^ք– 
9ւէլ.մ խազաղու թիլն է խնգբւո։.մ Աաաուծոյ երեսից, որ 
իբրև– Ասաոսաէր լայանլում է մեզ, աալով մեզ Փր^ու.– 
թիւն, 



ս.Օօօ»^1ը 



ի»^ քւմւանէպսւսւետը պէ»ք է աէարեկան մի աճ– 
գամ մսէնէը "րքռւթիէ-ն ^Բք՚՚քԲ ^ ի՚֊ր ^«ղ՚՚վջդքւ մհ֊ 
ղաը Համէսր Հաշւ^էւթեան մէւձ զ«հէն անէր է քաորՀ՚՚՚-բգ 
ւ^րիսսէաւհ փր1լւսրսւր պաա^էսրսէգեՆւ Աօւ էր մևաւն Սու.|1|էն 
Տեառն ե. նա միաքն կարււզ էր մօաենաչ Ար^ութ իւՆ 
Արբոօինք ուսսւր ս. Նօւ էչ պէսւք է; քականսէւսւեաՆ բտրձր 
օրրռւթիւ-ն պակպսէնէրէ Սո/ւա աաշոօնէւ էր նօւե. Ր՚՚՚է 
Ասսւու.ծոք վեւսււււ.քմլււ.Ններբ ե. ւսււաւնու.քժէւ նՆերբ Արթռւ– 
թիլն լ)ր|>օցւէԼւ; (եք. ԻԸ, 80)> ՚Նորան էր պաական^ւմ 
էոաճօւրե գօւՆձՄոք ե. սէոաուսւհ՚պսւշօաւթեւււՆ վերւսկսււե– 
ցուշու^^ւՆք, Նա էր ւյինռլմ հերակռւաի նախագա՛հը, 
ՆոէՆաէս և. ՆէԱ էր "\սւղօս$ոհ^ւհտ գ՚ււ֊ր» ■Աաոոո Ժոզռվոլ չւդ ի 
սլեսւէէ 11ւ,օս։է ե. քտկանաւաւպեւոնելէր շսւա թաւբձո սււաա^Լ 
ռւնէէՆ օ-ողուէբգե սւււաԳ գէ՚եէ միՆչե. ՐսւռելաեէսՆ գերռւ.– 
թիսնը։ Ղէսցա պաշսէէէնը ցմսւՀ էլւ ե. ւք^այէւ «՚յք Ժամա– 
Նակեգ ւեսւոէ երբ.եմն գսւՀրնկեգ էհն լհնու.մ, ռւոտի և. 
միաժսւմսւնսէկ մի ^աէւ^սն էին քսւ^անաչապետ չինում 
(8«^;. *Ա, 49. յ-Ը. 13. ՛Լոս,. Գ, 2), թէև. միմիայն 
մէկն էր պսւյ^սւօնի տէրքււ 

րեսեչիէչ ու. Աւ^օւբշ, որոնք շինեցին խօբանը, պօւտ– 
րասաեցին նա1ւ քահանայական զզեւա1է V չւսնաւռր է 
քա^անւսւօէպետւսկօւն գգեօսւաւււբոլ.Թիւ,նր. նւս կրում էր 
էէպիտակ բրդէ կապաւ ի նշան մաքրոսթեան, վրան 
մի երկար կապօ։ա վսւօւլակ բեկեդէաէւ պճղնաւ.որէ "րի 
ձա/րին նռնս.նկաբ ու. ռակի ջւոժոմներ կայինք որ ձաքնիթ 
(/՚ուշոՀօւրք|1 իմանար ե. ռւ՚չագիր լինէր, երբ քաՀանայա– 
ալեսւը գնում էր գէպի Արրութիւն Ծրբոյ)։ ՝Լրաւից նւ» 
Հսւք,էէու֊>ք էր մի սէաամոէյճաՆ ռսկեքծելիը ու. սպիտակ 
րրգից (եփոլտի ւէոյն նիւթից էր ե. գօաինւ նփռւաը 
զարգարաՆ էր քարեբովէ Ուսէո^ ՚1ւ""1 ^՚"՛ կբ՚՚՚-մ էր վակա» 
երկու քարերով, իլրաքանչիլրի վրայ վեց դեզերի անուն– 
ներշ քանգակոէ-աՆ ի նշան, որ նա միքնորգ է 12 ^ե* 

ւ։.,ց,է,.–օօւ>,՚ՇօՕ»^|Ը 



ղերէէ ԿբՆքին կօճկօլ.օւ^ էր պւս շւոօնական վսւ^ա%ր եր- 
կու, ռէէկի շդթա%եքէով ոէ. հքկու. կասքի^ւթ ■ թեչեըովէ Այք՛ 
աեղը զարգսւրուաՆ էր 12 սկնհրով չորս շ՚օբքէ մէշ, 
էւրաքօւեչ^ւջր մի ^եդի անսւնռվ, ե. վրան աււսնգիմււ՚նու.– 
ԲէւՆ ու. ՜ճչմարսւա֊թիւնէ դրօւուհէ Այս կոչւոէ.մ էր օււախ^ 
աակ գսւսւսասէանի ի նշան, որ Նււրսւնօվ է Ասաուծոյ թա֊ 
ղաէ.որա։կւսն վճ^ռը։ Գչխքւ% գնում էր ապիսւակ րրգէց խռքր, 
■ որէ ՜ճակասէէն քա^^ ԹԷԹ^Գ ^ ""1" ^2՛"^ էր ք՚՚ւՀ՚՚՚նօււա– 
ւղեաի էշ^խւսՆական ու թ-ագաւորօւկսւն սւրժանիքին ։ Աքք. 
թէթեզի Վր>"1 քօւնգակոսսւՆ էր էԱրրութիւն Տեառն*» 
Սա Հաք.1էու.ւք էր կսււսւ֊է սւնդրավարսւիքւ ոտերը րօ>$ էր 
թու^աւ–մ ե. մհէուն պւաշււէգնհգ գուռս կարոզ էր աօնգսւլ՛ 
ներ կէօգնէէի որոնք երէգներւէվ էին կապւռլմ։ 

ԶեռնադրոՓիւնը Լ^Ի՚֊ք– է, 5) ւինռւյ էր ղ,,Հա. 

րեէրութիլնից քեսւոչ Հրապէտրակապէւէ ձեււ.նօւգրոլ.ռւ^ է՚1ւ՛ 
Նաչոլ.ելռվ ՍԼսօւոէ.)՜*^ ռւղաւտալոբոլթեանէ "պսւսէաէ.որնե՛ 
րը պէոք է րէԼոր հեզերի օւնգրսւնիկները լինէին ի /ի՛ 
շսաակ Սգիպաացոց անգրանկօւց կորՆանման, ընտըեօւլ– 
անգրանիկ ժոդովրգի ագսււոոսթ^1ոսն ե. ի նախաօւիպ \Լս՛ 
•ոուծոյ ս,նգրանիկ Արգու.ն (Ել. ձ-% 15. Դ՝. 22. ՚Հուկ. 
^, 22. 23) > Ղ՚ոցա ն.ս նախ լռւ.անու.մ էին ու. մազերը 
օափրու.մ ի նշան մաքրու.թեանէ քեաոք հերերշ ձեռք 
էին գնում նոցա վրաչ իրր ժոզովրգի կողմից, յրչեցնոլմ 
էին վկաէՈէ-թեան խորանի առօւ^ Գք՚֊Ւ """է աալով ՀՈք « 
կողմը ի նչսէն որ պէոէք է նորան պաաւկանէին ե. պար– 
տաւորեցնում էին սպաւոալորեչ նոբա մէք րնակւււողին 
ամենաւն ոչ քա՚՚էէօնաւական պարտալ.ռրութեայր։ 

ւԼռաւել ^անգիսալ.որ էր քականաւօւկան ձեռնագ– 
րու.թիւ.նշ. (Ե/. ԻԹ. %ե., Ը), ՚^ա^անան Հանգիսապէճ 
լռ%.էօցւ.ու.մ , Հաք.էք|.ոէ.լք, օ^ւու-ւ/ էր, ապա զռկարերելով 
ղո^ի արիւ-նը սրռկու.մ էին ռեզանը և. մասսւմր ձեռնագ֊ 
ոուոօ^ ականէռ, ձեռքն ու. ոաքը ե. ապա ք"Տ^ ՚ճաչ 



, Օօօ»^1ը 



- 146 - 

էին տալիսէ \Լկան^ք, ձեռք քա. ՚»քք արսկօւմ 4^էւ ^"19 
աարււ. ^էամաէՐէ ռթսսթսւ եաւէւՆքէ գորնօւ.Նէաէ.թիւ.Նը ւ՚թր՜ 
բու.սւՆ ա, Նօւ.իօադոբհ՚օլյօՆ պէտք կ լԷ^Է՛ ակսւնքիՆը 
նղան էրւ ար պէաք է Հնազանգ»ւ.թ էամք. ընգաւնէր Ա*ւ» 
աու-ծոք քսււանուԹիւ.նը Ա. Տ|"*"ք **)>/•* ձե».քերէնը ոո ՚^է՚՚՚Հ 
է Ասօւուահանի^ աօէացաՆը յ՜ռգավրդին ք-աշխէք, և. ռա»– 
քէնը՝ որ սուրր պէսւք է լի^էը \1աաու.էւէւ առաք նքրա կեն– 
ցադՆ ե. վարքը «է. քարքը՛ 

Վ,եքէ«եք»ւււ.մ Գաւիթ թագա*,ււրի կաըգագրԶւթեամբ. 
քականաքական ք սւււո քաժանուե^ 24 կեըթակաչ կար– 
գիէ ււոօնք կաաասռւմ էին էէ.բեսւնց պսւչաօնը մի մի շւս> 
Օ4Ս0- և. ա^գ յ՜ամանակ մնսՀյմ էին սրքլու.թեան մօաէ 
Գււ^անի^ 16-ք նդիազարի, իակ "՚-^Ք \*թ–ամաքւի ^եւ^^Ն 
էինէ Նոքնպէս էւ Ղ,և.ւոացիք րամ՜անւու֊մ էին ռրոշ ^ս>|ւ– 
գեքի իւբ1քանց 11(102 ւղաքէսւաււէքռւ-թիւ^ննեքէով, 

Լււգե.օր կաքւգին էին պաականռէ.մ նաև. նոքա, ո– 
բււՆք Ժւսմէսնակւաւ^արփաէս կա§մ էմւսկ կամօվին ուիւաաւմ 
էին նսւիրօւել Աււսէւււծոյ և. ^ՈՀււււէք էին նաղիր՝ ա/սին– 
քըն նա-իբսւահ , քռկօւաՆ, •ճգնալռբ, ուխտաւոր (ք>՝հւք. 
Ն 1 — 21. ՚Ծն. Ի(*, 26). ՛Նոքա պէտքէաբօյ^մաքրոս– 
քէիւն պակէինւ "/■օշ ւէւյոեւիօ ւււ.նենսււին ե. քբիօաօնեաւ 
ւօբևզանեբի պէս աշխւսբՀա^ին զռլւսբ՚ճռէ,թիւ.ննեբից Հէ– 
ււսւ. մնային, Գոքա ուբեմն նախ գինի չպկտք է խմէին 
ի նշան ճգնաւոբսէկսէն կեանքի^ եբկօոբգ մազեբբ պա– 
Տ"Լ*ք էին ե. ա^գ նշան էբ խռնօւբՀօւ,թեան ու. կաաոա՛ 
բեալ \նազանգութեան ԱաI(ւ^լ.^^|>| կամքի առա», ոսա 
օրու-մ մսւզերԸ Համաոէ.է1է.մ էին Ասսւօւ6՜օյ թագբ իլր 
ս^բկի գլխին (Ւիւք. քԼ, 7, Նբ. է, 22. Բ ք*–ագ. *Դ–, 
25. Եօ. Գ, 17. 0– Թ–.,. ք*, 23. Ա V* *Ա՚ 4– 10> 
նրբռրգ՝ մեռեաւնեըից նիքա պէաք է ՚^եռոլ. մնա/ին ե. 
բնաւ֊ չմասնօւկցէին օղք.ական հէսեբի՛ ա|ս էչ նշան էր 
բաբձբ ՀոգԼոր մաքրօւթեան Լ%ևա. (՛Ա, 10. 11)> 



- 147– 

^սւսւ>ււՀ«ւ.ւք է/» »/» երկխղաճ )՝ււքւաւէլտ^էք ի Ն՚էւէ 
՚նուփրւււյ էին իլրեանւք ռրգիներին սէ|ս ^աՀւք ոՀ Ասաւււ.– 
«օյ &ա>ւ..|1ք..ւ, ^է.չւ.լ(ւ. \)ամփ^,նը (է՚աո. ւ|.Գ, 3), Ո– 
յ»ւէ,յ (Աք»–այ. Ա, Ո)ւՏ,,վ^ննէ, Մկր^էչը դ.,վ. 
V,, ւօյւ Աէ.խւէւի չրանաԼոսց լեաու նոքա մւռզերբ խռւ– 
ղռւ.մ էին, ^բկէն մա՚եոլ.մ աշխարՀ, էււկ խուզւսՆր գռ– 
Հու.թեան ղոՀով .«/րոււք էէն սրքւսւթեան մէչւ 

^սւնւսքք չէէն կօւբռզ աոաէւց Ննոզւօց ^ամաձաւէւււէ.՛ 
ԹեաՆ ու.Խօւեի 

ա. Տտնէք. 

Ա.. Հանզստեան տօներ 

1 . Նաբաթ– ըսա տասը պասէօւիրանաց ի նմանոլ.– 
քժէւն Աստռսհռք Հանգռւոութեսէն և. է ւիշասւակ Լրէտ– 
ււերէ սւզասւու.թեսւՆ Եգֆպտսէկան ^սւռ.սււուԹիլ.նիպ. (է>/ք • 

1՝, 8—11. (^ Օր. ե, 12—15). Ա;» աօնը բոլոը միւ.« 
սւօների ^իմքն է կսւզմռւմէ Աքս տօնէն նաիէ. ՝ Հանգիաօէ 
էին մնում սւշիաըկաչին գորհերի^, րսօէ օրում շաթաԹ 
նչանակօէ-մ է Տանգօտանալ գոռՆերիցէ սէօնեի էէրկրորգ 
■սղգ օրը ոդ^ակէզ էին մասւռւցանում Հ^իւ^. ԻԸ, 9), 
■որ նշսւնակում էր Թէ պաօւրօէսաէ էին օքքՀուծքոլ Աաոոլ^ 
«՜ու.») ե. սէռաէսււորազ կացն էին գնումք որով իւրէոսնռ 
գոբՆոց սբօէուղն էին նու.իրու.մ \յ,ստու.Նօ^ (^1ււււ« 1*1*^ 
ճ)է Աւ.բեմն ալս տօնի նչանակութ իլնն էւ ոբ ժողովոԼբգը 
մւսււն-ււկից էր ւինում երանանան կանգսէոուԹեան ե– մաչե^ 
Հու.մ էբ ԱստոԼէոյ աբաբչական տնօբինռւ֊թէւան բաբիք՛ 
՚նեբը է Ա^շ ե. աչս տօնը նշանակում էբ ոբ էկաէ մնաք 
յաբաթռւմն ժոզովրգեանն Աս(|ւու.ծոյ» փաո.ւքէց թագա– 
ւոբութեան մէշ ԼԵրբ. Դ; 1-3. 9—10), նս եբբոբգ 
յւբ աչգ վաչելւււ-մը 4՚"ք^ք^ ^Բ ^^"֊Ք ք^Ը^Լ միմիայն <էք 



, Շօօ»^1ը 



այԹքէնոէ-Թեամբ, ե, ւսսառւ.ւսՆպւաշաւու–թ եամքլ և. ւէէ.բեմ^ 
յարգկաքին յեզաւոր ^նու.թիւ.նը սը^սւդորհեչովւ Ար^Խ^ 
դից արգէն պարզ երե-օւմ է՝ որ Հըէակսւն տօների էա- 
կան սրբագռրՆու.թիւ.նր արաա^սւլաէ.ու.մ էբ չորս գւէրՆու֊մփ– 

Ա« Լանգասաէ-թեսւմքլ կենսական աշխաաանքնեբիը,. 

Ր> Ասաու,սւհս։էին պայս։ամօւ.ն^նեբ1ւ մասնակ^ու.–՜ 
թէամբ. 

7. Աուիբսւթեբութեամթ. Ասօւուծոյ աան ռւ. պաշաօ–՛ 
նեանէէբի Հւսմաբ, ե. 

Գ. ք^աբեգսբՆու. թիւ^նևրռվէ 

ւււսաէ ն. ՀրէսւՆՄբէ քէո/ոո սէօնէէոո շօւռօւթ՛ են կոչ^ 
ււյ (Դ,<ւ». Ի1-, 32. *ք*. 3. 30 Լ ա,(ն). է ,^,գ ա– 
Նռւնբ սւսէբօէհւու-մ է մէնչև. անգամ եօթնեւակե ^ք"/՛– 
ոբ մենք էլ ենք գոբՆահօլմ. (Դ.ձ.«. ԻԳ, 16– *Լո..կ. 
^Ը) 1 2 )ւ ՚1>|ք֊ ոոո էբ֊ըե. եօթներսրգ որնսչնպ^ս աււաՆ– 
ձեն ն՚շսւնսւկու.Օեա.ն ուՆէբ, յւս՚ո որա֊մ ե. մնացսւ1ք սէօ–– 
նեբէ յզ միչս, եօթսվ է Հա^լ. ^նում. 

(**է աչս օըը և. թէ քաււււթեսէն օէօնէն մւս^ուաՆ 
պասւժով աբգելուսէՆ էր որ և, եցէ էաշհւար^սււեն օթաղ 
մ.լձք Լնլ. ԼԱ, Ա. ՚Լ1ւ.". է՚Գ. 3. 28. 30. 31). 1-սկ 
մէւս աօՆէՀւ^էէ կասարօւկ Հօւնգստռէ.թէւն էր ^րամայուաՆ՝՛ 
աւսհնքն Աքէաք է ասասւ կենօււէն ծաէւո սւշխաօէսւնքնե– 
ը1ը Լ\և.տ. ԻԳ, 7-8). Վէրչծք»լյ Փս.բի«ետիք Նար 
ջալեղռւքէեան էին կասցրեչ շսւբսէթռւ,ւսք ^սւնգսւոութիւ.^ 



4յ 


•՚ոԿԿ-4 ՚ե՝–ւ1– –^Գ 


«,յք«,քէ 


ք«րՏ, 


,.թէ.ն1. 


"ք"Տ՚» 


է*՛՛ ք-՚ր՚զ՛ 


^ կ ^րէ.^ 


,.(Ն4 


յ.գ, 


10-16 


Տ.վ^. 


*։, 


9-10), 














2. 6հ™օ.™4 փ.զոց, 


էօթւ-էք. 


|1^ սոքսուա^ 


(թ,քէՆ 


- 


.էպ».) . 


..^էն ,րը, 


.րկաս. 


արւոււք էր նբքՆպէս 



Հանդսաոլթեամբ. ու զոՀարեբութեամբ Լ\ևա. ԻԳ, 24* 
9՚էւ. ԻԹ. 1– €)> Ա^ււ աօնին քաՀանաւք զոՀա^եըու.~ 
յթեէսն յ ամանակ փոզ էին փչում 1ւ. աւգ փողի ձաչնբք. 

|։..–|,է70.–։։–,ՇՕՕ»^1ւ՝ 



- 149 - 

որ նշան էը \Լսօ։ււէ.հւէւ.ն յֆշեցնե-լռլ. ֆլր ժււզօվբգ^ մա– 
■ււիՆ, ռր խնգրում էր նորւսնից ռզռրմօսթքււն իւր քՈ– 

հևրէ ^ամ«,ր (1^ի..ք. ձ, 10)> եէ. որովՀե^ե. ռարրինէ– 
^ը Համարոէ-մ ^ին աշիար^ի ստեղնագորՆօւ.թէւ.նը եօթ֊ 
՜ներորգ ամսէ սկպք.ա.մւ ուաէոի և. ւս|ս օոո Համարւ-Ույէ 

էր աշիարՀէ արէսրչագորՆոսթեան նորալու.ււինըէ Աքգ տօ– 
՚նին էր քազաքական նռր աար/էն (Թքւք. ԻԹ, 1)» 

3* Նարաթ Տեաււն եօթր ւոարին մի անգամ, որ 
■էոօնւում (՚քյ էնչպէս օռվորական աօներբէ միաչն թ՜է 
ւէ1/ւոա Հսէնգսււէութ՜եւ.նր ոչ մեօււն մսէրգեսւնվէ "՚Ա ^ 
էսմրողէ աըոէրաՆօւկան օւշխօւրկի Հսւմօւր (՚/՚լ շոա որում 
ինչպէ ռ որ ր՚՚չ"ր արաուսՆները մարգոէ. Հէօէ մաւոնուձչ 
էին եւպականութեէաւն, պէտք է նաև. փառակից չինին 
ԱսաուՆոք «րգիներին (Հո. Ը, 1Ց— 21)> Ո՚արրիները ա– 
էւռլմ են թէ մինչև, անգամ որս անելու, իրալոսնք չը– 
■կարէ Այս տօնին ՀանգօսւուԹիէ.ն էին աաչիս քՀ՚՚ր "՚շ– 
խասէօււորներին, եկուորներինէ ստրուկներին և. մինչև, 
•անգամ պարտապանների պարտքի ժամանակը էեաա– 
կւ.^,.մ էը (|է. Օք. *Ե, 1). Աւգ ժաէս,նս,կ ս,^զա^^. 
յւակարաց տօնին և.ս օրէնքը կար գայլում էր ժողովր– 
ղֆ ա,ւ»յ ((՚. Օք. ԼԱ, 10), 6քէքքՆ էյ թ,։ղն«ւյ էքՏ. 
անվար և. ազատ բեր քերթ պատկանում էին եկոսորնե– 
քինւ Նառաներին, ազքատներին և. աքսպիսետցէ Պարզ 
է, ռր սւքս աօնի նշանակութիլնը կրօնական էր, ալն 
է ռր ^աւսէտացոդր իէ.ր ^անգսւոու.թիւ.նո և. ղաչելչու– 
Թիւնբ Առտուն՚ոյ մէք գտնէր և. գիսւենար՝ որ իւր ե– - 
^անոլթիւնը \Լսս,ռ^.^ո^ ս. կամքի կատարման մէ^ է, 

4– Տարեկան կամ տարի թ-ոզռւթեանւ յիսնամետկ 
.ւօրելեան իւոաքանչիւո 50 տարին մի անգամ, որի ա^ 
^լաչինը եզալ 1391 տ. ՝ք^. ա,> Այօ տոնը նախընթաց 
յոօնի ընւք.արձակ ձև-ակեըպութիւնն է։ Ալգ ժամանակ 
^ըկ^րը Հանգոաանում էը երկու, տարի շարունակ, աի 



;,ՕօՕ»^1ը 



- 150– 

է՝ 49 I. 1ւ &0-Գ տաքէն. Ա,գ ա^նէն Ա»....»» ^.աւ» 
1է«ււք է ԺողովքգէՆ քէքքերի մէ^ աս.աաաւ.թ^է.նէ ո^պէա 
ք^ ևքէկու աաբէ չվարելու^ ժււգււվւււրգը սւպսէ^ովւ։ա,ա&– 
լէՆԷ (Ղ1ւ>֊ Ո, 21. 22)ւ Ս.|ք յ^~մանա1ւ ապաաւ..ւ.ք 
էէ% քւէէչաբ սաւրւէա-կնեորէ չքաէ.ւ։րքւ.ահները սաանւււյ ^ԷՆ– 
իւրեանց աաաքւ։ւ.այ աւնշայւժ կ՚՚էքքւ –՚ւ» մէէոին փ՚՚ղէ 
ձարւով Հադոըգ։.աէ.մ էք քաււււ.թԱան սւօնին ու ք"ք"ր՛ 
^օւ4^»ժ1ւք^եաւք (ևւոուծույ սաանում էին մեղքերի թո֊ 
զա-թիւնէ Ա|1> աօնի միաքը մեդքեբի^ ե. ասքականւււ։» 
Բիւնի^ սէղսէառւերւ էր ե. Հսգե.օր րարեաց վաքեչումը 
Աս4ոու.&ոյ արքալոէ-ԹեւաՆ մէ9է Աւատէ ե. սւարեկաւն «ւ«– 
նը Նախասէիպ (ո ՚^րիսսւոռին, օր Նւս > այսինքն ՍԼս • 
օւօլՆււյ ճչմարիտ Օնեա /բ գաչօւ. էր էքարււզել գերեսւ^ 
ղթոզռլթ-իւն ե. կուոսւ^ զօէեսանելէ արձօւկել ղվիրասէրա 
ի թօզօլթիւն, քարոզել զօւարեկսւն ՏեաււՆ րնգու–.նեչի^ 
(Ե... ԿԱ, 1-2. ՚Հուկ. Գ, 17—22). 

Բ. Դմսական տօնԱբ% 

Աւ/էն ամսամաին Լլուսնէ սւռա^ին օրԸ՝) պէաք է 
ււզ^ակէզ ու. քոՀ մաօւու,ցանէէնք միասին Ժոզով»ւ.էէն 
ե. Սև>«»լծ.ւ/ պաչաէին (Թք«.ք. ԻԸ, Ո-15. Ա– ք^՚ագ. 

I֊, ծ, Ա. 13), 

Գ. Տաըեկան տօնեը։ 

1 • Ր ւիշատակ եգիպաական Նառարլթիւնէց ա– 
զաւուէւելուն և. մանաւանգ որ խեղգող Տրեշաակը նե– 
րօղամաարսւր անցել էր իսրաքէլացռց վրարվ, գրաւան՛ 
էր զատիկըք որ նշանակու.մ է ազատոսթիւյհ, կամ պաս– 
սսւՀ* աւօէնքն անցու.մն։ Աւս աօնն էր նաԱ. եկեզե^ա՛ 
կան նոր տարին ու. Հու,նձի առաքյւնթաց աօնշւ Տօնա՛ 

I Օօօ»^1օ 



կւսաարութիւնը սկւէէ.1էւ.մ էր ՚Նիզւռնէ 14-^ն եբեկոքեան 
Ղ՚՚՚է Ը^ք^Ր^Ք՚՚՚ւ ^ օաւո&Աք&Աքէք զւօռովէ աօՕ/ւ ո1ւու.ս 
էր 7 օ^, որի ընթացքում պէօ՚ք է միարւ րաղարկ ու– 
տէին, Ա՛յգ եօԹ օրուէօւ էռռաքին Ա, վերքին օրերը սւ • 
ռանձնասլէս ^էռ%գիօաւօր էին լինում Ա. օէօնի ^աո»»– 

–րւէւ–ւէն եղօււ. ՚ւիրիռտռաով։ Տ,ոկի ւաւոիլ^ր տռքւււսնաղ ԴՐ"–՜ 
ներշ քսելռս սրււկա^մ էին սեզանի ^րէօի կուսնի 1ր1"~՝ 
մը նշանսէկոլմ է ււրոլ.մն ժամանսւկի ու. երկնքի փառ՛ 

■քը՛ «՚|1>ւ^է ս 1ւ "՚ւգ ՚>րը ւաատոլսւՆսէքին ^ռրկք ու. 
փաււք է սւսւոա&՚ւ.օւ.ւք սւշխար^ի վր՚՚՚ւ՛ Աչա՚վ էր Րօրւս– 
քէ/ի նոր կեան^^ ե. Հեթանոււների^ Հեռանալը։ սՀմմւՐէ 
»–խ. ԻԸ, 16. 6(. ձ(>, 6. 18. \ե.ք. Ւ՚է–, 5. Թ, 3. 
Ր, Օր. *», 1. ^. 1|,ք. ն, 6 — 8; *, 16-21). 

շ. Տօէւ եօթներօրգաց՝ զատկից ՃՕ-գ օրը (օլենսւե֊ 
կռսսէէի մի օք) Տ՚՚՚նգիււա էր աօնւռւմ ասաուածւ^աշւքւսւ.. 



1,ան ժ.ղ,4ռվ, 


նոր "(քւքԽ 1ք4 


"•֊ ՚^-յԷ զոհ-րէրո՛^ 


թեամք և. ա,լՆ, 


Օէ,ր»լյ հնձ,. 


գոհացողռկռն ս,օնն 


էք ւ վ-ն ,ք 


առաւէն հնու.նգ . 


••֊ ք՚՚ՐՔԿը ՚Ղէ-ք է 


,»<–.քւրէքւ.. .. 


..աք կոչւո^յ է Տ" 


սև. Աոն ՚Նորէս,,, Ա,« 


աօ1.( «.ւ, յ(քնյ 


, ..նթք Լ.զէգ^լ...ս.շ. 8է™, .,գ 


■–^է <՛՛– 11--1 


ուեց և 1)էնա,է օր1ն^գրութեան ,էշա– 


..^կը, .ք ^ս.խ^^էպ է Ա. Լ,զ,. 


\որ Ո^խռք. օրէն.. 


Դքո^թւ^ն, ,ք 


Ղք՚-Կ "^ թէ Ք՛ 


,րեռռխ«..կնկ)., «,, 




քկի Վա (Խ– 


Ը, 10. 11). 


3. Տօ). ... 


՚"1""–՚–ք"<"ք"^– 


■Ս|սպ^ս է կոչւույ. 


վա,,ն ղի ա,.. ս, 


օհք ըՆթռցքում մնոԱ էքՏ. կ"նաչ աա– 


ղալ^քներէ մ^ թյքթ ^յ.ի 16 


է, Խոքէն օր շար-լ. 


*–4– % "ք՚ք՛ 


,ւմ ,էչ,^մ էէն 


անտպատով անցնելը. 


»,Տ..կ վ^ւել^է 


^ շնորհները ե. ու 


Հէօւխութեամր գոհու.– 



Թիէ-Օ էին ւօււտնւէւմ ԱսաուՆուն իւրեսւնց սսւացան^ 
.քրքէ^էնք ւ արյ^էքների Հռմաք. (նլ. Ի1-, 16. ՚ԼԼա. 
1>Գ, 34. (*խք. ԻԹ, 12. Ր. Օր. .ւ.^. 18). Եոթն .. 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



րսսայ ընթացքօւմ զսՀսւյմ էէն 70 զաւաքակ։ Ա^ա օւօ– 
Նի ա1քզ աքէք-մ մենք ունինք հկեզե^ա. ■■•էէրէ 

հս/էաւէլացքւ էքէւար ՀԼաաուհքք աււաշ և. աէէպ աօւՀաո. 
նօա-էրներովւ ոէ-օաի և. կոչւ.աւյՏ են օւխաի ափնեքէ րնչ՛ 
պէս աեսնքսմ ենք ա^գոնք թէ օրսամական նշաէէա– 
կա^թիւն ու.նէին և. թկ տնաեսակա-նէ Աոաչ^էէ ալ, եքկ– 
ր՚՚րգր աւրախռւթեւսն աւ. միաբանա-թեան աւաներ ԷԷՆ 
Լւ նուն իսկ էէաարնեոր ձազօվււււմ էէն ք 5" Հ^*՛ \՚* 
Օր. *^, Ո. 14). 

4> յ>օ1՛ քաւ,ութեան, օր >ւ1ւու.|ք էր 5 Օր (^1բէ՛^^ 
10>^ց> այ« սէխրօսթեան ու. սոէ-գի օրեր էէն, որում էպէաք 
է ւսպաշխարէին ղռկարերոսթէւններավ, չարաթ՝ աւնե– 
նա,իՆ լ պ^Հք (Ղւ™. *», 1—34. Ի1-, 26 — 32. Ր. 
Օք. ԻԹ, 7-11). Ս/7 օրն էր լ. քա՚;Անա,ս.պւ^է մեէ 
պօւշսւօՆր ւ Րօլորն էլ քւռւօւմ (&Ն հւրեսւնը մեզքերր 
արկււլ նււիւսզսվ։ ՚ոաքՀաՆաքԱէաօուո (քւււՆււււք էր "րթւՕԱ՛ 
թ-իւՆ "րր֊ւ՚ցը մեզաց Ղ՚՚՚Ւ "՚րի^նէէվ, որի իւէկական կա– 
սէարումն է ՚^րիաաւսօվ, որսլկս ե. ^ւգ աօՆ^ տեղ գր– 
րուաՆ է քօ՚օչի սւօ)ւու Ուսւո^ ե. առաքեօւ0ւ ասռլ.մ է, 
*.՝^րիօսւօս եկեալ քաՀանալապեաւ ^էււնգերձելււցն ոաոէացլ 
մեհաւն ե. կաէոօւրելէէվ և. անձեօ-ագււր՜ե խւէրանաււն՛ աք 
սէնքն է որ ոչ ^•"/■՚յ արարաՆոցւ Եւ ոչ արեամր էւո– 
խազայ |լ զոլյարսւկաց, աԱ իլրով արեսւմրՆ եմռւէււ մէան– 
գամ է սրրոլթ իւնսն ւաւիաենակօւնս գաւեալ ղփոկու.՛ 
թիւնէ, 

Օ՛ ^"՚^է ա՚ւյաէ՛^^ յ&ա^ն ժայանսւկներում աւելա– 
1քան աօն Տ՚՚՚^ք՚&օ^ կամ պու֊րէմ ի ւիյլասւակ ազա– 
>ոա.թեան Համանի րռնօւթ^ւ^նից (Եսթ. Թ, 24. 26) ե. 
աէօն նաւակօւաւեսէց, որ կ–ւ»արոէ.մ էին էոարէււօէԼ վեր՛ 
շու.մ ոէ-թը օր շ^արոլ.նակ ի ւիշաօւակ աաճսւրի օՆման 
յ«. սրբագործման (Ա Մակ. Գ, 53. ՇովՀ, *, 22). 



. (Հո 



- 153 - 
IV. Տ - 4 է ք. 

$.ոկ Նօ.ռարլմ ^ մեը հոգին Աօտու.հ«ւ հեա Հաշ– 
էոեցնելոէ. Հօէմտը, ինչպէււ ե. ՚է^ր^սաոա փրկ^Տ ^^Դ ^ 
Հ—չս՚եցբեց Ասւուէւյաք Հեժէ իւբ սուրքլ սւրիւնօվ ե. աէէ–֊ 
մեզ չաըչսւրանքււվ ու. մաՀււվէ Լաշւոռլթիւնն ա^էէէոէ^ 
^ լինօւ^մ, որսւեղ Թշնամա.թիւն է եղել, է«կ ԱօաուՆռք 
գհմ թշՆամօէ.թիւ.ն մեղքն է (Հ՚ւ. Ըէ 7)> Ա^-քւեմն ով 
զսկոէ-մ էւ նա սւ^գ էսնւււ-մ է մեղքի դիաէսկցւէւթեամր. 
կամ ղղշաչռվէ ք^ս</ւք ղոհն էլ \*արաւէչացռց մէք^ զանազօէն 
էր, ա^ն է՝ իսկական ղոՀեր ե. նռլիրառերոէկսւն։ 

Ա. հ ս կա կան զո՛ւ ծ ր. 

\յ.էգոսք են ս$ւն զոհերնէ ռրոՆք կենգանեւսզ մոր– 
Տուեչով են մասէուռսւնւ.ում, օօՀւ֊ու-ւք էին անպօւկաս կեն– 
գանինեբ եօթնռրսւկւանից մհնչե. եռեք ս)ւււոծ^սւ1ք — եղք 
էսլն ու. ոչԽւօո ե, սւասւրւսկ ե. աղսււնի աղքաաների կա- 
մար։ ՏԼււհի սկղբռւնքն է. դ.ՏԼի յունչ ւսմենալն մաբմնոէ 
աջիւն իէ֊ր է՛ ՚՛– եռ ետոլ. ղաքն ձեզ ի սեղանն՝ քաւել 
վասն անձանց ձերոնք ղի արիւն նորւս փոխանակ անձին 
էէօրա քալեսցի, (Ղ.ես.. ^–է, 11). Ա|ււ զոհերն են իս- 
կական զ՚՚հերր, իսկ որոնք ռ ռսւնց արհսէե ենւ միալԱ 
ընհաւ կամ նուիրարերութիէ.ն են։ Եթէ Ծիւ^նը կամ Իս. 
րւ՚՚ւհՓ ^1գ՚"1ւ>՚–բգր շնսրկ է վէս քելում \յ.սաու.Նոլ կ՚>1՛ 
մից, ալն մամանակ ք՚/՚՚Ր դ՚՚հերը ընգռւնելի են Ասէոու.– 
^ււլ սւռսւԳք ի՚՚կ. եթէ ժողովուրգր մեզաէ.որ է, նորա էքո՛ 
■հը ընգսւնելի չէ։ Հէնօրհաց աակ մողռվուրգը կարսզ էր 
զսհարերել 

1. Ող՚քակկ զ, սւքսինքն այէէ ղոհՆ, որ միչա մոզոա 
^րգԻ համար պէաք մատուցու^ր ան^էշ, այգ ոզչ ալ- 
րում էին առանց կաշու. (Ղյւա՛ Ա.) Ա. ողք "՚ւրելը նր– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 154 - 

չանակռւ.մ էր՝ քււչււրո^ն և. ամբողքււվին նաւ.իուււ.ել Աս~ 
տօւ.Նու.ն Թէ կոգւ.ռվ օւ. թէ մարմնռվ, ըսսէ օրում ե. 
սւմենքր պէաք է ու կաւրոդ էին մատւ։է,^անելէ Աքդպէււի 
օղ9աւկէզներ մասւուցանւււմ էին Հար.ելւ Աօք ե. Աք ոաւ– 
Հաւէը, ուսաի օւէգ զո^ը ամենաՀինն է և. ամենէ^ գե" 
դեցեապէււ է Ներկւսւսէ9՚եօւ,մ մաոդու ււսրօւրեռուԹկլ^ւս 
աււ. Ասաոէ-աՆէ %«Հ<է^ գնօւմ էր ձեռքը կենգանօւ. վր– 
ո<էւ|) ապա մռրթ՜ու֊մ էքւն ե֊ ա^րռսմ, իսկ սւբիւնը սքւրս՛– 
կում ոեզօւնի վք՚^Ր 

2, Հ*տզաղու.թհան քէՏւ "/՚ մ ասւու^ցւսնսւ.մ էին ի նը֊ 
շան գոկաբօւնու-թեան կամ փբկութ՚եօւն կամ փ«>ոսւր>ս– 
նոէ-թեան՝ ընգՀսւնուբ բօւրեկւ^ Համար։ Ա^ս քՏ^ արիլ–՛ 
Նոէւ ու. ՜եաօպաւին մասեբը մաաուցանոէ-մ էհն, հսկ մնա– 
ցաՆը զոկի ՜ճաշ էր դառնոսմ է Այս թերև.ո դրոլ.եց ՝"՚ւՒ 
ժամանակիգ, երթ. Ասւոուա&՝ Թուրէէւսրեօ կււնգանեաօ ու 
Թռ^ոռ միսն ռւյոել ե, ԽազազուԹեօւն ու,Խէռ Հաաո*»– 
աւեց ամենաւն մսւբմնու կեաէ 

1ւնոըՀազոկւկ ժամանակ մասւուցանում էին՝ 
] , Լաշաութեան քոՏք "ո չինում էր մեղքի Հա- 
մար ե. եառարլմ էր Հայաեցնելու։ Օրէնքր Հրամայում 
էը թ-է Վւըաքանչիւր ոք ի մեդււ իւրոէ.մ մեռանիըի» 
(Բ Օր. ԻԴ–, 16. «.4.. նղե1լ. >–է, 20. Ա–. Ա, 23) ք^,, 
որռվՀետև. մեզքշ գորհւում է կամ էսկամաչ կամ չարու– 
թեամբ, (^իսք. ^Ե, 27). ոլսաի եթէ մէկը չաըու՛ 
թեամբ. էր մեղք գորՆում, պէտք է բոլորովին ոյնչա– 
նար ժոզռվըգի միքից (ձ-Ե, 30)> էււկ եթէ անգիաութեամբ, 
նոբա կամսւր 1հսոու.ւսծ՝ անօրինեչ 1ր ՀաշաուՕեսւն 
Դ՚՚Հը՛ աքնպէօ որ մեզաւօրի մարմնի փոխանակ աքրւում 
էր կենգանոլ. մասմէնո ե. նորա Հոգու, տեղ թափլում 
էր կենգանու սէրիւնրէ որ ե. օրոեոլմ էին քՏ/՛ "եզա– 
նի մք՚ւ ի նշան մեղաւորի Հոօ.ււ|. քալութեանէ 

2. ^ոՀի մի ալլ ածաա^Ն է զոլարակրէ որ մաաու– 



Օօօ^1օ 



- 155 - 

^անու.մ էէն նռքա, ոըոնք գէպէ »ր^ոլթ–էւնը կամ գէ~ 
պի մարգիկ օւնկաէ.ւսօէաը^մ ^ին գտնւ.ու.մ, ք/գ ք Հ^ Հեօէ 
նռքա վհաււ^ փւ։խար^;նր ^սւաէուցանու.մ էէն, իօկ աթէւ.^ 
նը ււ|ւաւյ|ոււք ^էն օեղանի ք՚-րքը ^ քսում եղ9իա.րներըէ։ 
սնգկանրապէա ւսոեան ու. ՜ճարօլի ոսսւեչր ւքաՀուոքէք 
սւււօւռՆսւլեքով սւրգեչււււսՆ էր, վօւսն զհ կօւշօւոսՕեաս 
Դէ՚՚Տ է^1> (Դ.ձ.ա. ^է, 11)ւ Լօւշտու-թէան իրագօըՆման 
Համառ մեզալորէ ք Տ^ ^"էտ ու֊ս՚էւ֊մ էր քա^օւնան, 
վառն դի աչգ մսի մէք էր մեզալորի մեզքը, աքդպիսով 
քաՀանան քաւոլ.մ էը զռ^գղի մեղքըւ Րօկ խաղազութեաՆ 
ժամանակի դոկից կարող էին ուսւել ե. մաըգիկ, քանի որ 
աքգպիսի մսի մէք մեդք չկ՚ոք՛* ^յք– միսն ուաէւլռվ կաւա– 
սւացեաչք Հռէզռրգակցոէ-թեան մ^է էին մտնում Ասաոլ&ոյ 
Հեա (ք^ Օր. *(^, 18) է աւգ մի նչան էր, ռը հաւաաացեաչք 
մասնակցհլոէ. էին Մեսիաքի աըքարւթեան եըանութեան 
Լսէեսէ և. Աո.. Թ, 1 - 6)ւ Իս^ երր ք Հր ր.ևրւռւմ էր քա– 
Հանաւապեւոի կամ տմբող9 մ-ողովրգի կամար, աքն Ժա- 
մանակ արիւնո սոս^ւոււք էր սրրւյլթեան մէք 1ւ աարիՆ– 
մի անգամ սրրռւթիւն սրրռցէւմ (%ևտ. է-Ց., 11—29). 
մարմինն էչ աւրւոլմ էր գռւ.ոսր մի րաց աևզէ վասն պէ 
ա^գպիսի մէէռաց Համար միքնռրգ չկար 1ւ միա^ե արևան՛ 
սր«ք(Ո(.*քք ցօքց էր աաչւի», որ Ասառլա^ պէաք է ^""–էր 
նոցաէ Մսի գսւրսր ալրելը նախատիւղ էրւ որ սեսէօէւէ 
գսՀր թ-երռւեչու էր ռսլոր մւսրդկանո կսւմար էւ որ " ե– 
սիան Սրսւսազէմից գուրսր պէսւք է մեռՆէր (է՚ք>/>> «՝■՝»■ 
11-13). 

(*. նռւիբաքծրական գո՛յեր* 

• Այւ>ո^ւ| մէ9 նշանալռր էին ու.ււէելիքի դոկերը , օր–– 

պէս երեխաքրիք, ՀացաՀաաիկնե ր , աչիւր, օւյչ և. ձէթ 
ի նշան V, Լոգոլ շնռրկաց, ե. ազ ի նշան որ ուխաէ֊ 
Հասաաաութիւնը չփչանա/ րար/ւքապէս, ըստ որ ««.(ք ք»՛ 



ս.Օօօ»^1ը 



–4ք ընգուձէչֆ չէր Ասաո(.ծո/ աւօ.ո>շ առսւնց շնռըհէսց, 
՚^զ՚՚թքի ե. ռէ-խաից քուքսքւ նթէ Հայ էքւն քեքէումէ 
յղհաք է անխմ«ր լինէրէ քթերում էքն ե. գինի, «ր ս.~ 
Նում կին սեղանի շ՚՚՚֊ւ՚քը՛ ^"^ նխելու կամար թերում 
էին խնկեղկն, մանաէ^անգ կնդրուկ՝ ի 1ւշա1ք աղօթքի ե. 
ւււխււէագրութ եան։ Գինին կլ նշան էր Ասւոու.&ո| ^ռր– 
՚Հաց վայելման ռլրախօւթեան և. նօրա Հեա արեսէմբ. 
կաշււէուելոէ^ Լ^՚իւք, է՚ԸՆ Ծրկոլ րան արգելռլաՆ էր 
էէՈկարերԾ րււէ նսւրւ Խմււրռւն կ՚ւ՚որւ որ նշան էր անմօւօ֊ 
րօւթ-եան՝ աքօինքն ՀեՕանոււական խմորի և. մեղրր էբ՛ 
բե. նչան մւսրմնական օանեււլԹեսէնգ։ 

Աօսւուսւծ պաՏ՚՚՚՚՚էոլմ է մի բւսւն ռր ասոլաՆ է օ> 
րհնքքւմ, Ղ\յւ արգ \՝սրաչկլ, դքնչ խնգրհ ի քկն Տէ(» 
՚Ասւու»–Աւծ ^ո, այՀ ^րկ՜^ձ^է է Տեօւռնէ ԱաոռւՆոք քօւ.մ– 
•մէ) և. գնալ քամենաչն ճանապարհս նռրա և. ոէրեչ փէս» 
■ե. պայօւել զՏէր էԼօսէուա՚ն քո քամենաէն սրսւէ քումմէ– 
.ե. ւամենւսւն ան1նէ քռւմմէէ ե. օլաՀել զպւսառւիրւսնււ 
Տէաո-էք ԱռաուՆոչ Ա. գիրաւռւնս նռրա զոր ես պասւռւի • 
բեմ քեգ աքսօր, գֆ րարի լի^ի քեզ» (Ե/. *, 12). Բ««յյ 
Ն՚ստոէ-աՆ ^րւսմալում է էւոյէքպէս* 9.ոչ երե.եսցիս աօւա~ 
1Ի իմ գա^արկաձեո.ն^ (ԻԳ, 15. ԼԳ, 20. ք^. Օր. ձծ, 
։16)ւ Ուրեմն նա պահւսնչում է ե. զոՀարերութիւններ, 
.ււակա^ւ ա^սոնք նշան են Հաւաաքի ու սիրոի որ մարգ 
պսւարասս։ է սւմենսււն ինտ Ս.(ւսւու.)՜<ւէ֊էւ զոկելու ե. ու- 
զում է կռգԱոը կերակուր, իսկ որաէ^ Հ^՛"/ Տ՚՚՚՚-՚՚՚՚՚՚ք 
.ու սէրւ սէլնաեզ^ոչինք նշօւնսւկութ՜իւն չունին զօ^երր, 
■*լալ է ռւնկնգրոլթիւն՝ քան զզ՚՚Հ րնտիր, ե. կնազան– 
գուԹիւն քան դճաբսչ խուոռէ. ոսօւ որում ե. (Պւսւուս՛ 
րագք ամրարշաա^ "ք^է^ ^^ առաքի Տեառնւ քանդի ա՛ 
նօրկնութեամր իսկ մաաոլցանեն ղնոսա; (Ա Թաք.. ձԵ* 
22. Ա«.. ԻԱ, 27. Ծազմ. է". 7. >ք, 18. Ի՛ք»՛, 8. Ե», 
էԱլ 11> ե. ո՚1ւն)ւ Ա՛յս Բ"1"ՐԷյ էր^՚՚ւ֊^ եէ "Ը Հ^^ է\ւխ^ 

I ՚ Օօօ»^1ը 



- 157– 

"՛է Ղ"^Ը նչանէռկոէ֊մ էը Հաւասւքէ իււրՀօւրգը ե. սւխ՛ 
աւէագրոլ^հաՆ Ն^սըւ «րոէւյււՀ մեղաւ-տր մւսրգթ պէաք 4՛ 
Հայաւէւէք Աաոուծոյ Հեա (լ քուււււ^^ո խռսւոա^եալ զա–– 
լյակէ այսէնքն՝ ՚^րիսւռոսի սւննման պաաարագ^վ (Ել, 
ԻԳ, 8. Եր|1. Թ, 16—22). Վ,ասն«ը«ւ և. մեղ Հ,ամաւ, 
՛քրիստոս Հմիւէվ պսէօւսւրսւգսէւ կսւտարեօւա ղօրռ.եալս՚1ւ ե՛ 
մ^անքենէսսօռս (՝՚բր, ^է 141( է՚է– ալժմ էլս մենք քո> 
Հօէք.եոու.մ ա– նու.իրւէ1քեբւււ.մ ենք ի Հաճո|ււ \Լսաու.ն՚ռւ 
միաքն րգօւսք Օկեդեքու. ե. ազքաւոների ու. կարօսւեալ՛ 
ների, ււբպիօէ զ՚՚Տ^ "է. նւէւէրնեբը նշանակութիւն ունէն 
միմիտւն այձւ ժւսմսւնւռկ՝ եթէ մենք Ասւոուծու սիրօէ.^ 
ու. ՜ճշմարէա Հաւաօւքով ենք քերօւմւ 

Լաշսաէ-թ եան զռԳ Հետ պէ^տք ^ ւիշել և. չուա^^լ– 
մոէ ւԼսա Մովսիսսւկսւն օբինա^՝ մաբգւււ. բնսւկսւն կեօ,ն– 
քի մէ^ զանսւդան գըութիւններ պիղՆ էին ե. ւււր&էքն– 
այգպիսի ղբու^եամբ է^Ր Կ՚՚՚Ր^էԻ մգտենալ ււրբոէ֊թեանէ 
Աքօ, գբօւթեան նշանսւէ-ռր էօեսսւկն էր մա*քբ ե. նււրան 
Հեաե.ոզ սւաէսկանոսթ իւ.նը ^սււ/ փտռւմըէ 1\ըովՀեւաւե. մա– 
Հր մեզքի արգիէ-նք է մարմնի ւ^րսէբեբմամք, գօըա ^ ո» 
չօր սւբսւաքին ելւե.ռքթնեբն ե֊ս զղու֊ելի կեըպով օլաւո– 
կեբէաց^ասմ են ա^նւ ինչ օր Հոգու. վերօաքերմամբ, պա՛ 
աաՀում կ իրր մեղքի Հեսւեօւնք. սւրսւսւքին երե.սյթնեէ։Ն 
են՝ մարմնի կապերի խզուիլր, փ՚ոիւյւ և. 5րք՚– Գ՚"/Տ՛ 

^"՚էՏ ^"՚Բ ՚^է Գ^՚էՔ՛ որու-մ կենդանի մարմինը 
նմանութ իսն էր ոէ.նենոսմ մեռաՆ մարմնի ապականոս" 
թեան, էււօաի ե. ւղի՚լ^ էր կամարսույՏէ ՝*1Գ գհ՚՚ւքն էր– 
րորոտութ՜իւ-նբ, որի ՚1երք^ԲԸ կամապաաասխան էին՛ 
մեռանի փաութեան և. որի Հեաե.անքր ք1էնոէ.մ էր մարմ- 
նի փտելր յար ե. նման դիակի փաելոսն։ Մարգւււ. հնըն՛^ 
գարերութիւՏէը մեղաօվ էր օկսու.ել, նոչեպէէւ և. մաՀթ , 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 158– 



"՚ւգ մեզք^ Հէ»ն.սւնք էր եզեէք ււէ.սաէ ե. մարգու ^ծաէւ– 
քի թէ «կիէԲԸ՛ ^է վեր^Ը ե. թէ դոցա Հետ կապուսւձ 
տո/ոո գօրհ՚ււզոէ-ԹհւՆօՄրը էԿՐդՆ էէն կսւմօւրւ–ու.մ և. ու՛ 
բեյն սքջ.տւ.ելու. կաըօժէ (Ծազմ. ՝Ծւ 7)է Աքււպիսււվ քք՚եչ– 
պ^ս որ ք֊՚ւլ՚՚ր աեսօէկ մեզքեբը՝ ի^ըե. արտաքօւքէոութիւն 
յՏեզէււնչսւկւ»Նսւ.թեսւն՝ պէօւք ւէւնէին քաւուելռււ այէ>– 
՚ պէււ էչ մակոււօն նման գրօւթէւ-նները՝ քնչ սէեսակի 
Կ Ժ^էէ^՝ պէ՚^Ք է քքէ^ու-էէն, թէե. ի հարկէ օրէնք1, 
յէք զաւնազանւօւյ են Նանբ ռլ Թեթև, տևօակներւ 

Աէւանց լռւ.ադմւսն ու. օռբոսելու. ոչ ոք աը յ՜անի 
չէր Ա-ստույէոէ որռուԹեան մօաենւսլոէ.։ Բ՝եթե. տծստկ– 
նեըր կարելի ^ո ւք^ օրու.մ Հասսւրսւկ լու.աըռւ.մ ով ոշր– 
ք-ելէ իսկ ՜եանրր միմիայն զսՀարերա-թեամբէ Թեթե, 
էոեսակներից էին և. այն պզհոէ-թիւններըէ որոնք յա– 
ռաքանում կին պիդ^ անձանց կամ Իրերի գպչելռւ.^։ 
Մանր աեսակի էր թորոաութ իւնր, որ թէ եկեղեցական 
ոս թէ քօւղաքւսցիւււկան կեանքից րէօմանու֊մ էրէ Երբ– 
թորոառ քէօ՜շ&լուէք էր։ վերսաին րեգունւու-մ էր մի օրի– 
նակսւն արարոզութեսւմբ., որ կաաս/բւում էր երկու սէ– 
զալնինելւի-ց մէկի՛ ղոՀելով ու. միւսի արձակելով Լ. ղո– 
Հուահի աըեան օրինական սրսկմամբ (Ղ,1ւ>ււ. ^^Ն Աք– 
՚նուՀեաե. րժշկուաՆ էորոտին րնգունում էին իբրե^■ մե– 
.ռեչութիւՆից յարու-ցուաՆիէ Այգպէո ե. գիակի գպօէՆ 
յէւ. էղղհուաՆ մարգը կամ անօթը պէէոք է եօթն օրից 
յէրրուէր I ՝>՝1գ նպատակով ^օՀոււք էին կարմիր կէւվւ որ 
յլարմրռւթիւ-նբ կեանքի զօրոլթեան ու. ւիոլքք՚եան նշան 
է։ ալրում էին եղենու. Տ^ա, որ անփօւու.թ եան նչան 






դրգան կարմիրի՝ որ կեանքի նշան էր։ և. գոպալի 
դր նշան էր Որրարարութ եան Լսադմ. Մ, Տի 



մռխիր էին շինում, 9ր"վ իւաոնում, մոխրաքօւր յինում 
■ե. այգով պէւոք եղաՆ ժամանակ լու.անու.մ պւքէւ ոլէնՆ– 
ներին Լ1^իէ.ք *Թ). 

ւ։.,ց,է,.–օօւ։,՚ՕօՕ»^|Ը 



- 159– 

պա ք ո^ոո աբաբռզւււթ-էւնք գեզ1ք^իկ մէէօ^ներ էինք 
որւէնցօվ ^եյ^աոսթեամր կարելի էր ժռզովրգէ մէք– ներա 
^նչեչ ՚Հոք-էքլ վսեմու.թեան նշանակույթ իւնր և. աէնէ որ 
նօւև. մւօռմէնր պէաք է կւսմւսպսւտսւսհւսւն սրրուԹեւսմօ. 
և. հեթանոսական ան^ալատութիսնից Հեռու. պաՀեչ, 

Գասարանավան ընթծրցանելիքէ 

1. Տ,ռՀաբերռւ,թ–իւ.նք ու. քաՀանա^ագոբհու^թիւն. 

\ևա. ս-է, 

2, ԱէՀարոնի օնու.մր և. նորա ււրգիների նռւիրօւ.մր, 
Ը–*. 

3. •^աԱւթեան տօնէ կաբգէքը. է՚Ն 

4> ԳաՀանանէռէ սոբակեցռւթէւնր և. սւպոոէ.ււււէ^ 
յէիքնկւ,. ԻԱ– ԻՐ. 

5. Տօնէք. ՒԳւ 

6. Նաքաթ Սառն 1ւ Տարէ թողռւթէան. |>Եւ 

7. Օւխտ ու. տւսււսյնռրգ. 1*^1 

ԼԱ– 

Թ ի I՝ * 

Աէս գիրքը Լրէաներէ մէք ^ոձէ–Ոէ–<ք է ՚^՚եյգաբբերէ 
որ գրքի սւււաքին ^օա^Ն է այսինքն՛ €Ծւ խօոեցալ-Նէ 
հ(էկ աչժմեան մասորական օրինակներռսմ կոչսում է 
էԱնապաառւմ > –բե՚միգբաբ — . սւ|օ բաււը վերցրած է 
ւսռաէին ւոէք^ց և. շաա Լարմաբ է, վռսն զի ա^ս գրքոէ.մ 
.պատմռլահ է ]*սրայէ^ա|ք^ց կեանքյ։ Արօւբսւկան սւէէա– 
պատումէ ^իւօ կամ €արիթմօր ԼՈ^ թաըգմանռւթ եւսն 
սւնունն է Լ. այգաէս է կոչոէ-ել, վասն պի սկզբի գլռւխ– 
նեբոսմ թոէ.ա^ են .յ օզովոլբդր, Ղյւ֊սւացիք ե. անգբա– 
նիկնեբըէ Այս անունը վեըւքբաՆ է Հէն Հբէական ա– 
՜Տէու-նի^, ոբ է՝ էէւեփեր միսւզաբիմ»– գիրք թռլոցւ 



, ^օօ^^)^ 



^ՐքԻ նպատակն է՝ պաաոէևւ յ>յէւ Նանքագին ճա* 
նապաքՀարգաւթիէ.նշէ ար ա>ւ,ն»է.մ էք գէպէ Օև>»է«յ 
՚՚քԿհՈ՛ է ՒԲ"" ^ ք |հ*–*4 ա^ի-^-յ ՚^քնգի, «ք. 
.,է– ք^ /«.- Հաակ^ն<ան թէ անՀքաժԽշա է անպայման 
Հնազանգ ւքքնէչ Աաաաւհաւ կամքին՝ 1<>ք1է> աքքարէ-թԱաՆ 
քարիքները վաւ^լԽլաէ. Համար է-ա այամ աքա գէքքք մի 
նաիաաէպ էէ^>»րաք/>ու–^^ւ.1ւ է ՚^^Ը "1" անասղաւ^ակաՆ 
կեանքին, աը ՚;աւաաարմաւթէամ,ւ ան^ՆԽչավ կ՚;աանե%ք 
երկնաւ.էւբ արքարլթեանէ 

է՚՜քԸ պարունակւււմ է ա^ն քլ-ր օր^^նքների ■■.- 
էղեչաէ-թեանց նկաը—գրււլթիւնշ, աըռնք աըու.ել են մ՛ա՛ 
քվրդէ^ 39 օ։ալւռւ.ա^ մ^Հ, արինքն ելքի եբկրարգ աա՛ 
բու անի^ մինչև. 40-ք– աարուաք 11-գ ամիսշ (^, Օք Ա^ 
3)< \՚նչօւկս օբ նգիպաոսի^ գք-բա Հանւ^-ելոՀ իսբաք^– 
չագիք Հուձու-ծտաււ ու. մի մողովուրգ գարձան էլ քԼււաաւ.– 
էէաչ «րէնււգրութեսւմբ մի Հոգե.ոբ վերաննութիւն «•-• 
նեցան, աքնպկա կ թէ անապաաական կեանքով Լ թէ 
աօաուահա^ին կաբգտդ բութ իւնՆե բով պէաք է գաո– 
աիարակալէին (Ր. Օր, Ը, 5)ւ (՚՚ուօյ դրքոէ-մ սքաամռւ^աէ^ 
կաբգագբոլթ իւՆնեբից ն^անաւօրը ւսյս էյ ոո մինչգեօ– 
աէլաՓ աՆդբանիկնեբբ նուիբւում ^ին Աաաուծօյ նւառա– 
քելոէ.է ալմ՜մ կաբգւսգրւոա.մ ք ոո միմիալն Ղ,ե.աա^իք– 
էԼսաոԼեու նուիբու.ւսհբ լինինւ Ասաոլած աւօաեզ կար– 
գագբոլյ^իւն է անում նսւե. ոլԽօւօււոբների կէսմօւբէ 
ոբոն^ մաՆբամասնութիւնք աբգէն քիշ^տէ^Ք Լ՚՚գե֊որ 
գասի վբաք խօաելիո, նշանալոբ է և. աչն կաբգագբաւԹիւ.– 
նբէ աբ աբուե^ աղաա քադաքնեբի նկաամամբէ ե. աւՆ 
ԳՐ՚-^Բէ ոբաեզ սլաբուՆակուաՆ է քահանայական օքՏ՜ 
Նու–թիԼ.սո և. աւՐ՛ • 

^ուոյ գբքում նկաասոէ-մ են երեք մաօեբ։ Աո.«– 
քին մատն է. ՚^աաբաււաութիլ.ն գէ^պի Ծինա ուզԼո֊ 
բաւ.ելոէ. Համաբ (Ա - ձ)ւ 1 . ձււղռվբգի Համաբակալաւ–~ 



. (Հո 



ք;*Հ^ ՚։։է^ ,;ւ––.–յ>^ 



- 161 - 

թիւ-^էը ե. ււանակի կարգաւոր»,..։/, (Ա — հ). 2. ՚ԼԼտա* 
ցոը Համարակալօւ-թիւնԸ (Գ — 1՝^. 3՛ Ծսւսնասոր օրենք- 
ները Լն — %)ւ 4. Շեզւռպեսւների նուիրաբերութիւՆները 
(է)ւ 5՛ ՚Լ(ււ»ս»9»ւյ սրբագործումը (Ը)ւ 6* Տ.օւսւկի էոօնը 

\էինաւի վրայ (^, 1–Ա)( 7 ■ կեղէՆ և ս.մպեզէն սիէ.– 
ն^ և. կոչման փողերը (Ւ, 1 5 - ^, 10)՛ Ց. Ս^նա| Հաււ– 
նեչը (*, 11-36). 

Երկրորդ մասը (Թ — ԺԹյ. (քույո^րք/ւ խռովոէ.թիւնն1ք 
րռ անասլասւում, 1* ^ոզսմրգի ԽռովուԹրւնը ե. կրաւրծսւո 
ւք՚նեւր, լււրամսւրգ ե. գերեզման ցանկութեսւնջ քփԱյւ 2. 
Մարիամի և. Ակարոնի րամրսէսանքը (^•^)> 3 ՚ ^անան 
յւյուած չրսէեօները ե մողօվրգ^ խռօվսւթիւ.նը նոցսւ գար– 
ձից լեաս, (ձԳ~ձ1–). 4. %ոՀէք^ և աԱ օրենքներ. (^Ե). 
5. Կորխայ և. Գաթանաք խռովու.թիէ,նն և. պատժուի/ը 
/ժ° - ժէյ» 6« Այ( ե. աԱ պսւսէսէ֊էրնեը. (Օ՚Ա — ԺԹ ւ 

Օրրորգ մասը ^1* - ԼՏյ. ՝^աոաօներորգ տարուայ 
էսռաՕին աասը ամիսների գէսքքերն ու կարգերը։ 1, Աին 
անսւպաւսէ գս՚/ը ե. Մարէամի ու. Ակսւրոնի ե. աւլոգ մա.– 
Հը (ր\է 2 ՕօւղթաՆակ ՜^աՆանսւցռ^ Արագի ւքրաի օձե- 
րը ե. ւադթանակ ԾեՀոնի ե. Ովգի վրաք (ԻԱ). 3. Րս.– 
զաամ ե. իւր մարգարկոէ^թիւնը (^իք^– ի՚հ), 4. \^սրալկ. 
չաըոօ կււսէպաշսէռւթիւնր ե. պաւոժոէ-իչը, (|՚մ)| 5< 1էոր 
կամսւրակսէչռւ-թհւն Աւ–եսւեսւց երկրի բամ անմսւն կամսւր. 
Աառ^աագի գուօարների ձ՜օւռանգութիւ.նը և. սեսռւ. սա՛ 
ւեաւի քա9որգռէ.մը. (1*%– 1*է)* 6. Տօներ ե. սւխտա՛ 
դրսւթեան կարգեր Լ\՝է–Գ 7. յԲագիամացոց նուա^ռ^– 
մը (ԼԱ). 8. (\՝ուրենի, Գադի և. կէս Մանասէի հեզերի 
*^ւսսս։ասւռւ.հ/ը "որգանսւնի արևելեօւն կոոմռա.մ, (1,|^)ւ 
9< ^սրաէկլացռց րանօւկետեզերը ե. Աւեօէեա^ ^րհբե ""՚Հ՝ 
մանները. (Լ1*– Լ1՚)է 10. Ղ^ե.տացռց քաղաքները և. ա– 
պասաանարանք (Լէ^)՛ 11< ճ՚սւռանգաւ որ կանանց ամաս– 
նոսթեան օրէնքները. (Լ%). 



(1ե*Օօօ»^1ը 



Դասարանական ընթերցանելիք 

1 • Աւիւաաւ-աբոէ-թէւն, քւԹ^անաք1էւկան •րկՆսս~ 
թքւն. Տ. 

3. %- Ա ..Ն.<.յք. Բ՝. 1-14. 

4– Ս>Հաո«ն&է1էէ> Տ^11է ընէււրոէ-թէւնն է քակւսնայու.֊ 
թէւ.Ն. *»- *է. 

6. <1քԱ( օկ. ա, Հ–9ւ 

8> Ապաւէ«աէւ^ քաղաքները ե. ՚ԼԼաւայււ^ վէճակը, ԼԵ> 

էԼհէՏենՑ եՐԿՒՐԸ 

Անունըւ Ա.ւեւոեաց եքկքոլ.մ ԱբըօւՀօէմի յ՚ւքմանսւկ 
ապրում էին ՚^անսւնւււ^էք, ուստի ե. երկէրը կռչւ֊ռւմ (՚ 
ւՏանան ՝1՝ւսմէ օրգու աՆօւՆոյւ ՝1՝աՆաւՆ եակսւպէս սյա՛ 
Նօւկու.մ է ցաՆր եռեէթ կամ գօէյւոք օր &ռրգսւՆանր ա– 
ոե.մէոեսւն մասն է, թէև. ընգարձակ մաքով է աքգպէօ կս– 
ձ«ւ«.ծ (Թքւ. *Գ, 30. Լ1-, 51. Ե/ք. *Տ, 35. 8է«, ԺԱ, 
3)ւ Ասէոու֊էսծ ռւ֊խւո 4՜ ք.%՚«ււ/ք օր "՚/ք ^Ր^էՐԸ Պ^՚՚՚Ք ^ 
քֆնէր Ա^րսւկամիՆն ու իւր օրգէնելէինշ, ու^սաի ե. կ՚՚չ^ 
ւում է 11ւ–Խւււե երկիր կամ 1\,է.եւռեաց երկեր (Երր. Օ՚Ալ 
9)է ՏոՀւուէք է ճոք&սէէս "ԲՐ՚՚՚ւեգււռ երկիր, վասՆ պե 
ԼրէաՆերը Երբսէւեցի եՆ կռչւռլ,մ իւրեսւՆք մի Նէսէէօւկօր 
Երեքի անու.նով. (Ծն. է"). Կոչ,.ում կ նաև. Իսրայէ/^ եր. 
կիր (Ա Թաք. յ-Գ, 1ն),աԱև.Պաղեսս,ինաւսին^ն՝^դըւ֊ 
աացոց երկիր ՐՅազմ, «>Ւ՚*, 10)( որ ււկզրու.մ րուն ^զոշ– 
տա^օց երկրի անունն էր հովեղրի վրաի բաքց քեառյ 
Յոսնաց մէք ւսքգպէս կոչուեց Ցորդանանի քթաբայիր 



- 163– 

«(ք քա-ճախ Ա-որէքի մաԾն էր ^ամարլյսյէւ Ծաբգարէւնե– 
յւի գրււէ^աՆնեըում կււչլ.օլյ է նռյՆպէօ սուրբ, եբկ^րէ Տի– 
Բ"է ՚՚րԿէր ՚– •»«*• (*"՚Ք՛ ՚՛՛ 12. Ո^«, Թ, 3). 

Ղ՝իըքԱ* Ա/ք ^ըԿէք5 աէարաՆոլահ է \Րիշերկրական 
^ռվի սւրԼեչեան ևզևրքում 31 - 33 ՚/," Հ^>–«՛ լաքնու.– 
թեան էւ 52—54 7ւ՚ արև-ելեաՆ երկալնօսթեան մվ և. 
■կարաւարև-մոէ-էՈքում կպսւՆ է \ճֆրիկէհն% 

Սա^մաննեբըէ \ԼրԼմւււսւքռսմ ՜Ծիչերկրակւսն հււվե 
էէ Հիւյւիււում Հիրանւօնի և. Անտիլիրանւսնէ լեէւՆօւչղթսէւք, 
՚Հարաւուէք էւ. աբ1ւ.ելքռսմ ՚արարակւսն սւնապսււոը, էւսւկա^ 
օազաքւօկան ՕէսկմանՆեբր մեյա մհև.%ու՚ե չեն եզելէ "՚ււ 
.փոփոխոլյքլ ենւ 

ԱշխաբՏագրէսկան նշանա/չռւթխնը՛ ՚^^Իըքե ՞ւ. •""Հ– 

յան՚եերը գ^էոելավ »եսՆոլ.մ ենք՝ որ "՚ւգ ^բկքքՐԸ օէէւանձ– 
%օւ^աՆ է լեռնաշդթ-աներռվ, անւօպսւտէւվ Ա. /ւալւս^աէւ 
■անմատչհքֆ Նովեղքւրքով, րւօյց մէէւՆոլն յ-ամւօնակ ւսքն– 
պ^օ^ մի ածւյ է գանւոսմ , որ քո^որ երկրներէ և. սւզ– 
գերի Հէւո կւսրռդ ^ քարարերռւ֊թեան մէէ մանել, ուո– 
ահ ե. յաօէ ւարմւււբօւպէս բնւորու.օւՆ (: քրհսսւօՆէօւյ1՚ԽւււՆ 
աարանմա՚Ն Հսւմարէ Աւսսւեզ Րսրա^^;չացիք քւէկւում էն 
էսյյաար^ի Ժոզսվուրգներէո, ո/ււսէ" 9^ պսւկեն ՜ճշմսւբէաւ 
■^սէւաոք ե. Ասւոուծոյ լւէ1քսւնոէ,թ–էէ.նր մաքռսր ու կա– 
քւաոսւաէ մւսրգկաւնը ւսպսէգսււ փրկոլ.Թեւսն կօւմսւո (Ծն, 
յ>ք*, 1 — Յյւ (^Աք^ւ| նսւ պէտք է Հ^^էք նաև. ազգերի ^օ– 
մար մի ՜&րագէ խաւ^արի մէք մի լռյօ. աքգպէս ե, կռա– 
պաշտութ եան մէգ պաքՆառ էր նորա Հաւաօւքըէ Զորս 
^ոդմը գանւ-Ոէ-մ էին ^ին աշխարՀի մեՆ ազգերը Ի^է՜ 
պէս Րէքէրեչացիքէ Աււօրեստանցիք, Մեգացիքք Պարսիկ– 
՜ներր, Փիւնիկեցիք, նգիււլաացիք, 6(>^1> ու. Լռովմաքեցիքէ ՚ 
էէէ-ւտի և ԱստուաՆ ասում է Եգեկիէւի բերանով. էԱթ 
•այն Սրոէ-օազէմ էէ զո եգի ի մէք կեթանոսաը 17՝՛"՛ ^ 
«ր շոլրշ ղգովաւ գաւաո,^* (Ե, 5) և. նոյխ երկիրը ^սիրա 



:, ՕօՕ»^1ը 



- 164– 

երկբիՖ է կոչսօւմ (ԼԸ, 12)» ոք օրոշռւահ է ■"քք^ք^ 
Լու.սսէւ,ոըռւ.թեան ոէ. գաաաստանէ Համաքէ 

Մեծոլթիւնըէ նրկք^ երկաըօւթիՀ.նք •^(.ս^ո^Յ ՚^ք^– 

չե. Հաբալ ւօյն կ՝ ՚^աՆ^ը մինչև. Րե-րսւօք-է ե. իւր հ"Ղ՜ 
մերը 31 — 32 մզոն է՛ ի-կ չաւնւււթիւնը աքե.մ»լ.աքֆ^ 
մինչև. արե.եչք Հւէ1ււ1էու.էք էր նեդ աևզերը 6 մզոն է։ Լ"՛^ 
աեդերը 23 մդււնէ Ըս«* ալսմ սւմքռղ9 երկիրը ւքօէոաւո* 
րապէօ 460—480 քա.ւակ«,.աի մղոն կ. 

Հողի կաղմութիւնըէ Պազե^տէնը սէմրօդչապէււ ըա– 
ժանօւաՆ է ւ՛^ ՚ճեդքոսօւՆքով .կամ խոռռչով երկու. մօւ~ 
էւի՝ արե-եչեան և. սւրե-մաեանէ Ա/ք– իառօչռվ անդեում է՜ 
8 "րգւօնանըւ ոէ֊ստէ ե. աքգաեզը կոչւռլյ է Յօրգանանի 
վ—ւրը կամ ՝8ոոլ Գետն ան^նելքվ կազմում է մի Տ"՛՛ 
վիքէ "րէ երկու, կէէղմերում աարանւու^մ են կըսւքւօրի– 
յ–աւռերէ Աւգռն^ մէք գչխաւ-որապէս ռւրե.ելևան մասւււմ 
էււեղ սւեզ կաԼ Հրարղխա^էն երկէսթ-Աէկուճ կամ րաււալգւ 
Հււվաի յաւքակը Հէւ^օիսից գէ^՚էէ ^սւրաւ. յարուՆակ ք%ա– 
չէւվ լարւանու֊մ է։ Աչօ Հովիօւը նշանասոր է այնով, որ 
ամրոդք երկրէ 4.Ր՚*՚1 ամենախոր ՚ճեդքսւա^քն էւ գէպէ 
հարաւ. ^եռզՀեաէ խորանու.մ է նուն էօկ Նովի մակե֊ 
րե.ռյթէցէ ալնօքէօ որ ամենախոր աեզում կսւսնում է; 
800-900 մեարի Ա/գ ^ովի.,^ կազյու.յ է էւ,լք է^վա– 
լագաններ, որոնցից ^արաւաւինը ամենամեՆն է։ Եո^ու– 
^ոզմերէ^ էլ րազմաթէլ Հոսեեր կան, որոնք մեՆաքա– 
Նակ 9ուր են րերոսմ ներս, Թէև. մե^ մասամր ամառ» 



չ,(, 



էնոէ-մ են է 



Մեււեալ նովի կարասում աքգ ՚ճեղքուաՆքը շարու." 
Նակւ.ոէ.մ է մինչև. Կարմիր եօվի արև.ելեան խորշը, որ 
Ա. կոչւոսմ է ^րարաք Այւււքւ&–ւ| նււրայէլացիք 38 օ՚արխ 
անցկացրին իԼրԽան^ քառասնամեաւ թափառական կեանէ՛ 
քԻ ժամանակ։ Ա|ք ամրռդ^ աեղը ունի 42 ժամուաք 
ե^կաքնոէ-թիւն, իսկ չարէութիէ-նը 2 ժամէ ՀարաԼէււմ ե. 



- 165– 

12 ՚ք՜է Տիւ֊»իօոէ.մ, օր ե. արնւելեօւն ^"դմէ^ ^արւույք 
։է Ծէւիր ւձռնաչզթաքով ե. արէւմւոեան կողմը փսւկռԼմ 
^ Ազաղիմէ ^.աըճըւսւ,սւՆգսւկշէ ւԼբաբւսքի Հովտի քաաօւ– 
■^^ փ՚՚ՔԸ ""ւ փ՚՚ՔԲ քս՚ր1րւո1(ոճ,ւք է գեպի Հւօրոււը ե. 
.վերշում անցնում է Նովի մակերե.ռքթ–ի բս։րձրու–թիւ.նի^ւ 
■ւռպօւ էքերսօւէն ֆ^ու.մ է ք-էպ/^ ՚էարմէր հովռ, ալևօԼ^ա 
■«ւո անդելով չոբււ մղոն փէ<4^ Հիսսէււ՛ բսւժւօնռւմ է 
■երկու, Նովերի քրարւսշխրւ 

Ծորգանսւնււ սւրե.օլալոէ.մ ե. սւրէւմուտօում աւսոսւօ՜– 
■սում են րարձրաւանգտկներք որոնցից արև-ելեանը 
400 — 600 մեար Նովի մակերԼութից րարձր է. աքդսւեղ 
երկէրԸ չորածին է, "ԳԸ քերմ, ամառր տօթ Ա֊ ձմեռը 
էւառն, իսկ քրով ե. անաառներով ազքատ՛ \Լբե.մտես։ն 
մասը նօրւպ^օ բարձրօւլանգօւկ է– ե. "՚^գ է իսկական 
՜բանանը, որի րւսրեխառ.նութիւ.նը մօտակւօյ Նովի ներ– 
գսրՆութեամր աււաւել մեզմաըաՆ է։ Միքերկբակակւի 
ծ՛ովեզրը գսւը1եալ շասէ Խոր է 1լ բւ-նի րսւզմօւԹիւ. Հօէ.* 
ներէ Այգ Նովեղրի տ/ւ<–*^՚"*՚յ^^ հ"Ղ՚^է^ կոչւույՅ է Օս–– 
յէօն գաշտավաւրւ իսկ կարասալինը Հյե^ելաէ 

Տեսանք, որ Պադեստինր մի աեսակ չեռնաքին եր- 
կիր ^է որի սարերը կազմուաՆ են մեՆ մասամր. կրււ– 
քարից իլրեանց անԹիլ աքբերովէ \Լրե.եքեան Ծորգա– ■ 
՛նանի երկիրը Հա/1 ուս ա է– րասալւոօվ. Մեռեալ Նռվի 
Հարասում Ծկիր լեււնաշղթւօն խայաակուճից է (պ"ք– 
Փիւր) ե. աւազաքարից, արարւսկան անաօԼատը կր՚"ւի՚" 
Հէւղ ու. կաւ՜եքար ունի և. միմիայն \յինան է Հատաքա- 
րից ու. խաքս>ակռւ.–ճից։ 

I. Պաղեստինի ՚էիւսիսում կան Հետևեալ լեռնա– 
^ւյթաներըէ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



., –..ք-ւ–, ա 4..շ չէ ^քւա^մ, է թէ է,.*–^^ 
Ո-էւք^ է.^....» ^էդէքլյ <;ւ~^«..ք է 2,500 էե^ք 

ք.,էք.^թէ,ա%. Աւգ-ւ^ –֊1֊–ւ ^՚-յքէ –»~ւյւէ– 

րէք յէաք^ չնչին յնացաքգեէք ^աՆ –|^էք, ՚քնտ ամԽ՛ 
ք.ւ,է է՚-՚^է ••- 0.1>ւք>^ յ^-յ-ն-հնէքէ) են, 

11Հնաչղթա,, .ր կ–չ>.–.ւ1 է 

րֆան ու Օ&^^րէ Այո (- Աոօր^^^ ամէնաբարձք քէաէւը 
և. <ա.Նո.ւք (^ 2200 յԼր ք^րկ^լթէան, .ք .ւ»քՈւ.–( 
ւ/է& ւք.»,. >»&(«■..» է^ յ^էւուք ձէւն^վ, 2>րւք.4ք շ-•^ 

ւ՚^Կ՚՞ւ ^"ՎԻ՚՚^^ՐՇէ «•« է Շոքէգանանի ակւււնքնէււի 

II. եռրղանանի սւբեւմտեան մասի լեոէւաշոթպյքէ 

9.(զանանէ .(.1..յ.1է–է. ^քէ^քլ. - (ւ>1ւ.ոյ է՛ 1ԷՆչէև. 
^•վէղրւ Լ յի քաքկալ^նգաւլ է 630 մետր »«# ^•– 
կէ^ևպթիք վկւ Այո քէոքձրաւա1>ք«^յ, ք ա/«1էո(.ւք ք ւո– 
քԱշ1ալ Լ աքԼմաւան քքաքաՓԸ, ՚^նէ մէ քանի լէռ. 
նագ^զաթնէւ, և. ևքէք Գւխ–.–է մաաէք (6է.. I՝, 7> 

ղօւմ ե. Ցու.դյէւք^նը Հարալոլւք, Այ» 4<էք|ք»Հ է/"^՛ շ՛""» 
^քն ժամսւնակ նգիսչսասի^ զօըքԱր չարժէ.»էմ գէ՚Փ 

ա. ՚Ափթա^մէ լէռ^..չղթան կ^չւէւմ է է 1–«ւ– 

լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 167 - 

ԺԺ՚՚՚Ժ ք՚ք^ք ■"■–■"^ք՛"՛^* "0 /<"յ՚"%՛^ է ^*–/> գեզե^կօւ– 
թեամբ. ու պտզօւբեր ^ովէաւն1էրով ե. կօէրաւօւմ վերէօ»– 
Նոէ-մ է ԱՄզոսէւէլհ դա^տօէվսււրովէ Աս&՚սւսօէոտ^է& ռսւսՆ 
(- ^աբորը, որ գօւնւում (՜ սազարէթի աբԱեչքօւմէ 
Նռվ^ մակե–բե.պթէ^ 550 մեսւո, զօէրդարռւաձ է օիրռւն 
Օէնսւսւռնեըով քլ գագւօԹռւմ ու.նի մ^ Հսւրթավայր, որ* 
ւոեդ1ւց րօացւռսմ է մէ ^րա^ալէ ւոեսօւրանէ Աքօ չեաււն 
է ՚^րէստօսի պաքքէսէոսւկեբպօւթեւււն էոեդը և. շատ է 
1իշւ«ւ,մ Լին Կտակարանօւ^մ (8է–. ^՚Թ, 22. Գատ. ՛է՝, 
6. 12. 14. Ը, 18. Օա,յ. 1Ը, 13. Եր. Ւճ, 18. Ովս. 
Ե, 1)է Վ,եր9երսւ.մ այռւոեզ բեբգեը կա^ին, իսկ խաչսւ– ■ 
կրւ՚՚Տ Ժամսւնսւկ յինեցիՆ մի եկեղեցի ու մի վանք, ո> 
բոնցից ալեջակներ կանւ 

սեփթազիմ քեռնաշդթաքի միւ.ս չեօՆերն են՝ Փոքր 
Լերմոնը ^՚աբռբից սակաւ. ինչ ^եււու, որ մի շղ0՚"յ է 
երկու մղոն երկար է 1ւ Եօթն եոանոլթ եան^ լեաա.Ըք 
^եննեսօւրէԹի ւսրև-մտեսւն ափինք որտեզ ՚է՚րիսօէոս ։ա~ 
՜ճաի յր9օւմ էր ե. իլր քարողը աուաւ (Մասւթ. նյ> 

ք– ^փր^՚քի ւեռնաչզթան կամ Ծամարիաւի րսւրձա 
րաւանգակր ռաժանլոէ-մ կ սեփթաղիմի^ Տեպրաքէլի 
գսւշւրով և. կապուաե է 8ուք.այ^ չեռների կետւ Աքս 
լեռնաշղթան աբեւելեան Ա. արելմաեան կողմերում 
ուեի գեղեցիկ Հովիաներ. իօկ սարերն են՝ 1< Ղ՝արիզին, 
ոբաեղիռ մի ժամւսնակ օրհնա Թեւն սւսուօ՛^ ժողովրգին 
ե. որաեղ Աամարացիք տա՛ճար շինեցին, բ՚"էց աւերեց 
Շով^աննէս կւրկանոօը (ք^. Օր. Իէ. (^. Մա^. ՏԼ, 2. 
&է,վՀ. Գ, 20).– 2. Գ֊երաղը \էիւքեմի Հիլսիսում, որ 
և. անիձից լեառ^ն է (է^– Օր. Իէ. &ես. Ը, 30). 8. Օէք– 
մոն (Գաս,. Թ, 48). 4. Ծոմորսն (Ր. Անաց. *Գ, 4). 
5. Գեղրոլէ՝ ք»–աքւորի <արա..ոէ.էք (Ա ^ագ. 1>Ը. 4. ԼԱ.– 
1. (*. ^ագ, Ա, 21). 

Հիւսիա արելմտեան ռլզղռւթեամր ելս տարան֊ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 168– 

ւ-ույՏ կ Կարմել արէնքն պադաաալ. լէ».նաէշւ^ան, որ 
մ.0նաւ.մ է Ծէւեքկրական Նավը, կազմա,.մ է մէ կֆաա– 
Լա-օքւն, ւէըէ վերքւէւ.յն է 9էքքա կամ ^ագամաքիա։ 13աբ– 
ՀիւսէաաքիՆ օաորււաււէ-մՆ ^ ՝էէա»ն գեաակսք ւէրաէզ Մ— 
զիան կաառրետ ք՚աՀադի Քքքյեքէն (Գ. 1>֊–». *Ըյ. 
%եփթապիմի լե^նէրին կպա* է ^աքասաւ.մ՝ 
ք. Շաւյ^ա^է լեռնաշղթան, «րք վբաք է նքա,.աա. 
դ^մն տլ ՚^եբրանըէ Աք ւէօՆաշդթան Հսւբու.քա է ք^Ր՜ 
քերռվ ու. քսւզաքՆելէւվ 1լ միաչն սեււեալ ^ւ"1է ("1՜ 
մերօլ,մ անօւպւսւա է գաււնաւմէ '^եար|^նհ սւրեւելեօւՆ 
կողյր քս։ժանէ.Օէ^մ է մի Հովիաավ, սրի մէք կաբլօէ^մ 
են Լ. "է֊ըԻշ Տ՚՚՚ւէ՚՚՚^^Ր՛ է՛ր՛՛նվում թէրեւս *»րն–1քզկււէ.՛ 
ղ,, կայ է.4օ, (Թխյ> *՚է–, 24). Այ» <»#""< –Տ՚յՏ՛»"՛ 
է >ք^ գեա, որ Րեօոր անռւնքվ թ՜սւփւում է սէքերկրօ,՛ 
կան Նւէվըէ Աուգսւքի լեռնաշղթւօքի նշւսնաւօռ չեառն է 
*իթ ենեսւվ լեառը Երուռադէմէ մօէոէ 

Օււրգանանի արեւ.մւոեան երկրի չեռնեբը Է9նելռվ 
Պազեսէոինէվ գռւրօէ կօւզմույ1 են Այււ^ոա^ոյ լեռնք– 
շղթան, որ աարահւէէ.ելով կոռչում է օէնն անապաաոլմէ 

III– Ցոբղանանի արեւելեան երկրի լեռնաշըղ– 

Քանեըը՛ Լւսոսրան բւսռձրաւանգօէկ, որ ունի քւո^էւ ւսա. 
նռւ-նով կամ րսւսան կոչուսւՆ լեռնա^զթա^ էւ. որ տա– 
րսւՆւում է ^եննեսւսրէթի սէոեւելքում և. կաըաււօքին 
մսաոէ-մ ռօէժանւում է ^էրոմսւքս կամ օարմու.կ գեաււգ 
էբր մէ ասւ^մանագՆովէ Այս բարձրաւանգակի բաքձրոս– 
թէւնը ՚;ս.սնոէ.մ է 700 մեարխ \Լբեւմաեան մասում 
նա բարձրանում է մինչեւ 941 մետրէ ղ^պի Հայշ ՚"^՛ 

րԱ, օր կաըուօէո է կօււքնէներով ե. էւոտս։լ.էա էէ Դ^ալի 
Հարսււարեւելք շ.սւրձրանում է Հաու-ր՚սն լեռնաշուշան 
էւր 1ՑՑՅ մեար գագաթ ովէ որ կէոօաու աՆ՛ է րազմա– 
թիլ. ^ովիտնեքռվէ Օորւս միակ քարը Հբարզխային բա– 
սալտն է, ըստ որում կ^ն ժամանակ աքգոբ Հբաբուզխ– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 169– 

՝1ևերից ^րօւփրփօւր է գ^պ^ արևւմօւաք կօաէլ ե. Տրւ«– 
^էէնէաիււ կւաւմ Հեճա գաշւոը ՆաՆկեէէ Ս1^ւ> ք աո2ք ււււ.ւււէւ> 
■գակշ ^երրի Տ՚՚դ "՚-^է ե. մի ժամանակ Աօռբիքին Տ<*9 

էը մաաակարարոսմէ 

Գազաագֆ րյււրձրաւ.անգակԸ անս^աո աքին է և. ւռա~ 
^անւում է շփրօմօւքօի ոս Լեսբսւնի մէքԱ. ե. 8աք1«Հ^ 

կամ օեքէկա գեաակււվ ^ամանւում է ^եւ^իաաւին ե. Հլա՛, 
յւսւէ.աւին մաօերխ Ս.|սւոձ՛^ կադմբլթիւնք կբաքարաքին 

է Լ ունի թէ քնական և. թէ աըՀեսաական ա^բեի է»– 
րռնցռւ.մ ապբօւ.մ են աչգ կօզմէ թնակի^երոէ Աօւն աե– 

զը ռաացալ ՚է՚ագի տեղը։ Տսւբռկի^ գէպԻ Հ«՚ր«"– է "•"– 

ոաօւուււ ւ՚սւոաԱքք. լեռնւււյղթանէ »/> ալժմ կււչլւււմ (- 

\Լբ.արիմի քաբձրաւանգակր ւոարանէ.ււէ.մ է Գադաա– 
ԳԷյ Գ^Պէ Տ"ք՛**՛^ մինչև. էԼռնան գեաթ, քույ)^ (- ան^ 
տւօէլէց, կըաքօւրաքէն է, բա^ց Բ^ՐՐէ ^ ^Ղ^է ^ 0՝1>ւ֊օ1ք> 
՜նի ցեդքւ բնակռւթ եան տեղրւ Մեռեալ նովէ աբե.ելեան 
կդղմոլմ Աբարիմ կամ Պիսգա լեռնւսշղթան մէ դագաԹ 
է կազմում կեբօ կամ Նաււէսէ. անռւնռվւ որէ1է1է^ց ^ով՛ 
էէսը միանգամ նաչեց \Լէ.եսւեաց ^րկրէ ^ք""/ /"–Ր ՚՛՛՛՛՜ 

XV՛ Պաղեսսէինի ^աբալաքին սաՀմւօնիը գուբօ լեռ.՛ 
նաշդթան։ Աօւք^զեսւն ի՚՚՚բշի ե. իլր ^իլօիսաքէն կողմռւմ 
Ա^աքւօՀ Նովախոբշի ու. գէպի ^Հէւաիււ ԱրաբաՀի ու. Մք– 
^եբկբական նովի ւք(ջ սւարաւ&ուած է Պետերեան \կւա– 
բի-՚ւի թ՜եբակզղին՛ \յ.յս»եզ Րսըայէչա^իք թ օէփէսռե^ին 
^ճւելի օան 38 տաբի ե. իլո անունր Պեաբա կամ "ե՛ 
չաՀ մաքրաքազաքից է– ստացելւ է\մանք անունը թաբգ– 
մսէնելով (աեաբօւ — Ք՚՚՚Ր)՛ ՐհէՐԲ օաբքօ՚բոա եւ կւսր՛ 
Նեչ և. թիլբիմա^ոլթեամբ անռւանեչ քաոաքին Աբաբիաա 

Թեբակզզու մէէ աեզը ւռափաբակ է, աբեւմ աքում 
ցաՆրանում էէ Հիւսիսում աաբաՆւՈէ-մ է դթ՜ամ սւ1ւււէւ^ա– 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 170 - 

աչ, յզ աև^^է 9^% աէ^-պաա^ ե. ^աքալալյ կ — Տա– 
(1<–,.*, (<»էւ,. Ւ, 22-29). 0,. –քշ ,–,յ^*֊յ 

աք^լէաԱ. է (–(–ք՝– <՚ք>~«՛ "է՛՛–* (՚»"« ♦-»- 
&էք. Ոք1ււք..^>^ քէք ք Փալ. ք գագաթն է ՝1աաաքֆ%ւա.^ 

- ռ՛ –ք",1~1.ւ;՛ է»–Գէ/էք– –/•ք»*1. V–*– « ւ 
•>-/**■ Գ՚Գ՚թէ 1ի*– - ք՝՛ է. Ոյ. - « .՛է –<–*ժ 

.»ք»ն է կազմ.,.մ 628 ■քէ-ք ք.յ.1ք.նաշ.Հ <.Հ.ք ^ 

ք–/՛ –յ>՚–ւէ» «ք Ւք "՚քվ ք–է՚Ր"թՒ^1 <-- *~–՛ 

է^ 2227 մեաքի կւ.է.ա,^Ն էա-շ –յ/^ 1լ.լւ.ւէ է *- 

գաշտօէվաքքնևրւ ^ոլաջ՚Ե կլ^իւ—յւըան աքդ^։%, մ^ա^ գա– 
աալարեչավ ի միաւէիՆ կռլնեն^նք» 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 171– 

վաւրի անոԼՆն է Շարդանանի ^ովիտ կամ ՚քէ.ք . Ծեռ^եալ 
Նովից գէպի Հէէ^սէա, Շռբգանանի արե.մօւեան կ-դմը («շ* 
«ւոււք 4՜ ^ըէՔ"4է ք-օշ՛"՛ ք՚՚կ աքւ1է.ելեանււ՝ ^՚՚վ-էքի գա^աք 

^ի^ևըկրական Նովֆ էդերքւաա.մ աօւբաՆւալմ է մէ՜ 
գայս,ավաւր, ոք ^աըմեւից գհպէ ^արաւ. ^եսւզ^եաէ լայ՛ 
նանոսմ 1 1 Այս տեղը ^արմեքից մինչև. 6ու^ւ^է կոչւռւ^մ՛ 
է Աարոն՝ աւօինքն Ղ՚աչտ, «ր յսէքօւն1ւ 1^ր իւր վարդԽ^ռվ 
(Եբգկգոց ք*, 1), իօկ 6>ւպպէ^9 գեպէ ^աըաւ կոչւ.ու.մ 
է \Տեփելա կամ ՀԿռձակոգմն (Գաա. Ա, Ց), "(•«էք ապ^ 
րօւ֊մ գէս ՚^ւօՆաՆացհքէ \հւգւոՕղհց բացւսւմ Խս ռապ^ 
սաԹէէ. կօվհտՆեռէ օրււՆո 9րեբո աւոգռլմ ոՆ պազաթՄթ– 
գայտըէ 

՝էարմեչից գէպի արև.եչք &Ո1.Ո. է տաոանւ.ում Յճք • 
Ր-՚ւ^Ժ Գ>"1"՚շ 4""՛ \։զԳՉ^լ՚՚մ, ոբ ւաքտնէ է է՚^ր պտղա. 
բեքէօէ-թ-եամբ. և. պաաերադմներէ վ՚՚՚քը հ ^Ղ^1 ք՚»աւո« 
բաց ժամանակից մինչև, անցեալ գարր, երբ Աէ1՚պօլ1էօնը– 
չար7^9 «՚«ճիկնևբին (1799 ք է). 

^ յ. է ք (.. 

Պադե՚սսւիՆԷ քբ^բբ երկու, քբաբաշխ ռւնին Միքեբկ՛ 
րական ծո^^էւ» և. ԾորգսւնսէՆինռ ւ 

I. Միչերկըակաե ծովԱ, ռբ 0. Գբքում կռչւ-ում 

է Մ՚ծծ ծով (Թ^ւ. ԼՕ֊, 6), ծ-ով աբեւմտից (Ր. Օր. 

*Ա, 24) կամ ծ՛ով Փղշտացոց, ամենամեՆ Նովն է Եւ՛ 
ըոպւսքի, Ափբիկ՚՚՚ւԻ ե. ՚Լւէիաքի մէԳւ Այս Նռվը չւււ.Նի ոչ 
մի չալ. Նաւակսւնգիսւոէ աւնպէս որ մի անմաէոչելհ սա^՛ 
ման է գօւբձնոէ-մ Պազեասէինէ Համար ե– կարում է յ(«– 
բաբերութեաՆ կարեւիութհւնբ։ V ռւաե նաւ.սւ*ք11ւՆգիաօւթ՝ 
Տոպպէն էք (8,վն. Ո, 3> ւ՚-է^ աո^.չ(ն ե. թէ էքկ– 

Ր՚՚քԳ աաճաքւ^ շ^ն»ւթեԾ>ն զեօսէնՆերր քերււէ.մ է^ն մէն. 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 172– 
>. Յ-ոէ ^•^.^ թ Մն.,. |>, 16. ե^. 1՝, 7). Ւ— 

*-«(■»(•>> Կ ՚ք–*Ղ՚Վ «* Ղ՚ժ– է •քէ>՚ճւ V– էլ 

՚ւ*.–,է–ժ ■՚– . ՚ք --♦-(* յ~– < է/է ք4–" "––^–էէք– 
"ւ" քՓ՚՚֊՚է *–ւ–<–*»է»– է էէ^1^ ՚<ք"՚է– «-- 

^«քծււ»ք1ւ^5 ք՛"^՛՛ Հէ*–՚՚է՚"՚յէ^ Աաքքքքալյ Օրոնտէս, 

է Լէ,.։,.Նք յ.ւրք ,է,է <;.,–ւ է <–.4^..յ է յքՏւ^ւ 

»է>. ^^/)# (81.. *1», 26) է–՛ ՚՛^*՛ ■"/՚՛ ՚՛՛–՛–^ 

նէկկ^ք ք^&ւ 1^ ապակին, ուէա առ»ւմ 1ւ սէքւվր նշա– 
ն.կ.,.մ է ապակէգէա. ՚ՀէՆէ«.քկկէք –ւ-աէղէ, է1,Ն 
աւասաւ.մ խֆճր նօւմ աւլւօօո մհՆչէլ օ>Լ Գ՚^ԲԲւ "րէտ ^ 
շէ1....յ է^ն ապակէ,֊նիսոն Լ-ւյ֊յ ^ակույ.տա–գեա), 
1էր ան^նաւմ է Տեդրայէլի գա^աավ և. թափլում է ^էաբ– 
մ1ւՓ Հ^^՚հ՚՚՚՚՚ւհ^ ււա1էո«ւ««ււքւ Այո գ^աի մ»ա էարգույևք 
Ոիւրան (Գատ. Դ, 7. Ե, 19) ւ. Եղիան կ-աոքե, |>.– 
4ա^ յ.ո.,յէրք1. (Գ. ^ագ. ^ն, էՕ),–Բուտր (-/« 
Աէագ^֊Նեք^էսկ^, օր էառնէէւմ է օաւգաքէ չեռ%երի ք՚՚՚֊ԸԸ 
ւ. թափւ.ւմ է Գազա,է, գէպի Հարաւ. Ա,,աէղ Դալխ. 
թյ 1ա,թէ, ւԱադէկա,., (Ա. (*«,. Լ, 9. 10. 21). 

Ո՛Ր– ՛է <"#–(; 1(–Հ է ժ՝՚է *էք (■■՝■*» +"Հք է*^ 
հեռւււ. էաք4\ղկ,,ւզւ, կամ էոկ^չ Լ^էւք. ձԳ, 29)> 

ծէք.,>..( ..Հյաէ.....; կա,նաւ..ք է Սէ^ովր կամ 



. Ր,ո 



- 173– 

Ծ^խսք, որ է ^"ր 1ք՚^ Լեղ1էղաա Եգ^սլաաւֆ ԼՑեա. ձԵ,– 
4. 47. *ն. *Ե, 18). ա,ժմ կռչ^.լյ է Մայք էլ \^քք^^ 
^ր և. ^աւյ3^հ ոռով պծաօւթռսւՆ օւսկսո/նն էր ու Թափ– 
է^ւսմ է 31՝՛ ^էւ.>էիաւ^ն լս,ւնւ։>–թեան և. 52՚/|՚* աք,և.ևլ. 
յքրկւօյնքլթեօւն վր՚՚՚ի ա^պկս որ ււով»օօւբ.ւււբ չ^ ^շ^~ 
%ակւ»է.մ Պազեաոէնի քաէրոէզու֊մ։ 

II. Ցոբդանանը իւբ եըեք չճեբով։ ^«րդա^աՆ^, 

որ նշսէնակւււ.մ է մոնչոզ, ՚Կազեօտինի ամենամեծ գձան 
է, Հոսռւ,մ է \յ^9երկրակա՚ն Նովքւն զուգաՏ^ռսւրար,– 
երկբի սւմենսւԽռր Ճեդքռւ.ւսն՚քու1 ե, ռւււօւ. էէ օռւ.«ւ.մ 
^ւը ոէ-դզութ-իւնիցէ Նա ռկէպրՆ է առնույք կօկալէբա– 
նսւնից երկւււ ճիւզերով, օռռՆցէց արե-մաեանը կօչէ.օւ.մ– 
է Հսէսրանի գես։ ե. աւելի երկաթե կ, իսկ սւրև.ելեանը՚– 
^օւՆեաււ գեւՈք օր ե/նռէ-մ է 1,,երմաՆհօ, գլԽաւոասւպգԱ՛ 
^աՆիաււի (Կեսարիա ^էւէպ^Տ՞տ) ^^ Ւ՚՚՚Ս ՚"1ԲէՅ ^ մռըՆ– 
չաչով յաււա9 վօւզեչով ընգունռւմ է իկէ մէք շատ վր" 
աա1^էհրէ Ս^ Հ^ն ասա՚Ագութ՜^ւն կաք թէ Օորգանանր իօ՛ 
կապէււ բզիաւմ է աբև֊ելեսւն փ՚՚քրիկ Փիսւլա լճակիդ և. 
ք էաէւ^ առւկով էէրկու Ժամ ՚ճանապարՀ Հոսւււ.մ է մինչե. 
^անէասի ակունքէ։ Ա^ս գեաո ՀօււէքււՀ ^*/ւ ՚^Գ՚՚^ւ "ՐՐ՛^՜ 
թաց ի^օւմ է և կազմ,.ւ.է1՝ 

1յերոմ լճակը ՚այսէնքն րարձրոսթեան ք՚՚՚֊Րր "Ր 
կոչւու-մ է նոյնպկս սամ-իոնէաիա Ա. ա^յ՜մ Հու/^Հ Նովք 
Սոյէւ չէ՜ճը երկօւ. ժամուայ երկաքնութիւն ւււնի > 1 /, 
յ՚ամու-այ չաչնութիւն, գ^''^ի ^արաւը նեղանռւ,մ է» 
պզւոոր ու աղմռւա է ե. առսւսէէչապէււ մհ ս*^ ու. Հաս՛՛ 
քուռ ՀաՀ^Ճ է քան թէ լի՛ճ, ըօօւ որում գարնան չօւա 
քՏսռսմէ իոկ ամառր^ րասական ցամաքււսմ 4 > ՋՆաքԽլով 
ա^գ պակասաւ-որաւՔ՜ե ան նարսւ վք՚է լինոսմ են վայրե՛ 
%ի սագեր ու. քագեր և. ազ և. աԱ քրաքին թռչասն՚^^րք 
էքզեգնռսէոււ-մ ելյւ սւպրգւմ են վարակեր և. օձել.։ 6ե՚– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



■էաւն այստեդ մի գէդեյւ1ւկ յադթաՆւււկ ւոարաւ. ^անա– 
նատոց վրաւ (Տես. ձԱ, 5. 7)՛ 

Յօրգանանը ^«ււևլով աւաա1էդից դ^պի վ՚^էր ե. ւքօօւ 
յի յ՜ամռլայ աարւււճոլթէւն ւսն^նելււէ.0 էեսա^ կասնոէ-մ 
է Տսւկօվբեան կօչոսա^ բասալտի կամօւ.ր^է, «ըավ գը– 
նռա,մ է Գամաօկռսի ^անապարՀը մէնչև Աքքա, կ»չւ»է.մ 

^ւքանապաբ՛; ծովոլ (6է«. Թ, 1. Մ»»թ. 1֊, 15) ե. 

յիսւց1նու.մ է ^աւք*«ւէ^օւ>^յ ք.4ւ^^ Հար աէ. գնացււզ ճա» 
նապարՀր Միքերկրսւկան ծո^^ կետ։ Աչս կսւմւէէ–ր9Ը ոլ.նի 

՚&Օ ք՚՚՚ււ եբկսէյ1նւ։է.թիւ.Ն ե. 30 ք»՚ք1 լաքնւււ.թէւ.ն։ Ծոր– 
գանանր տ՚ւէւ ւոեդէց ՝ճէւզ–ւլ.ււքւէ.ու.մ (- ե. Հոսում խիա 

.անտաւլի ու. դափնեվփքւգէ մադառնեքքէ միյով և. 2*/^ 
մզոն անցնելու-ց յէաո^ ի^նսւմ է 

Գեննեսալ։է19ի կամ Տիբ.երէււ>ււի չԻ^Ըէ «բ իլր ՚^ւգ 

.անռւ-ՆՆերր օսւաօեչ (՝ հ՚-Ր "՚փք^ քւԾղաքեեթից։ ՝\ոչւ.ոէ.մ 
■է նունպկււ ՚^եներեթ ս>|ս^էւօձւ օսււ.իդ4ււձէւ շսօ* էւբ է>ե– 
վն և մի ազ քաղաքի անոմեով (Ցէս. ձ–^, 35), աԱ 
և. Գաւիչիաւի Ն«վ, Աչո չիճն ունի 2 — 3 մզոն եբկաքնոս– 
թիլն, մ1^կ մղոն լայնռւ.թիլն, 37 — 50 մեար խորու.– 
Թիւնք առսւսէ ( քՐ՚՚՚Լ ո*– մկներով և. առաք շըքապասւուսւն՝ 
էր գեղեցիկ քազաքներով^ ինչպես ՝էափաոնաու.մ , ՚Րորսօ 
հինէ 1՝Եթսաւեդւս, Մագդսւդաէ օիռերիաԱք միւ֊ս Րծթ– 

տօէքիգա։ ՝^ըիսւոոս ւչատ էր սիրում սորա գեղեցիկ ափեա 
րր, որօնցից աքւե֊եչետն կողմերը յր9ապասւՈւ.օ.Ն են 314 

մեէՈՈ րարձրոէ,թեամբ. քսւսալւռեան ժայռերով, որոնք 
մերկ ու, սև. գհրՆերով մտնում են լճի մէ9 ևյ աՀռեչի 

կերպարանք կազմումէ \հր1ւմսէեան կօզմի գելՆերը ցո՚^՚ր 
են ու. թ-եքէ Մագղաղսէքից գէ՚կի Հի՛՛՛՛ի՛՛ տարօ֊հ՜ււում է 

՚^եննեոարէթ– գեղեցիկ գ՚ոշ՚ււր մի յ-ամուաւ երկաքնօւ.– 

թ՜եամրէ \,ճի մսէկերե-ութր խաղաղ է ե. միաւն երրեմն 
ենթակաք է լինում սասէոիկ բ^՚-քերի և. էոլեկոՆ-ռլթեւսնա 

Հյրքակօււ քաղււ՚քներր աւմմ աէ-երակ ենք գսւյւոերռ տաճիկ՛ 



- 175– 

նէրէ Հաչահ-սւնքօվ աէւաաա ւքէայաւձ– են ե. պօաւկանւււմ են 
ասւազակ րեգոպիններէ կւաւմաւականութեան։ 

Ծորգանւօնը աքսւռեղ քւոու.6/քէՀ անցնւււմ է, լաքնսւ֊ 
%օւմ ռւ. Հոսաւմ է կեռմանօվ կալյճւսլին ձալռեը^ մէ– 
քոՀ 30 ժօէմուա^ մի ՚ճանապսւր^ ե. Հետզ^ետէ խռրսք 
նում է Նռվի մակել,և.ււքթից։ Աքգ ընթացքում նսւ քւնգու֊– 
նում է շասւ վտօւկներ, ււրոնըից նշանաւռը են ձախ կւ՚զ՛ 
մից Հիրոմաքս կաճ Ցաըմուկ, որ 0, Գրքռւ.մ ւիչու.ււէք 
չէ և. Հոււու.ւք ^ Հաւռսրւււնեոէ Մ<աւերքւււ.մ ^րւաբռԽսււքւն 
■ձաչռռանեըի մէք բւ^օւ.մ են տաք 0–մրա9րեր, ռ^ռնք 
լռգաըաննեը ւււնին։ \Լլււտեզ է Ա. Նդըա ԼԳերաււէ^ քաա 
դաքը, ուր կասան 1*օբաէէլսւքք՚ք Ա. Րսաանի թ՜սւգալ.օր 
Օվգթ իրգէյին Լք֊ Օք. Գ, 11). 

\^ի։.^ գեաակն է 6ոբււ1ի էր անց1նու.մ է Գազաագ 
չեռնաչ^թան, սաՀման է կազմռմ Գագի ե– կէ.> Ծանա֊ 
աէի, ո/ւտեզ ե Ցւօկովբբ ունենալ, իւր գիշեըամաբտքւ (Մն* 

Լք*. 22)՛ 

Աչ ափի վրա, Լա թափւ«,.մ է ՚^օււաթ (Կրիթ՛ ^* 
Թագ* յ>է> 3)է որ պէ՚^ք հ ^Բ^Ք՚՚^հ ■՚օ՛"^ \Տ՚ագխ^եէք 
կոչու-սւն՚ը էէնէ։ 

Տորգանանը Հռսելռվ և. 30 մեհ՛ ^րվէմներ կազմե՛ 
Լով, ^եթարօւրսւչի մօտ 25—30 մեոր լարւութիւն է 
սսւանում ե. 3 ՜՛ 4 մեւռր եւոբռւ-ԹհւԿէ Աւ/ծէւ էոօւրբ ուրւ– 
էոսւէ-ոբնեըր «աք^ս եՆ զօւսէկհ ւոօէք&՚ո^1ւ Նբուսազէմրց Ս՛ 
բիքովէ վրալով և. աքսոեդ ասէոռստՆւսկոխ քրօւմ լողսւ– 
նույ, 

^րիքւ՚վԻտ Յ՚^^Բ Շօրգանանը թափլում է Մ ե ռեալ 
ծովի մէշ, որ ^ոձւ.ու–ւ/ է նռւեպէս Աղ/ւ ծով, Գաշւռա,էն 
Նռվ ե. Ղ,ովաի ^՚՚՚վէ Ծռըա մ^ ք"–Ր11 ՚՛^^ մասամբ գՈա 
լոբշրանում էւ բոա որում երեկուեան գէմ սպետօւկէ կա՛ 
յէԼո,ա կամ մօձուշակի գոհերով բարձրանում են յագու 
յւիւնեը ու գեղեցիկ աեսարան ներկաւացնումէ Աւս &՜ո^ 



, Շօօ»^1ը 



- 176– 

10-12 յր^ ւքկա,ն.ւթք,ձ .ւՆք, 2-3 մքաէ։ լ՚֊ւ*"–՛ 
թէ^Ն ձ. ցւյ–ւք– >.>» է 600—940 մ1աք /.,»> ... 

հէժ՛ ^^ւ.^— քւ՚/Հ-ւ-ք ^-| ՛է ք-ք՚քէ ՚•֊Կ-^: –^ 

<.յ.ք...յ են ՏԼ—քա ք-^-քը (Ո. », 10), .ւք փ– 

Մ1»է., »»# յ.ւո. 257. ք չ՛է -1 է .1-ք"^– 

Ն*»^«ւ.էք ( ^^քնպէա «■ յ«»ա (՚«1>» է Լ. միք ույ րդաւնալ ան– 

<ւ,–, է. «.ւ,յ Հ«.թ ».,4 .լնք է մէէւ; ՚գ՚* ^^^է՚|^ 

4–ք*ք"՛– (■< Ո"՛՛ է էՐԻ #–1՛ *"# էքերք^ւր-ւմ 
գտնալ.յ եՆ մէՆ մէՆ ՆՆ՚մք^ւ^կաէոթՆեր և. կպրււաւ ^քւ»*՝ 

,ք |.«.4( 780—940 յ»"ր ^.ր4ծ»# յ.է1րԼ.,ք»ք,. 
Նրքակսէքքը մէՆ մասէմբ օւնպաուդ է ե. անապէէ՚աէ Մ*– 
^ աւ.ազանի մի մասը մի ժսմանակ լալ. Հ»ւք1^ա է եդել 

Ոիգդիմ կամ Ձռբաղ/ւ կա մ ծ՛ով աղտից (Ծն. 1Գ, 3), 

աքա^զ գոէնա.ա.մ էիՆ Առ^ռմ ու. %քմսր ե. –՚-բիշ ք՚՚՚Դ՚՚-ք՜ 
Ներէ Ոք ոՆց ււոս1^ւ>Հյւ կգԼ Նաւնսւմա պաամաւս Ն է 1Ու*– 
փԵ։ Աքգ աԽզեքում բուււնաւմ է ե. Աոգամախնձոբ աաաւաւ– 
ն՚ը, ոբ նման է նարնքի, Հու֊ւ^ ■ոուսէ՛ ժամանւէէկ արա§~ 
քթւմ է և. միյից մագմզաւկ ու. փոշի է &Հէոո.ւք> 

\քԽռեալ Նավի մէչ ևն թափա^աւ^մ կեղրոն (^ ^'«է* 
^*^, 23) աըԱմաեան կ՚՚դմիտ, ար Հա«ու.մ է ԵքՈ(.«»ք(|ք^ 
կողքավ, մի օէւքԽափեքի իորոլթեան աէսարան է կ՚^զ՜ 
մէ>ւ.մ և. սըընթա^ թավւաւմ է էֆ՜^Ը* ^^^^(քք՚Յ Հ*""*–*՛^ 

է Առն/ւվէ/ ե. Հ–ւէաէ.–աքԼհլքից Մաըզա* 

,,,,,., Շօօ»^1ը 



- 177– 

Մեռեւոլ Նովի Հարտւ.–ւսոե.մոէ,սէքսւմ 3 ժամօւսււ Հէէ՛ 
ռ.օ։է,ոըւ։ւթեսւն վ^^լ մի օւզա^ւսնք կ՚էի »րի սւը1ւելքէէւ.մն 
տսւըսւՆւ.ու.մ է \Լւլաձռրը 1ւ. նււչէանից յծաոյ է արգէն 1Լ- 

թայք այ» շրելէից Պա^ ծսսւ^ն^ աււաա է չբՏորներովէ 
վասն զի չունի ամեն տեղ աղը.իւոնեռ կամ խմելու Տո– 
ր&՚ր ու գեսւեքէէ ^րկորնեըը մասամբ ք՚՚՚-Ր էք^ ԲՈԴ՜ 
խում ե. մասամբ անձրե.ի քրամբարներ էին (՚Ծն. |*Ալ 
25. ՐՏէ 1օ — 20յ՛ ՚Յովորաբաք։ այգռնց բերանը նեզ կո 
քինռւմ և. հս՚հկւում է։ին տափակ քարով, իսկ ԱամաքօւՆ 
ժամանակ գոքէՆ՚ւ՛ գալում կին իբրև, բանգ, ուր 1ւ ձգե- 
ցին Ցօվսէփին ու Սրեմիաքին։ Սըուսազկմի մօւո կաւէն 
\Ալովմ (ՏովՀ, Թ» 7) ու ^եթհեսգա (Ե, 2), Օիւքեմի 
մօէո Տակովբի ^րՀորք (Տ"վՀ՛ 1՚)ք ք^երսեբա \^էււՀոբ.երգ՛ 
ման, ՝Ծն. ԻԱ, 31. ԻԶ, 32. 33). և շը^ոբ աեոլե...ն 
(Ծն, *Զ, 14. ԻԳ, 62. Իե, 11.). նմմաոլսը ունկ ւԼլ՛ 
մոլկնեբ, որպիսիք կալին %աւիլիարւմ և. սեռեաչ Նովի 



՚1ազեսւոինո օ~–՚10 ասսյիճան կեռռւ. է աւսք գօ– 
առւց, ուստի Լ. մեղմ օգ ունի ե. միալե ամառր աօթա– 
գին է, բայց գիշերը Ղ"՚Լ՛ *մեռ.ն այսւոեղ անցնում կ 
անձրև.ով, իսկ Յէիւնը գօւշտավսււբներում Հաօուսւօ.^՛՛/ է 
ե– կար՜ճօւտև-է Լրէսւները սկսում է;ին իւբեւսնց քաղաօաա 
կան նոր տարին ա^ան (մեր սէսքա. — Հոկտ.Ն երբ անձ՛ 
րԱ-սււին եզանսւկ էր լինում ե. ^"ղը բԵգունակ էր գսւււա 
նում սերմանոսելռււ Փետրռւսւրին արգէն գարուն կր չի- 
նում (^բգեբգոց ք՝, 11—13), սեբմեբը զաբգանռւմ էին 
ու Մաբտի անձբև.ը Հսւււցքէոլւք էբ։ ՚յ՚ւղբիլ «ւ Մալիսռւմ 
ցորենր Հնձոէւք էին և. ամառուաւ սերմր ցանում, որ մի 
կար՜ճ Ժամանակից լետու հասնում էր* Տօթագին օրերը 



, Շօօ»^1ը 



քո,. ԼԱ, 40). Տ.^է> ար, քան .ա.ա^է^Ն.լյ, –ք քք 
.Խքշ թ.ռմ.,.յ էՆ Լ ^քալն 11ւպաեյքէքք անկ1ւ.վ վէ. 
թ էաեեՆգաՆ աօ ■ լյէէ 

Աօ.Հաաարակ •Քանանը լալ մ^ակաւէլով գրախա էր 
գաօյեքւէյէ ոք-աեզ մեղր աւ. կաթ էր քղիօւյ. այսպ^աք 
մի գեղեցիկ երկիր խաաաաքքաւ. Ասա^լյաՆ Իարաքկա^աք 
(ք* Օր. *Ա, 10. II. Ը, 7-9). Այգ ^ք–;–ժ հԿհէ 
աէժմ ան^քի է մաանաւաՆ ձանաւաՆգ աաճիկՆերի դա– 
դանռւթեան աււկ րռլռրււվին փչացաՆ է։ ]*ակ աօ-աք ե– 
դեչ են միէաւե մօ>նր մուեր աՆւ^ասւաներէ օրաՆաէա սէմա– 
նւէմեհ է Ծռսգաքինը, որ աաբւռնւ-ռլյ է Օօլգաքի լեա.^ 
նաչղթաքի ա. Մէօ.է«^ հվի մկ^ մինչև. Երիք^վ, ա^գ 
անապաան ուձւի րազմաԹիլ. մանր ^ււվիաներ, ււրաեդ շաա 
քիչ հ ի՛"՛" սլաււէա^ա-մ ։ Սոուս մասերն օւնին 1ւ զանա՛ 
զան անռսններ՝ ւէոպկս Մալօնք քԼիփ, ^եկււվ, սնգագիա 
(36օ. յ-ե, 55) Լ աԱն, Երիքո^իտ դէպի կի՚֊օե– կ կօ՚ւ 
մի ւ»1(ԱոսԱք(ոլ որ աւժյ կռուում 1^ ւիաո ւռսնօրեան (րիաււա– 
րւսսսւօւնիա) ՚ք՚րիօւոոսի 40 օր ւաւգսւեղ պակեչու.^/ ■^աէմսէր 
\^ււււոթ • Ղ՚՚ր Աս.մսւրադոլ. գէպքն ե.ռ այսսւեւլ է պաէոա՛ 

Պաղեսէււինլէ ռւնէր և. չարիքՆեբ, որոնց Հանգիւզու^մ 
էր յ ողովոէ^րգը, աչն կ՝ երկրւսչարժ, 9երմ քամինեբւ ե– 
րաշւոռւ-թիւ֊ն, մորեխ, բոր ռս ժանսւախտ։ 

Սշանալ որ բերքերն ևս շսոո են Պազեօւռինում, թէե. 
երկրի գրութիւնն, ինչսլկս էոեսանք, աքնքան ^Հ ր՚սրե– 
րՎօզ չէ՛ Լանքաւին Հարսւոութիւ.ն են կազմում աղ, 
կուպր, կսււ , ՆՆումր , ռսւռալս։, կրաքօւր, պղհն^, երկաթ, 
րօդց սլակսւԱՈկմ են ր"լ–ր թանգագին ^րա^ալելիքներշ։ 

Րո( սական ^արսաութիւ-նն ք ցորեն, գաբի, գինի) 
^1 թ է թ՚ււ–Դւ արմաւ, նոլչ, փսաուկ, գեզ1, նսւ.ռ.ն, թութ, 

1),ց,է,.–օօւ>,՚ՕօՕ»^|Ը 



- 179– 

եռքիլրենի և. զանտզսւե փաէոեզկ՚և մօւ^րխ բե.եկն, կսէզ– 
՚նիէ նո՜ճ^, մռւքւսւ, սէօսսէիւէ Տւնկւում ^ին և. քւքուքւս^ ռէ, 
պալօ/սանէ ՚էքււերն էւրեւսնց թանգագին խ^ժի պատ– 
ճառովէ Աօվւէոսւկւսն էին և. աեխր, լօ^ին, սիսեռ., ոսպ 
ւ. ա,լն. 

Պենգսւնիներից նչանաւյէր են՝ ոչխար ո , աաւա– 
քւո( ա՚ւօ՜է էյ^ւ 9՚՚բի> *իէ ա-Խտւ գի"–։ եզԳեռու, ւամուր 
Հանսէիլոպ^է փ՚՚ւրի գոմէշ, նոխազ, վիԹ^ նապասաակ, ոզ- 
նի՛ Թռչուններից — աոՆըւ.է 9<՚՚ք/ւ՚՚>ք> ար՚ւ՚գիի ^աւալու-ռՆ 
ՀսլեՓԿ՚՚՚նքէ ւ՚՚ր՛ թ՚"1բ՚^լ> կաքաւ, սագ և. այ^։ Լարու.սա 
է նաե. ձկներով ու. մեւչոլ.ներով, ինչաց^ս էլ. աւօկաս շեն 
գաղսւններք զորօրինակ առիւՆնեոք ոոոէւօ աւժմ չկանք 
•"Օէ՛ Դ՚"Ո> ՐՎ՚՚Գ (պ"՚նթեբ), շնագայլ (շա^ս./), ազուէո, 
օձեր ու. կարիճներ։ Րազմաթիւ են և. զեռուննեբր, ո– 
բոնց ւք(–0 կաւին և. ու^տեչու. աեսակներ, ոբպկս մորեխ– 
%կ (Տէ,,. ՚ԼԱտ. յ.Ա), 

•«–1..1,( է. ւ,յ.ք–,4 թ՚կււիկէ 8է..4 *–յ––1..5. 

՛բանանում նախ ք^ն Րսրօւյ^լացոց գս՚լւէւսաը ասլ ■ 



քէում 


էի *» 


I. ■Քաւ//ւ ցեոէց էլայ1։ն՝ 




դեր էի (8Ա. Գ, 10) ■ք^մի »ր,ք *.«ն. 
(Սն. *, 15) ւ ^պք^ւմ էթՀքէւկկրակ,,, 
դ^ն^ՆԷ մղն., •\–ՈՅագք1,թէիր^քանչ1,սլ 

պէ" "ք ւէչ,––.յ են նախ 31 թագս,^Ոք (8է 
ւ. ,եա^, 70 (Գ".». Ա, 7). ՚քան^ն»,., 
(»ն. ^, 15 - 19) վեցը կեն^^մ կն Ի.ր 


նք ե.թշ .,,. 
օն^ց սեքւռսՕէՆ– 
է> Նովի ե– 8»ք– 

, քաղաքը 64– 

,գաւ»րյ, ա,ն. 

-. *Բ, 9—24) 

11 տեզերէ, 

–։էլհ գ՚-֊է" 








օ.,սսԵ,Շօօջ^\Ը 



֊180– 

՝ք.անաՆաւ.յ ապքաւմ ^իՆ քծէոոք > *ք ւ^է» ւ^՚չէ֊աւ-մ են– 

քալ ԼՒԷ։., *Գ, 30) 

լոր Ժողովէ1կւգ էին, շսօէ ռըաւմ է֊ 1՚րկիրը եք^եմն կ-չ^ 
լում է ՚ք՚եաա^ա^ ^րԿէր ^ նտքա մւաասւմ^ Կ՚՚էէ^ ՆոքՆ 
իկ Գասթի ժամս.նակէ 

3. Գերգեսատէք (8է«. ԻՕ֊, Ա). 

4> Ամովք^ցէքէ "ը-^տէՅ ^է ^՚"՚՚շ մնում էր արև– 
լձլեսէն Աորգանսւնի կոզմերւէւմ Ա. գուջս մզերվ \\ ոՎւա– 
քՈէցսց, իլել էր նօցա Ես&րոէէ քազաքը (Թք «,. ԻԱ)« Ար– 
րա^ամի մ՜ամ^նակ գոքաւ ապրում էին ՝^եբ.րոնի ե. գէ– 
պի Հարւօէ. է*,րեանց անունով ^ոՀուսծ՛ չեռնաշղթաւչի մօօււ 

5* Փեսեզայիքէ որոնք րասէ եոե-Ո^թ՜ին րւսզմացեզ 
ժողովուրգ էէն (Ծն. *Գ, 7). 

6> ք՚ե.ացք։ք ապըոսմ էին Լիբանանի վք՚յ (Տես, 
*Ա, 3. ՚1–«.ա. Գ, 3. 1* ք-ագ. ռ 7) է միա,ն ն,.,« մէ 
քանի էքեղե^ը կե՚Աո^ ^ին ^տրօււ^սւքին Պադեսէաինում 
զռր։,ր. 11էւ.քեյ,,,.յ և. Գ^քասէաւ./ (՚Տ-ն. Լ՛)–, 19. ԼԳ, 
2. Յէ. I*, 3. 7. 17. *. 1. 2). 

7> օերուսացիք, ոջռնը մաքրօւքազաքը օէբոսս կամ^ 
նըուոադէմ նուաճեց Գալիթը (Բ ք^՚ագ. Ե), 

Ր< Փղշւոա^իք ՝^ամի "բդի Մեսար1քմի ցեդից (Ծն > 
3–, 13. 14)» ււրոՆք եգիպտական հագումն ունեին, Ֆո. 
քա բնակւռլմ էին Աեփելա դա շաավա էրում՝ ՛բանանի Հա– 
ջաւ-աջև-մաքումէ Ղւոքա պայտում էին Ղ՚ագռն Լձկնևրի 
կամ ^ացի չաաոոլահյ 1ւ Րաալզեթու լէ ՚Նոցա է աղաքնե֊ 
բըն էին Ակկաբոն, Աոեգաւթ, Գէթ, Աոկաղոն, Ղ֊ազա 
ն. ^եըօ/քւաէ Պէաք է ոը գռքա վազոսց գաղԹաՆ էինին "՚ւգ–՛ 
աԾզ ՚^րեւոսւ կզզու ցյ ոսսւ օոոււք Ա. Արրւսկամօ ռայե 
կապեց գոցա Աբիմեչեքի Հ&՚ւււ Գերարաւում , ^^աա^ակն էլ 
յաըաբեըաթիւն ունեցաւ դոցա ^ե«, (\քն. ԻԱ, 22. )>%)« 



ւՅ,ցւէ,.օ(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 181– 

^Ոքօւ շ»ւսւ պօւաերւռզմներ ռւնեցօւն Րււրայ^լսւցռց կեա 
յսւնաւ.անդ ^սււոսււ–որսւց ժամսւնւսկ, 1լ մեըթ– քէսղթռսմ 
յէին ու մերթ– քաղթ-լռւմէ ■^•"/9 ՝՚""–^^Ա նոլ.ա՜ճեց գո՛ 
։ցէէւ և. էեօւոչ վէէրստին զօռանսւլռվ ան^եւոա^սւն մարգա՛ 
բկ^ւեջ^ կանիւաօսէցութեան՜ Համաձարւ (Ես՛ 9^ւ \էր* 
1-է, Եղեկ. Ի. Ամռվս. Ա. ^աք. Թ. Աոփ. դ 

Գ. Փիւնիկեցիք՝ ՚^ամի թոռն ՛բանանի անգրանիկ 
Սծ՚^օքէ^ ւքեղից, քւնօւկւռւ.մ ^ին ՝^անսւնի Հէսօիսաքին &՝՚>– 
Վեղրի ՚1Բ"՚1 է^ք»՚՚^*«^^9 Գ^՚քէ արև֊մոլտք, և. ըստ ֆս– 
քւեաւնց սէեդէն դբսւղլւււմ էէն նաւագնսւցււէ.թեօւմ^, էօռ– 
էւ-էորռվէ արռւևստօվ և. աոՀեսաով (^ն* Փ, 15) է Օ՝ոցւ0* 
%ոօ է՚քՆ %շաՆռււռր Նս/ւսւգնտցՆռրր և. գոքւօ օ.սւան ա– 
պակռն ռւ. հհրւսնհն ե. գւււզէ նաև. սէաււերը կւսմ նչսւ– 
՜նսւգըները է Գոցա քսւզւսքներն էին Տիւ.րոօ կամ Միւր ք 
Ծէգււն կամ ն^աւգան Լ Ոաըեպսէա Լ՚^աբպԽթ)։ 

Ո. Սծմի ցեղից վային* 

Համի Լ. ՝^ետռլրաքէ օրդէ ՀԲագիանէց (Ծն. ԻԵ, 2—4). 
որոնք թափառակսւն ^ին ե. կաըալանի սւռե-սասր ռս– 
նէին է Ղ՚ոքօւ յիչւոսմ են Նախ Աինսւչի թերակզզոլ. վր՚օյ 
բնակու.ելէա, (1>ք> •*, 1հ օրօնցից էր սօվօէսի աներ Ցո– 
Թ՚՚ՐԸ՛ քեաոյ սւրե-եչեան Տորգանանում (^՚իւ, ԼԱ)( որ– 
սւեզ և. նուաճուեցան Րսրաքէչացէնեըէցէ Վ^եը9հն յ՜ամա– 
նակները գոքա յաճախ յարձակւօւմ է էն ^անանէ ^՚սյ 

(Դ Տ). 

շ. նգովմաւեցէք՝ ]*սաՀակի որգէ նսաւից կամ Եգով– 
մից (Ծն. Լ^, Ց)ւ Սււ^ա առաչ թերԼօ ապրում էին 
Պաղեսսէինի կարաւոէ-մ, ^եսւոԼ անցան գէպի Հարաւ. ա– 
րեելք՝ ՚էսւրւ/^ր նովի ու. նորա Ն՚ռվախորշի մէէերքո, խլե- 
ցին ք՚ե.ացոց էւիր Լեռնաչղթ-ան ե, օււնտեզ բնակուե՛ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 182– 

ցանւ Այսաեզով ան^նեւիս \*արւււչք;լայ1ւք թւււլսււոէ,թէլ.քէ 
խնգրեցին, բ^աւց մեռժուՆ^ան, ա-Ատէ և. սւռէպու.եցսէՆ 
Ծէ^իրռվ պտաել (Թքւ֊ք– Իւ 14)ւ Գււքա նու.ա–ճւււ,եցաՆ 
Սաւ-ոլղից, Ղ֊ա..թից (Ա Մնաց. ԺԹ, 12– 13) և. 8ովսա– 
փսւաէգ, ւեօաւ եւաբեզիՆ թուլ թւսգւ»ւ.որՆերեւ1ք սէվսւսաու.– 
թիԼն ձեօ.ք ^երին ա. մէացան թշնամէՆելւի Հեա Լըէա– 
Ներհ գէմ՛ "՛էգ աս՚էո՚ճաււոյ մարգօէր^Նօրբ ւասէււռւ.ւււՆսւ– 
յին գատաււսէան են ապաււնռւմ դոցա (է՛ր* (^ւ 26> ՒԵ) 
21. Իէ, 2. 1"Թ, 7. հղեկ. ԻԵ, 8. ԼՐ, 29. Լն.ճովէլ 
Գ, 24. \1մովս. Ա, II. Թ, 12. Ար^քու. Մա,. ^, 2. 
Սս>ւ||ք. ոԼ") 7)> էոռա էենւ որ ոգնեօ1ւն ՚քսւզգէւսգոց 
ասերել Երոսսսէզէմր։ Րօւբելսւեսէն գերութիւ.նեց քօ-ւոո/ 
գռքա քսւռա9 եկան և. գրաւեցէն մքւնչև. ՚^եբրռն (Եզեկ* 
ԼԵ, 10. Ա^. 5. Ա Մակ. ն, 3). ո».սօ>ի Լ աւգ ժամա- 
նակից աւգ երկիրը կոչուեց Եգովմաւեցօց երկիր, նոյս. 
թռզաՆ Ս&յ/՚րք գրաւ^եցին չետւէյ ստրատացիօէ օրօնց 
գչԽօււոբ քաղօւքռ "եսւրսէ ("ելա) մեն փառք սա^տբււււ 
ե. երկիրն էլ նո^ւ անունով Պեաո1–չեան ^րարիա կոչու.եց։ 
Մակաբաչեցի Յով^աննէս Լիւրկանոսր քսւզթեց Սգով^ 
մաւեցոց ե. սսէիպեռ րնգունել թ՜լվւաւոու–թիւ.նէ \ՏակւսւՆ– 
նոբա թ՚ւյլ քա9որգների ժամանակ Ծգովմալեցի \Լնաի–– 
պասէերը Լռովմէական կուսակալ գարձաւ. Յուգօւլի երկ" 
րի վրո՚Լ ե. նոլւա որդի Լերովգէս ժեՆշ թագաւոբ եզալ. 

3՛ Ամօւզէկատիք՝ նս,,։վ թաւէ Ամաղէկէ) (ԾՆ. ԼՏ., 
1.6)է բՆակւում էին ՚^էօնսւնի \արաւումտ Րսրաւէլառոց 
ելքի Ժամանակ գտնւում էին Աինաքի թ-եբակզդու Հսւ– 
ջասույՏ, թշնամացան նո^ա, յարձակուե^ան լոգնամ Հեա 
ւոե.ռրգների վբաի ս՚ափիգիմում քաբգուեցան և. մի քա- 
նի գար քետու Աամոլէլի հրամանով ու "ալուղի ձեռ- 
քով ոչնչացան (հ. Օր. ԻԵ, 17-19. Ե^. ժէ. 8-16֊ 
Ա Թագ. ԺԵ), 

ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 183 - 

4* Արսւքւօւ^իք կօւմ )*սմւօւ^չւււցէք՝ ԱբըաՀամի և. Ա– 
գսքքւի "րգէ 1՚ւ՚ւք<՚՚յէ^9> ՚^է մեն՛ թափտռսւկօւ1։ ժռւչօվուրգ 
է՜Հ1է ոըսնք սէլ^-մ էէ Ա,բւսբէարւ.մն են ասԼըում էւքէեռւՆց 
կաււրակսւն սռվորու.թ իլններով։ 

Ե. Ղ.^վօ,է յէ,Խ. (*>,. *Թ, 37. 38). 1. Մ»^... 

թ.աււռիօ, Լո^սւ^ "ՐԴէ " ՚"1՚"բՒտ՛ ""ԿՐ՚ւ՚-մ է՚էն Մեռեւօչ 
ն՚ովէ սւբե.ելքռւմ 1յսւգիամացոց մօտ, որոնց սօւՀմանը 
քետոյ եզաւ. \Լռ.նռվնը ւԹքէք. ԻրՆ սոցա մսւքըաքազսւքն 
էր Աբուեր ռոիւՆաքազաքը և »««(.«. (Ր. Օր. Բ. 29). 

2. Ամովնացիք՝ Ղ.ռվս,է «ըգի Ամմոնէց, բՆակէ^ում 
էէն Առնովնի ու. Տաբօվկի ւ1ի9է լք՚ռնաչղթաւի վրւ–ի »- 
ըռնց գաշօէսւվւսքրը նօւսէճել էին Ամովրսւցէքէ Օ՚ոցա 
նոէ-աճեց Ց&փ/Յ՚ւսն ք՚Ւոէսւ. ^՚ԱՆ Ղ՚ոցա գլխասոր քաղաքն 
էր (\՝օէրաթ Ամոէյնա, որի գէմ կռռւէէց Գսււիթը վչէէյ՜– 
խնգրու-թեամր (հ Թագ. ԺՐ, 26). 

Զ. ^.որիք, 

\, Ասորիք Սոլքսսյ^ կամ Մի^ագեւոցոց, որոն^ ^"1՛ 
ւում են նան. ՝քսւդգէսւռհք, սւպրոսմ էին Եփրատի ա֊ 
Տէգրիււի մէք ւոեզ ե. նոցանից էր ԱրրաՀամի Նագոլմը 
(*–ն. ԼԱ, 20. 24). 

2> Ասոո^ք ՚^օւմէսսկոսի, որոնք ասլրում էին բա- 
նանի կիսսիսոէ-մ ե. կիլւփս արեեչքում։ 

1^1/Օայէւացիք՛ որոնց նախնակտն պասէմռ։.թեան 
արգէս նանօԹօ՚աանքք կոչսռւ.մ են "՛էգ անունով Օւս– 

կովբ ^"ր-էէլից ւես.ու Լ՝Ծն. ԼԲ, 29). ^նքեանք ին– 

քեանց կոչում են րընէ \*սրայէլ–ոբղ/ւք Իէ/րայէլխ 
^ոչսոլմ են նաև. Հեըըայեցի (^իբ-րի՛^) ք«–րէա1(ց մի նա֊ 
^սւՀօր անունով. աԱ ե. յը՚ւՈւղիմ ^ուգա^ի ցեղի սէիրա– 
պետոլԹեամբք որ ե. Օտար ազգաց մէ9 գարձել է յու– 
ղէ, Հյք/չղ, Ժիղ, էւ՚կ Հօւքկօւկան լեղուի ոգով սաացել 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 184– 

է Հըէէէւյ ^ե.ը, Ըսա «րում էրէսւսաան է կէչւու-մ թէ բռւ-Ն 
&ա.գաքի տեղի մասը և. թէ աւ/քււ^ այգ ազգի երկիրըէ 

նրբ \՝սրաչէլացիք վեր^ականապէս Հաաոա^ռւե– 
ցան Պէօզեսօէինոէ-մ և. եոկ1ւրո նօււււ՚ճեցինէ «ւյք. 12 ցե– 
դերր սւեզօււււըռւեցա՚ն սէքսսքէս, 1, ւէ՚ռւբկնԸւ Գագը և. 
11սէՆօւսէե եէս դեզո մնացիՆ Ծււրգւււնսւնհ արևեչեւսս 
կռզմոսմ։ 2, սւքաւոէւ^ Օու.գա և. րենիամինը արե.մւււեօւն 
կողմի Հսւոալուէք. 3> ^աՆ, սփրեմ ու. Մանասկ^ի միլս 
կէսը Հաււասւտոէ֊եցան միչին մասա.մ. Լ վեր^ապէս 4. 
^օաքօւր, ՏԼսւբօւզօնւ ւէեփթօւղիմ և. (Լածո կիւ.ռիսւււ–մ$ 
^սկ Ղ,1ւու ցեղը 48 քազւսքներ ռւն^ր ամբոդք երկլէօսմք 
ոռոնցից 13 Ո քաՏա՚նաՆերի\/ն էին։ 

Ապաօսււքնի ազտւո քաղաքներն էէն Կսւգէս, Օիւ,՝ 
քեմ, Աըբոկ կամ ՚^եբրռն, Բ֊օսռը, Ո՝ամ«վթ, Գօվզան 
(Ցես. դ Ցեսօէ^ն էչ ժառանգոլթիւն սաացալ 9֊ամ. 
նաթէւարտ սփլւեմի լեռներում, իսկ ՝^ազեր.ը Տուգւռյի 
եռկրում ՚է-եռրօնե լերսւն Ծնակւսւ մւօլրաքազւօքր Տ<ւ>– 
ք1,^թաքքոկը (յ.Թ, 49. ԻՕ., 11). ՚կ^ւո^թեան ի«. 
թասս |ււք կօւռօէւսաեցին ։սրե.ելեսւն Ծռրգսւնանի "Րկբէ 
մէչ աէՀ \Տելովոէ.մ, 

Աս(ՈՈԼԱք&– Հաստւսէոեց \՝ււռէ1ւյկ;լսւցռց Հեթանոսների 
մհ9է սըպկս ղի նոցաՆով աստուանս։ լին ^՜ձշմարիւռ լ՚>1"ը 
ւոաբաՆուի ու սփռ ու.ի բոլոր Հեթանոսաց մէՕ։ Րօբսւյէ՛ 
1՚"3"Տ "՛է" Գ^Ղ^Տէհ ԳէՕՔԸ """չո՚-ց յետոյ է, ռբ Աս– 
առւան Ծսաչի մաբգսւրկի բերանով ասում է առ Նրռւ– 
սաղէմն իբըե. կեգբոնի, ււԼ,ռւսաւորեաց լուսալորեաց, 
Հէբռւսաղկմ, զի Հօւօեաչ է չոլս քո, և. փաէլք 8եառն ի 
զերայ քո Նագեսցինէ Տ,ի աՀա խաւռւր Նահկեաց ք էո– 
կիբւ 1ւ մսւռախօւզ զՀեթանոսօ, բա/ց ի քեզ Տէր ^աքւո– 
նեսցիէ ե. փառք նորօւ ի քեզ երևեսցին, Լ. գնասցեն 
թսւգաւորք ի լռչս քո, և. Հեթանօսք ի Նագել լոլսռք 
^ո% (Ես. Կ, 3. նզեկ. Ե, 5)> 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



Արե-մաեւէէն Հբէաօտւէւնը երեք մեհ նաՀանգներէ 
էր բաժանւ^օսմ Ա. ա^ք. ^աժանօւյԸ մնաց մինչև. Գրիս– 
օաս ե-ս։ ւԼքգօնք էին Օռսգսւյի երկիր Լկամ ր.ու.ն Լրէ– 
4..սԱան), \էս.յարիա ե. Գաքյւլիա. (ԳորՆք. Թ, 31). 

Ա. Ցուղայի երկիրը բռնեցին ^արեչական գերռւ– 
քՅիւնից գարձանները և. օրով^ետև. գոցա մեն մասր 
Օոէ^գա^ի ցեդիցն էինւ երկիրն էլ նոցա անունով կռ– 
չու-եցէ Յւււգաքի երկիլւն ալ.ելէ րլնգարձակ էր քան թէ 
նախկին Օոէ^գաւի թագաւօրօւթիւնը և. աարաՆւ^ոէ-մ է/է 
Պազեսաինհ Հարալ.աւին սաՀմանից մինչԱ. ^եթեչից 
գէնը ե. Տորգանանից մինչև. Միջերկրական հովը՛ Ա/ս 
երկրի նշանաււէր քաղաքներն էին ԵրՈԼԱաղէԱ, որ ա– 
^լա^ին անգամ Աաղիմ անունով է ^իղւում (Ծն. ձԴ>. 
\յառմէ տէ>, 3) և. Աբրա^ւսմի Ժամանակ աիրապեսէում 
էր այստեղ \յեչքիսեգեկը։ օեսւոյ կոչուեց Ծերոսոէ Օ՚ւս– 
՚-իթ՚Ը ^էեց այս քաղաքը Ցերուսացիներիցւ անօւանեց 
ք-ղաք Գո-լքքք թէԼ ՈթղէՀէմՆ էլ է «.,^օ,է. կռ 
չուահ, կոչոսեց նոյնպէս սիռն (պակապան, ամոու.՛ 
թիլն, ամրոց) հ՚֊բ "արի անունռվ կամ Րուսաո սիռնի 
(»»ք. Թ, 9), յ,ա,»ք 0..»,»,.ծ», (0«,,յ. Ի՚Ե, 5. »», 
3)ւ քէսզաք ԵՀովսէւի (Ես. Կ, 14)» Սու–(<բ քաղաք (Ես. 
՚»քթ, 1. նէէմք. *Ա, 1. Ս՛աս./». Գ, 5. 1՝է, 53). 

Արուսաղէմը ղՕէնէ,Ոէ.մ է ՕռւգէՈքէ ^.արձրաւանգա՛ 
կի ամենարաբձր տեղը, շրքապասէսւան՛ է լեռնեբով 
(Ծազմ. ձԻԴ֊, 2) և. պէտք է աւնտեզ գնալու. Համար 
բարձրանար Լեռ՚ների մէշ նյանասոր է Գ՚իթենեացէ, 
«ր Միւերկրական Նովից 2,500՛ բարձր է, իսկ Հովիտից 
600 > Սս> երեք գագաթ ունի։ որոնցից ՀարաւալիՆը 

կոչւոսմ է լեառն գայթակզովՅեան, զի այգաեղ Սււքո– 

մոնը կսւռ^քերին ^ււՀճց (՚)>. Թաք. յ>Ա, 7. է՛. Թաք. 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



ՒԳք 1 3) > Հէւււիսաւինը լծաոն Գալիլեացոց (Գ՚օր ծք . 
Ա, 10. 11), իկ ՚^ԻէՒկ Համքաբժման լեառն է, <•/■- 

օէհղ և. շինոէ-օւՆ՛ 4՜ Համբարձման վանքըւ \Լրևմաեան ուոո– 
րօսաւմն է գսւնէ-ոսմ Ղ՚եթ-սեմանը իւր ու֊թ՜ Հւսա թ-ևո– 
Լս 2,000 էոաբեկան ձիթենիներով, 

՚իաղաքքւ շրքապատուաՆ է երկու, մեՆ Հովիտնե– 

բով Հ^ւ.ս^ս և. աբեելեան կողմիդ Կեդրոնի, իսկ Հա։– 

րաւ. ե արև-մուաքիւք՝ ԳեՀոնի ^ովիտովւ Աքգ Հռվիտնե^ 
որ միսւնռւմ են քազաքի կարաւ–սւրև.մւոԾԱէն մասում Ա. 
Գ"Գ"Տէհ "ւ՚՚՚Ր՚՚՚էվ՚՚երի ւարմարոէ.թիւ.ն աաւոսւ ւեաու աւգ 
*էովիտը ակռ֊Ծլի ե. սւնմաաչելի աեսարւսնով խաոնում կ; 
սեռյաձլ ն՛ովին և. ւօւգպիսով բերգ գարձնում Սսօւ-ոօւ– 
ղէմըէ ՝էեգրոնէ կօվիաը մինչև, "՚լգ միացման աեդը 
կոչւոլմ է 1ւ. Օովսափաառւ. Հովիտ, որտեղ Հոէաքք ապա– 
ոում են վեբ1ին գա»ս.սս,անին (Տովէլ, Գ, 7)< Այն 
միացման տեդն է գտնւում ե. էէ՚ովգեզ աղր.իւրր կամ 
յր՚ւ^րյ (6է«. յ.է, 7–. յ՝Ը, 16). Գե^«–նէ <;^վի^ն էլ կ«չ– 
ւ.ու.ւք է նորւսւէս ձոր Սնովմտի Տոփեսւ ալօինքն ոդքա– 
կէղի տեղ, վասն դի այսաեզ մի ժամանակ Սռլօխին 
զոՀոսմ էին մւսնոսկնեոէ Ւ՚՚Կ 1"ւո Կաակէսրանոլմ կ՚՚ք՜ 
լ.ռւ.մ կ գեՀենի իբրե. Հա։մանու.ն գժռխքէ, (Մաաթ, Ե^ 
22, յ.Ը, 9). 

Երուսաղէմբ քւււՆէ.ու.ւք ^ր Հորա բլուրների վրար 
որոՆց ձորերը այմ-մ լցուաե են։ Հաբաւ արեմուտքույմն 

^ր Սիոն լեսւռրւ նորանից կիւ.սիռ Ակրա, կարալ-արե– 

սե լքում Մօրք Ա՛Տ — տա՛ճարի լեառը, որից գէւղի Հիէ֊սէօ 
ք^եզեթա։ Տիլրսւսւ^օնը կամ Պանրագորնաց հովիտը բա- 
ժանում է "իոնը ւԼկրաքից, հռէ^ում է գե^"ւէ Հարալ, 
բաժանում 4՜ \քիոնո Սորիաւից և. անցնում, աչգտեզ էր 
գտնւ.ում ԱեչովաՀ կամ Աելովամ աւազանը, Սիռնի վր՚՚՚ք 
էր է՚ալթե աղտարակր և. քաղսւքի վերին մասր, Ակրո՛– 
յի վրտլ ներքին մասը, Րեզեթ-այի վրալ նոր քաղաքը. 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



^ս^ Մորէայի վըւ"1 տաճաք1Ըւ Գազաքը պսււոսւծ էը եըեք՜ 
պաըխպներռվ, իսկ ռր կողմ անմատչելէ Հ-ո՛ միաչե մէկ 
պսւրիսպռվ։ Տօւ՜ճաբի Հիւսէռում մ է գերհէ վրւ՚ւէ էր Ան– 
աօՆէսւ տշտարսւկը, որւոեզ գանւ.ում էր Լււռվմսււեցոգ 
ք.աՆօ>կը ՝^րիտէ,,>է ժամս.նակ. (Գռբ^ք. է>Բ, 24)է 

Տաճարքէ էսբ չինոէ-թիւՆէց 84 սւարի յծ՚ւոօյ ^ույոպ–՜ 
աոսեց Սգիպսէօսի "իսւսկ թ–ագաւ.ոբէ ձեււքռվ, Տ/*"/ ՜ճօւ– 
ըօ՚կ եղօւլ. Րաբելացոց Նաբռլքոդօնոսօրի միքօցով 58& 
1էՅ–ու.հււ ՝ւ՚> Աք*է Աաա ^ոբսւռւառեչը Նորոգես 1օ31). ք՛՛^ 
16Ց թուին ՝8. ա. Աէւտ^ո^ոս նպիփան^սը ուշջսւ^էք/^ 
■ւէ^Աէէւ^ վրււ՚ւ \Լբսւմազգի պսւտկեբր կէօնգնեց, որ էւ. 
մաքրեց Ցու-քա Ծակա^էն 1Շհ թռվն ^, «..,- Այ<քմ 
նբուսազէմն ու.նէ 15-20 Հ«՚զալ, բնակէչ՝ կհա, Տօ>՛ 
ճիկ ոէ. քրէսսւոնեար Տա-ճօւրէ տեզ մէ տւսճկսւկան մե– 
չիգ է՛ " • է՚երհղմւսնի ^Ր*"/ յք Տ""–"՚ծ է ^կեղե^ի ւ Հ"/– 
երՆ ռւնէն աւգսէեղ մեՆ /ւոսււ. ո(.է> օ Ծուէւսւօ (ւ Լսւա&–> 
Նազոո կեէՈ Հօւմւււկօււ.ասօւբւ Հսււոո ւոեղօւկօւ՚Ն վարչու.– 
թ-էւնր Ս. Օւս^ո^քւս՚ւ վանքն կ;, որտեզ ^նւօկւոլմ (■՝ 
Երռւ.ռւււզէմի մէօւբ.սւՆու.թէւ.նր բւ-ր պււււորհօւրքուԼէ Ս ք ա> 
բանութ-եան օևփսւկանութ իւն են չ՚՚բ" "՚֊ըէշ, վանքեր՝ 
քազսւքռւմ կամ մօտեկէ փառսէ^օզ սրսաոէսւրքաբանր և. 
^սւրոււսյ կէօլուահՆեր։ 

Եբոսսաղէմ ո եղել է բաղմաթ՜իւ. աօէւոերազմներր։ 
տեղ. 70 թուէն աւերուեց Հռովմռէքեցոց Տէտոս զօրա՛ 
վ՚՚՚բէ Ղ՚՚ՐՔ՞՚է ^ ապա նռրռգուեց Լտգբիանոս կ՚՚՚յ՚՚Ըէ 
կրամանով, 635 թուին րնկալ. Արաբտցօց ձեռքըք 
1075-^1՛ տաճիկներին մատնուետ, 10ՑՑ>1« խաչակիբնե՛ 
րից նուաճոսեց և \ 187 ին վերօօէին րնկալ Տաճկա^ 
^եււքոէ 

ՐեթզեՀէմ այսինքն՝ աուն ^սււյի, Դաւթի, օբպէս 
էլ. ՚ք՝/ւ^ւքաոս6 հննգսւվաւրրէ գանւում է Երռւ.սադէմից 
գէպի Հաոէսւ. և. ^սւբուզոնի երկրի Րեթղեկէմից տար՛– 



,,Շօօ1^1ը 



^էԿ"–֊ <–^–է 4–ձ"֊յ է ^թ՚ժ<է^ 3~»–* ♦–՚ 

^.4.^ ^քա, ,.,, Ա - ժ– –՛է էԿ ՚ք ––^–է-Տ. –է– 

Աք, ձսւ.թ, |։»., 31—է •■- 6.Հ.ք Ա|/յ –Ո-էք 
ապքալյ էն 3.000 ւ(1» ւքա..քք ^քք».1է–, /օք». 

<.ւք,. ^,..^,Հ^^Նէ4-յ•(.-^՚;^^ յք", –..^.– *1յ4– 

ք^-Ն 6է1յ1,քն յք ^1ք..ււ^...թ1.ւքք ք>է՛ .0.. »... 

շ՚՚էէԸ շք*՛**––^ *^ ^ք՚՚ք փ՚^ք՚՚ք՝ ՚՚էֆք Հ–՚/»5՛ "՚էԽ 

Բեթանիէմ արանքն ասԼն աղքաաաք կամ թշէւ.ա– 

Բնթփագէ՝ աւ.էնք-1, ոուՆ թոթերի, էիթէնէաք 
ւէքան վքար 

էմւէնոուս՝ \1ջսւյւէէէփձ^^ Գ^պԻ Հիւսիււ տ/ւԼմուտք 

ՀԴ.,վ. ԻԳ). 

ԵըէքՈվէ այսինքն՝ օօէղաք արմաւենէէօւց, մի գե^ 
դեցիկ ւսքգէ է անապատի մէի 417 ոսքեաչափ ցահր Մի- 
ջերկրական ն՚օվի մակեոէւյէչթի^։ \\.չժմ անապաօւացա^ 
Հ–, ւքասն ղֆ ^արեր առուները քանգուաՆ են։ Ց&ււուէւ 
0$լ.երեց աչս քաղաքը (օես. ՅԼ՚ք Լ. վերսէոին ^քիհւր ՚տի– 
նեց (^ Թաք. ձ%, 34)է \1ւսաեզ սպանուեց ՚Շմալ.ոն Մա֊ 
կարալե^ին (Ա Ս՛ակ, յ֊^^ւ Սո|>ա անապատռսմ քարոզեց 
Շով^աննէօ Մկրաիչը, ■ ա/լ ե. ՝^րիսէոոս պաՀեց ռւ փոբ– 
ձռւեււ, 

Գաղգաղա՝ Երիք՚՚վֆց Գ^պԻ Տ՚՚բգանան, սրտեղ Ցե– 

.սւէւ.ն բանակեց ռլ. զատիկը աօնճ՚ցւ Աւաածո ժռղօ^եբ 
է;ին անոէ մ Ծամռէ.^ւն ու \3աւ,ռսղը, 

Բծրսաքէէ օր 4՛ երկրի Հարաւաքին ստՀմանաքա– 

յք՚քշ* 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



Ցետւոա՝ քահանա Լական քաղաք Տուգւսքէ բարձրաւ– 
լյ..նգակէ վրաք (Տես. ԻԱ, 16). ոմանք այ» ևն Համա– 
րու֊ւք ՅովՀաննէօ Ա՚^քօ՚Հ^ հննգեան քաղաքը, էսկ ւԱԱք 
Գեբրոնոէ 

•Քծքբոն՝ աշխաըՀի ամենաԳն քաղաքներիդ մէկՆ 
է (6էս. ԻԱ, 10. ^էւք. *Գ. 23), որաեղ ապրետ Ար– 
րակամն ոս թ–աղօւ.եց, աԼգպ^օ և. \՚սաՀսւ1լե ու. Ծակով՛ 
բը։ Այս քէՈ^անայական քաղաք էր, որտեղ թագաւ.որեք 
Ղ՚աւիթը 7՛/, աարէէ Այժմ չւսօէ առատ է բ.եԸքերռվ և. 
10,000 Հրէայ »լ աաճիկ բնակիչ ,,ւ.նի, 

քհամա, ^աձուկլ մարգարեի ՆնՆգավաւրն ու. բնա՛ 
կատեղին, բ֊աք^ "՚֊ըէւ քազաքնեբ 4՜/ կաքին նո^ն անունով։ 

Կեսարիա, որ իլր անունը (<կաքսք։աքաղաք։՝) ստա՛ 
ցել (- կել՚ռվդէս մե^իդ ի պաաիս Օքսսսւոս ^ւսյս&՚ոէ Սա 
կւէչւ.ու–մ է ՚^եսարէա Պաղեստէնացոց, վառն ղէ կայ նաե. 
՝1եսւսոհա Փէւիսլսւեսւնւ Աւա քաղաքնւ որ ւառա9 ւ^քոէււււ-ւք 
էր "արաւոոնի աշտարակ, գէոնսու–մ է ս իք երկրական Նո- 
վի եզրին և. րնակաաեզի էր Լռովմաքեցոց կուսակա^ե– 
րի՝ Փեչիքոի, Փեօտոէւի և. աւչոցէ Պետբոօ առաքեախ 
աւսաեղ դարձրեց ՚–1ոռնելէոս ^արիւրապեաին ԼԳորՆքք 
^.), այօտեղ էր ապրում Փիլիպպոռ աւետարանիչը 
(^որեք. ԻԱ| 8) և. այստեղ Պօզոււը երկու տարի րան– 

Յոսլսլէ (Եւ»ՓՓ"՚)ւ Հ՚ւ–չ"՚4«՚«–որ յւս.լւօՀաէւ^քււ«., որ– 
տեզքց Յււ^սւն մաքւգարէն նալ. նսաաւ. ^ա&ս. 1ւ ք՝ Մա^^ 
Յ–^. Ղ-ոքէք. 1*.) 

Լիւղ/ւա, Ծոպպէից քէ^/^) Ոքւտեզ Պէա^ւոս աաււքեա– 
Լքլ էժշկսւթէւն սւ^աւ. (Գորնք4 1*^1 

6աչյիւ/աթ^ա, Փ՚՚քլւ Րչ Հեռ-ու. Շռսւպէից, ծէւն-յա– 

^"/ք Տււվսէփէ։ 

Բծթէլ, ա,վնքն »,,ւ1 Ա™»ւ»», (*Տ,. ԻԸ, 11. 
ԼԵ. Գ Թագ. յ.Ր, 29. Գ Թ«.յ. Ո, 15. Ր. 23)ւ 

լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 190– 

Կարիաթարիմ (Ս. 9^ագ, է, 2), ռ^աեղ եըկաը ժօ– 
յանսւկ մնա^ 1\ւ.խւոէ ւոապս$նսւկը։ 

Գաբաւոնէ ոըտեզ եզսււ Ցեսոէ-ի պաաե^ւսզմը (Ց/ա> 

1*. *.) 

Րսֆ սեփելայէ գաշտավօււբօւ.մ գտնւում են նախ- 
կին Փզչաացռց քազաքնեյւքչ Ավկարոնէ որսէեզ օւռա^ե– 
րօէ-մ ^աստաաոուաՆ էջ ^էս^աղ-՜ճսւն՚ճիկ (^ե^եղզե^ու^ 
աստօւ-հու կօսււքը (Ա 9՝օ.գ. Ե, 10. ՚հ ^ագ. Ա, 2). 

Գծթ, որ է Ղ֊ոզիաթի Նննգավռւրը (Ա Թագ. *է, 
4. ԻԱ, 10. Իէ, 2. Ա Մնայ, *Թ, 1յ. 

յ1ղովտ1)Ա, ռբտեզ էր ՚հագռն չւօստուՆոչ կռաառլ.– 

նը (Ա Թագ. Ե. (* Մնաց, ԻՏ, 6. ԳօրՆք. Ը, 40). 

Աւ/կաղոն՝ Լերռվգէս ՄեՆԷ Նննգսւվսւքքւը, որի մե– 
նամեՆ աւերաէ^երշ մնւէէ.մ են։ 

Գազա (1-աա. *&, 3– Գ^քՆք. Ը. Ա Թ«.,. Գ, 24), 

ռոէոեզ քօւքացսւէ. Աօւմփսռնր։ Այ» քօէզաքն աքժմ և.ս կաք 
ե. բանուկ ՜ճւօնապար^ ունէ գէպի Օօպէղէ։ 
Գ4քաք. (*ե. 1>, 1. յ., 19. ի», 1.), 

Աօէմսւրհան գսէնւռւյ է քյօւդսււհ եբկբէց գցպհ Տէւ.– 
էւրԱէ ռբաեզ ւսպբում էհն Սամաբացհօք ոբօնք Լրէսւօեր 
յէէն ՀեԹանոօնեբէ Հետ խէԾռնօւ.աՆւ Այս բաժնի նչա– 
նաւոբ քազայլնեբն էբն, 

Սամաչւիա, «ր շինեց Ամբին՝ ԻսքԱ՚/էյք թագա֊ 

,ւո/ւո \)եմեբռն լեբսւն մռաւ և. գարձբեց ի՚-բ պեօւռւթեան 
մաքբաքաղաք (Գ. Թայ. *^, 24). Եզէ՚՚ւԻ <^""՚"՚*""4 
ալռսէեղ սով բնկալ ^1*. Թս.ք.ւ %). "ազմանասաբը նուա– 
՜ճեռ էսէս օազաօբ երեք սւաբի ռլաշարելոմ (■՛՛է) ե. Օոս– 
–^աննէս Լիւբկանռսր ասեբեցք բայց Լերովգէս ՄեՆը 
վեբաչինեց։ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 191 - 

ԹեբաԱք ռբ քսւնանւսցոց Ժամանակ (-/ մաւրօքօա– 
զաք էր և. քետոք իօրւսքէչի թագաւռըաց քնակռւթեան 
ս,եզ գարձալ. (Երք ծրք ոյ ^, 3. Ցէս, *հ, 24. * Թայ. 

ԺՕ–, 17)է 

Սիւ^եմւ ոբտեդ ապ^եց 1լ ԱբրւււՀամը և. թաղոլեց 
8^վ^էփը (Ծն. յ-Բ, 6. 1,1–, 19. Տես. Ի՚Ւ, 32. 1–".". 
Թ, Գ ւ*»,. *քՏ), Ա,»աէ, 8«.4»./ք«., յր ^"/ւէ .՚օ». <ա1.– 
գստացաւ. ե. ՝8ո^սւոոս ^ՑոՀՀ> ^^է ՍԼյւքւ/ կոչւռլմ (■ Նւսօ– 
ՀՈԼՍ (հոր^>»^ւս^)ւ 

11ելո7 Աիւքեյւ։ մօտ, ռրտեղ էր Աամռսէլի ժամա– 
^ակ վկօՅւռւթեան խոբէսնը, րս՚յւք վերջերում օււե^ու-եըէ 

8եզււայէլ (Գ Թս,,. ԻԱ). Մակեղղով (Գ 1*«.յ. Թ. 
է> Մն«,յ. Լե, 20). ՍյենոԱ ու ք;»/;/);/՛ (6»^՛;. Գ, 23). 
Բեթսան կ-յ Աստարտխն (0. Թ«.^. ԼՕ., 10). 

Պազեստինէ ար Հհւսիսւսքէն մասը ^ռչակուաՆ էջ 
պտզա^երութեամբ ու գեղեււկռւ֊թեամբ. և. մի ժամօւնօւկ 
շաա մաչւգաշատ է եղեր Նշասաւոր քազւսքներն ենէ 

՞ԵակէԱօէթ աւսինքն լեռնւօպաէո, ԸԱտ ոլւում մի 
լեռնագագաթի շոլոօն էր գսւնւռլմ , այս է րնակաէոեզ 
^բիօէոոսի նՆոզին ու. մանկռւթեան և. մնում է ա^ժմ ևսէ 

Կանտ (3»վՀ. ^. 1՚Ա, 2). նային՝ Լերմ«նի սառ 

րռսւում, օր կաւ և. ատժմ։ 

Գանէ որ կռչուել է և Լա/իս, Հիլօիսսւքին սա^մա– 
նաքազաքն էր, ԼԳաա. ձԸ. Գ ք^տգ. ԺՐ). 

Պտղոմայիս (Աքքա), որ Ա՚իչհրկրակօւն նովի նա– 
■լս/կանգիստն է Լ. խաչակրաց ժամանակ քաւտնի էր Ակ– 
,.է ան,ւ.նով, 1Ա Մակ. Օ^, 48). 

յ;,;րազյ։ն Լ Քծթւ/պ/պա (Մ.օ»,թ. Գ, 18. յ՝Ա, 
21) ԿաՓառ7/ււՀ/ոււ/, ոք գտնւում էբ ւքովի Տանասլար– 



0,11.200 »Շ001^|Ը 



- 192– 

՚յի վըաք (Ծաաթ. Գ, 13. Ը. I»–. *է, 24. *Ա, 23. Գ. 
15. Ես. Ւ, 1)է Մազղաղա։ Տիբերիաս, ռքէ ^աըքլաա» 

էր տսւ՚ճաըներււվ, թաաւրսեով օւ. լռգարէէէննեբով ե. ձ^– 
րօվգէս Անաիպաօի մաւրւօքազւսքն էր ^Ղ,ոէ.^. ՚ւ*ք 32* 
՚1>ք,(ւ,.ք,. 1ք>քէ^ աւսս,ևզ չէկա,. (0,վ^. Տ., 23 - ՒԱ, 1). 
ԱւԺմեւօՆ ւօւ.եոսւէէնեռր ցոքս եՆ օէսււհս փաււքե ւէ*ւււսւան– 
Նեբ, ւււլ,երու.ել է երկրսէշարժով և. ռւ.նի 2000 ք-էէ^՚^^Հ՛ 
1քր9սւեւսւօում եւսՆ էԾրմռւենեբւ Սասւ Հբէսւներ գալես 
են իւոեանց աէս օոսրր ւոեղերում մեռնելուէ 

ԳիոկԵսարիա (^էփ՚՚րի-՚է "Բ Հեբովգէսի ժամանակ 
^ալիլիա^է մօւյրաքազաք էր, ա/լ ե.Ծօվակ^մ ե. 1Լննօւ–ի 
հննգաւվայրն է կօ/մսւրւռլմ։ 

\Լբե.ել1ոււն Հբէօւսէոսւնէ ^արաւօէւ^Ն մասը ՊերէսւՆ 
էրէ որ սւաբսւնւ.ույ1 էբ \Յէ1ւօու1նե, Ս եււեսււ հռվե ու. Օոբ– 
գանանի, օաբռկի ե, Աբաբսւկան անապաօէի մէք։ Սոուս 
թս4ռձբօււ.սւնգօւկբ ասւփսւսաաննեբր շւսա քսւբմռւբ էհ՛ե գբ1՜ 
հւաւորսւսլէււ Թափս՚ռւււկսւՆնեբի ^ւամսւբ։ Սււս մասէ Նշսւ՛ 
Նօէւռբ քազսւք՚սեբս էքւՆ, 

ՄախերՈԱ բեբգը, ոբաեղ Ցովսեպօսի ււէսելօվ բըօ.– 
ՆուաՆ էբ Ցով^աննէօ "կրւ՚էէչր ե. գլխսււււռէ.օւէւէ 

ԲԵթաբրա, ռբաեղ քարոզում ու. մկբտում էբ ՑոՀ– 
Հաննէս Մկրաիչը (Շով՛;. Ա, 28)՛ 

ԲոԱՈԸէ որ էր ապաօաօւնարան մսյբգաօպանն1էրէ 

Ռամաթ Գս.զաագէ (Գ 9>՝ագ. Ւք^յ. 

Ռաթաթ \Լմովնս>ւ, ոբ մի Ժամանակ Ամովեացսց 
մաքրաքազաք էր (ք^ Թսւք. ^1՝, 31). աքժմ մնացել, են 
մհաւն սեօամեՆ ւսւ^եբակնեբբւ ւ՚սւզսէքի– կաբաււ.ու.մն էր 
Ղ՚երեզմանք) ոբսւեզ սււժմ էլ գս։նւու.մ են փսւռւււէ.ռր շե՜– 
քէյնեք։ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 193 - 

Եսեբոն, "ր աււաք թ-ագասորական ե. ապւս Ղ,ե.– 
■ոացու) քաղաք էը» Եբգեււգռցռւ.մ (է, 4) /ք յուսւծ՜ գե– 

Դ՚՚տԻԿ լիկ "՚ւ^^ ՚՛" Կ՚"1՛ 

ՊԵԱւԱէ «ր էր քրէսւոօեեանեջ^ փախստարւսեքէ Ե– 
րօսոսէղ^մհ սւսերման Ժսւմանսւկ։ 

ՓԱրէէէւ ռբւոեղ Օակօվրււ գ^չեբւսմօւոա ռւնե^աւ. 

(ա,. Լ(>). 

Ե՝. Պերէաքի^ վերևը որ ալժմ Լաուրանն (-> ՚^է քա– 
ռանա^անգ է կամ չորււՈրղասլետուԹիւն– արևմտևաՆ 
կռղմօւմՆ է ւ՝առւ.լոնիտիււ Լ^ռլանի Րսւուրէօա, մէք սէե՛ 
զա֊՚է գհ՚՚ւէ Տ^ւս^ս* օրախոնէտիս է և. գէպէ ^արաւ.^ Աւ– 
բանիաէ», իսկ ար1ւ.ելեան կռղմու^ ^սւաանկս՛։ 

Ա|Ս չօրրռրգապեէ11ՈՀ.թեաՆ սակմօւՆներ էին Պերէա, 
ւԼրարիա, Ասօրիք ու ԾռրգանաՆէ ԱրԱելեան մասում 
թՆաւ, օւնաաււ. տհ՚՚՚ւ՛ րսա օրում ւռՆերր շինում էիՆ 
միաւն քարի^է նսքն իսկ գէւները քւօրեալ էին չինում ք 
որոնցից ղաբմանսէչի մնացորդներ կան Ա. աչձ՜մէ 9նեա 
րից շաաերր յ^ինուաՆ են ժայռերի այրերում կամ փօ– 
րոլօւՆքեեջումէ Ատ՚"ք^հ ժայռերից շ^էւուսձ– քազօքքնե~ 
րից ոմանց փողոցները ] 00 ոսւնօւչափ խոր են երկրի մա՛ 
կերև.ոյթից։ 1՝ոկ երկրի վրաք շինուան՜ քազաքները ամուր 
պարիաէփւեր ու բռւրգեր ունիՆէ Ալս երկու սւեոակի 
^արիւրսէւոր քւսզսւքներ ու գիւղեր կան ւսլժմ սււերակէ 
Սշանսււոր քսւղօւքնե ոն են. 

ԿԵսաբիա Փիլիւզեան Լաոս,^ Պանէաս, այժմ Դա- 
նիաս) է որ ղինել է ^քիւիսլպոս չորրորգապետր Ա. հիբե– 
րիոս կայսեր պաասւին ՝էեսաբիօւ անուանել (Մաաթէ 
*^, 13). 

Բեթսայիղա Շոււիաի որ Փիւիպպռօը ս>ւգպ^ս կո- 
չեց ւսւնուն Օգոսսւոսի գուսսէր Օուչիօււիւ "՚֊/՚/՚շ 5՜ ^"Ս– 
նեսարէթի ՐեԹսաքիգանէ Այժմ մնում են նշսւնաւոր ա– 
^.երս.կներ (%ուկ. Թ, Մարկ. Ը)է 



ճե*Օօօ»^1ը 



- 194– 

ԳաղՈվն, աւղաաաաՆաքան մաբգսւապաՆն1է^է (1^. 
Օր. Գ, 43). 

Մասծվւա, 6եփթաւ1, քնակաաււդը (Դ՝«.. է՚Ա, 12). 

Մսճանպ/ւււՐ (է^անաւ,. •<Ո. Լ(Տ, 1. 2. I». ^ագ. 
(>. Ը. *է, 24). 

Գծրս/վա, "ըի$ զարմանալն աւ.եբակներ կանւ 

Գաղարա գեըգեսսէցռ^ \1յ"–կ՛ Ըւ 26. Մա^թ. Ը, 
28. Ծաըկ. Ե, 1), 

Աէօ և. սռրա Հետ էննր քազաքն1քռ թԽրէսւ՝ Օ՚ւ»– 
մսէսկռս, Փիչսքգեչփիա, է^սւփանա, Ակիւթռպօւիս կամ 
^եթ^ան, կպպ0Ա. Դ֊իա., Պեղա, Գերազա ե. Կանաթաա 
կազմոայ էին մի գօէշնակ^ութէւՆւ որ կսչւ.ու.մ էբ ^&՚» 
կսւէզօ/ի** կւ՚՚՚է տաանաքաղաք (Մարկք ր» 31 * Ն 

ԼԴ– 

էքԿՐՈՐԴ՚ՈՒա. ՕՐԻ՚ևԱՏ 

Աւսպէս է կռչւում Հեգամսււոեանի Հինգերօրգ 
դիրքն, որ Լրէւ՚՚ւք անոււսնօւմ են սկզրի ք.առ.օվէ Ծա֊ 
կայն ռ,աբրիները կոչռւ.մ է.ին նռյնպէս Գիըք ԱԱւաոնա– 

լեաց կամ յանղիւքանութեան, վասն գի աքօ գրքռլյ 

սԼսւրունւէւկուօւե է խստարարոյ ժռղովրգի ^օւԵգիմւռնու.– 
Թիւսո անցեւսլ և. սւաւսոէՍք մեղաօ կսւմւօրէ Օուն գիր^ր 
կռչսռլմ կր նոչնպէա մի^է-թօրա — երկբորգօլմն օրի– 
Նս/ռ, որ ԵօՕսւնռւււունօ թ՜արգմէօնել օՆ գօւաերօնօմիւէՆ 
աւօինքն՛ Կրկնօրէնքէ որ քիշոսաՆ է և. Յ՚կ, 18ւ Աքօպ^ա 
կռչելու. պսւօւ-ճառն սւյն է , որ այս գրքում կրկնոլաւՆ 
են Ելից, Ղ,ե.ւոականի ու. է^ուոը գրքերում արգէն քի՛ 
շուած օր1է–նքներն 1ւ \\ւխտի նորոգոսմր։ 

Ս՚ո^սէւ՚ք գրէ՚տ ա^ս գիրքը ելքի^ |1^սւււ; քռռաոնև֊ 
րորգ տարռւաԼ \\–գ ամսոէ.մ ((՝. Օր. Ա, 3) իւր մա~ 



. Ր,ո 



- ւ95 - 

■Հ^^ սւռաշ (ԼԱ, 9, 24) Մռվաբա^ււց 1քրկքէու,մ ^ըիքօվէ 
մՀաէհրքը, ուր կաօել էին Րսրւսք ճչացիք և. գեռ. Հոա– ՚ 
■մէււնի էին սպասու.մ Աւձ՚էո&՚ւայ եբկիրր է/ւոՆ&՚ւու. Հս>– 
մաը (Ա, 5)է ք1րովՀեաե. ՀԲււվոէսն աքգ ժամանօւկ աը– 
գէՆ մա^ու-ան մօտևնում էր, օւ.ււտի նա Հոգ ոաոալ, 
յ^ոդռվրգի և. իէ.բ ւա^որգնևբէ գորհււէ-նէութեան Հւսմսւր 
քլ սկսսււ նոր քսւրոզոէ,թ–իւ,ններով վերօտին ամփօփևչ 
Ասսւուծոյ Ուխտի օրէնքՆերր (ԼԱ, 2 — 3) ե, օւրձանա– 
■գր՚՚լւ որպ^ս ղի Րաըայէլա^իք Ու֊^էօ^հ Հէւււ.աւււաըիմ 
մնսէքին ե. Ասաու.ծոՀ դգնռլթեամլւ մ տնկին Աւծա&աճ 
^րկիբր՛ Ատ՛" ո՛/՛՛ աաա՜ճառոմ " ոմսէսռ նաւօռէակ ունէր 
է*սրաւէլս§օօս ապսւգօււ սեսնգին կսւսկսւցՆել ու ւօբգւէ՛ 
բեի ւ^ր նօքա ՀաւաւուօրմռլԹեէօմբ. և. էօնձնռւիբօւ.– 
թ-եամբ պաՀպանէին Աինւսքեան օրէնսդոութ-իւՆը նռր 
■եռկրում։ սռր ււերւռնգր ականսււոե՚ււ քէբ "Ղ I "՚էԳ "՜ 
րէնսգրութեանյ ուսէռի Ս ու/ս4ւ՚Ո Հւռււկսւօ^օլմ է նռցա 
"^էԳ """""՚՚՚՚՚^՚՚՚ւին օօէնռի ռսւրձո նշօւնւսկռւթիւ.նրւ ո՛ 
գին և. ւււ<ք՜ը ե. ւքեբստին կրկնելով գնում է Րօրաքէլի 
՚—րգիներին նռր կեանքի չարմարութ-եան մկ^, որււք(ււ ղ^ 
նօքա գիւոեՆային որ ւս/ք. օրէնքր պէաք է պարօւաւո– 
^իչ ւԻ^ի անշույօէ մինչև, Ասսւու.ծո| Աւխււէի ք-՚՚լ"^ ՚/է՛ 
■էւէերի քոման ժամռւնօւկըւ 

\՝սրաւէլացիք իւրեօւն^ անապաւուււկօւն հանը կեւօն– 
^"Վ ե. իւրեանօ յսւնցւսնաց պսւտճաոով ոաացօւՆ բազա 
մաթիլ Հաբուտննեբից չէին խրատոլեչ, Ամբօդ1 մի 
սերռւնգ Եգիպսէոսից սկււա^ մինչև, անապատի խորքե– 
բր րնքժւսնաչօզ տեսաւ. Աստոէ-Նու մեհագորՆուԹիւսնեա 
յւո, Հարօւահն ու ռդորմուքՅ՜իւնբէ աակաքն չխբատռւեց 
յււ չռւզզուեցէ ոբ սւբժւօնաեաբ \յ.ւետեսւց "Բկրի ք" * 
բիքնեբին, Մինչև անգամ Vովսէսն և. ԱՀաբոնբ աա– 
քոաէնռւեոօւն ե. Ասսւու.ւս&՜ պսււո(/–էց նոցա, զրկ^է՚՚Հ Աւ֊&՝– 
«էէւ>9 երկիրը աեււնևլու. փափաքից (^ի՚-ք՛ Իւ 12)> Ս՝^ 



ւՅ,ցւէ,.օ(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 196 - 

%ււր աերասնգ մ^ա^ն պէաք է ոաք գ^էր յՆ.եէ»եաւք եը֊ 
^քշ, ք֊աաէ և. Ծավօկսը պհ՚^ք է 1՚՝"^ա(ա»5»5 ՚Ւ՚ք 
^աէ.մ Նււրքգէք է՚*9՚" Տ^*՛ Ա««ւ«*.ծ<>| Աւ.խար ե. ■*/ք– 

Երկքգրգու֊յն օրինաց մի ամքգդ^սւթէւն է և. աքն– 
պէս սեըա կապ«ւ.ա^ չէ Թօւյւյ գրքի Հևա, ինչպէէ»– 
^ի՚-քը ^ե֊-՚՚՚կ-^ի ե. ՚ՀԼաականը Եչքի <է»ւ Ա/> գիր- 
քը պէսրա-նակում կ ուզզակի Ա սվակսի քարօգնևրը, օ– 
ք»^ք ^Բ^Ք Հաա ևն և. ռւնին իւրեանց վերնագիրք^ 
\\Լք 1 — 5) ■>■. պաաւմակաւն եգրափակ»ւ,մը ■ 

Աոաջին քարոզ/1 կ-սմ –ճաար մի աեսակ նսւխարաՆ՛ 

է (Ա, 6 ք, 43)> «րռվ Մ^վ-^աը Ներկաքացնա.մ է .|^ 

գէպքերի պսւօէկերը, որււնք աւնքել են Հ\ինաչիը էետօքք֊ 
/ւ Լարգորում է պինգ պաՀել օոէէւ^էւ&՚ք ոէ 

Եբկրոբղ քարոզը գրքի գլիաաւ֊որ մտան է, օր ամ– 
փ»փւււմ 4՜ Մովօ^օի օրենքների էոէ.թիւ.նը, ւիյաաաակև– 
չէւվ օրենքն ալ. օւսէսնարանեւսկը (Ե^1՝ճ)է Աքս քարռգի 

առաչին մասում (%, 4– ^Ա) նա ւիշկնռւմ է Լրէա– 

նէրին թկ ինչձւ. պէէոք է հաւաաարիմ մնային Աաաաո^ 
հււր ՛Նա քսււանոլյմ է քր նՀռվան է միակ նշմարի» Ատ– 
աբլյսՆը և. միակ պաշտելին Լ^, 4—25). ըաօէ որօսՏ 
նոքա պկաք է բչնչաշն^ին կռապաշտոէ-թիւնը ՚^անա^ 
^՚"9"9 ՚^Ր^րԽ ^ նշան գւէՀութեան աքն սւօօւուահսւյիԿԹ 
ք.արիքներինէ որոնց ինքեանք իսկ անարժան են եղել– 
(Է — ^1 11)ւ Ուսսւ^ և. նգոփլու,մ են Օրինազանցները^ 

(*, 12–*11, ճ2)է–Երկրոբդ մասում (*Բ– Ի^) ամ^ 

փօփքւան են օրենքները, աքն ք նախ կրօնական •» 
րէնքները (*ք* — *Տ, 17). երկրորգ քաղաքացիական »- 
ր^։նքները (յ-%, 1Ց-ԻԱ, 14). երրորգ անձնական օ֊ 
քէնքները (|>Ա, 15– ԻՃ. 15). ն. եգբափակ»ւ.մն իբրև. 
1»քգււր օրինաց օւաՀպանութեան (Ի^, 16 — 19)է 

Երբորդ քարոզը խորագիր չունի և. ունի երեք մա–.– 



Օօօ»^1ը 



4էեր (Րէ — Լ)» Աախ քայտնօւա^ է այն պւօրտւսւ.որօւ.թ՜ի^– 
^Ու որ սւէտք է ժողռզոլյւգո "Ր^երբ Նուաճելռսս ւեէէէռւ 
>Հ|1սսւսւոէո ւ՚եռւսդէ ռլ. ^ւսււ^^1|||ւ <//><»( է Նշան ՕրհՆւՕ֊ 

պաՀռւթհան (է*է)* երկրորգ օքւ^նութիւՆ Օքւինաււլւււ^ն1քԽ 
^իՆ և֊ նղովք դրինազա՚հ^նեըէն (ՐԸ) Լ. եջրորգ րրգ՚ք 

դէպէ օըինապաՀութիւն (ԻԹ— Լ), 

ԵՎրա՚փակումը (ԼԱ — ԼԳ) յույ է ւոսւ^Աք «ր ՄոՀ– 

■*էէսը Նշանօւկում կ Ցէտու 1ւալէււքյ^էւ իւ֊րեաՆ քո9որգօղք 
՚գւււՆօւզւսն խոր՝^ուրգներ է տաււիս –ու, պօւաու,հռւէւ.մ նս>ր^ 
գալ «րէնքքէ Նսւբսւթ Տեաււն սւօնին և. պա^ԱԼանել Աւխ– 

^ի ս,ապաՆս.կա.մ, (ԱՅ.), Աքգոր Հեօէևու-մ է յյ՚ովսէաի 
ձրգը (ԼԴ Իօըաէէչէ Տ՚՚Ղ՚՚ւ՚է օր^նոսթիսկ (ԼԳ) ե. Ծով– 

^էօէ մաՀն «լ. թաղումը (Լ1>). 

ԱՍՏՈհ՚Օ֊ՈՏ ՕՐԷ՚ւ^ՔՒ 1՝ԱՐՈ60.ԿԱն *Սք;Ա.՚ե11»1է1Ի1»֊1>հ*ՍԸ 

Րոբսէքէլա^իք ^ին աշխէսրՀօէ-մ մէ աօ.սւնձէն աեղ ե^ 
բռնում ախով մանաւսւնգք ոջ Ասսւ(ււ.ծոյ ^աւաաքը Ա. 
■դաղափսւրր ՜ճշմարւոսւպէս պւս^ել են էնչաէս 1Լսւոսւ.ւււ& 
՜նոցա քօւքտնեչ է, մինչգեռ Հեթանոս էսշխարՀը ^ոչոքւռ– 
վին դրկուա^ կ աւգ գալանանքից, 

Մռվօիսօւկան օրէնքն իւբ բո^որ մասեբռվ կաոտ»* 
■^առւահ է էւոյէւ ^ս^ "՚էԳ գ՚՚՚ւ֊անսւնքի ռգու. վբաի ալն– 
^դէօ որ օբէնօի բոլոր կէաերր բզիւում են Ասւու».&՚ո| Հեմ՛^ 
՜Նէսկան պաէՈոլիբանՆերե սկդբու-նքնեբէԶէ — տԼու.Ո( ՐաւէԱւ– 
յկ, Տէր Ասառ-ան մեբ, Տէբ մի հ Եւ. ս^ք&օյէ՛՛ զՏէք 
ՕաէէսւսայաՆ քո լսւմենօւքն սբաէ քրլմմէ և. լամենսւքն անձ– 
ն^ քումմէ և. լամե՚նաւն զոբութենէ քոլմմէէ I Ր. Օո* 
–Տ, 4). 

––էԾս եմ Տ^ր Ասսւոք.ա& ձեր, և ւ>ր^ի91՚ք ե. սուրաք 
յէնէւիք, ղէ Աէլրք եմ ծււ> (Ղ.Լ. յ՚Ա, 44)է 



լյ.ցւ«օօ»ՇօՕւ^|Ը 



- 198– 

Կ–գ1.^. 0.–.»., կէ-էէ– գ-^^^^հ *–^֊յ է 
՚^ք–/էյ–յ–» քքէ •էէ՚^էէ՛ ՚*~յ– –ո հ ՚ ՛ է ՛ * »♦■ 
- *»–#*^**» «^~՛ է ^–ժ– ք–ք–/–+–*–#*–^ 

է-է՛–^ –^է-ճ հէթ-է»– –7Ւէ<է »Ւ՚–>՛ ^*– I*– 

գաւ^աայ Ա .ք /ք (1^ք– >ք , ■■•^|>^. –քք-ք <֊ –՚ւ^– 

«■ "ք"*»ք» "1*–* է */՚՚է ^ ՜^—է^*•ք• "յէ –էւք"^*– 
–ւ-Նէ 0...»». ^ յ.քք <.,ք >ք1~> ւ Ո— ւ^-է 

<–,ք է .ք,... (II I*.,. *Տ, 7). 

*■• ՛ւ ք^* ՚ԲԴ^՚Տ ^՚Ղ՚՚էքԳ^՜^ ք՛ ՜Ւ՛ ^հ ՚՝^4^՚է֊ 
և. աֆքեա^եա զը՚եկեք քա իբք1ւ զաՆձն քա, ղի ևա էմ Տէք >.. 
(՚Ա.. *1>՚, 18), ՚հ.,ն ի.կ .աեդէ.գ.քէ։քե–ն ա,հ կք 
մաւք^աւթիւնի,, .ք քլաը ■(•քքքէ ՛՛ք 1"Ոէ» ՚*՛ ՚"՜ 
գ.լյ է Ի.(ա,է^չ.,., մարգա.իր.,.թի,.%ը ՚;.^..–^ ՚*֊ 
թան»»աց աքն աեսաւթէահ, օր <–;^*րՀք *4քք^՛՛ ք-ք՜ 
մամարգութիւն է ^^նթագրում, րստւ «քւտււք Լ աաալ^ք 
^ին ^ք ար ք ••)>■«)«>>> ադգեր ի^րէւ էր^՚ր *»է» «չ մ^ *՚"՚Րէ~ 
4՚"|ք^ Կ՜՚Պ չոէ֊^ե^ողնեբէ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



պւքէ^(–|ք և. պաՀաէքՕւոււք (–|> օրէնքովէ որ չւօրգեն 
ճևրեըէն կամ մևհերին (՚Լե.. յ>(^, 32). օդոբմահ ե. աը~ 
գաբ լի^է^ Գ^ՊԷ աղքասէ 11Լ օաաբը և. այր^էւ ու ոբք-Ը 
(Ել* Իք^, 21 — 23՝. \^.դքատը վերստին ս,պաՀովս«^մ էր 
ՕաբեկաՆ կամ Տւսբի թ-օդութեան Աէօնին, ււտրռւկր Հքօ» 
մարլոլ.մ էր աւաէւ անգամ և. վեց աարի Նառաքելռւց քե–– 
»պ սզաաւ֊-ւ-մ (Ե/. ԻԱ, 2. \և . |>Ե, 39)՛ իկ եթէ 
կամենօսմ էր ցմակ մնալ, հակում էին ականքր գրաՆ 
ոեմօւմ ի նշան որ միյտ պաականու֊մ է "՚էԳ """^ ("1՛ 
ԻԱ, 6. ք^Օք. *Ե, 16. 17). Մինչե. իսկ օաաբացեզ ^«ր– 
^ըապակովռւսւհ էր բռնռւթիլննեըից խիստ օբէնքներսվէ 

Օրէնքր ստիպօէ,մ էր չսեփականեչ թշնամու. կւ"ւքը 
(Ել. ^Բ. 48)< աւչ և կենգանինեբը պէտք է խնարէ-էին 
Ա. ղաբաթ օբԸ կանգււսւանա^ին (Ել» ր, 10, է Լբամարա.աճ 
էր կալի եղի բերանը ^ապել և. օւտեչր արգելել (Ր Օո*.՛ 
ԻԵ. 4), թռչնստ րպնր ^անգեչ (ԻԲ, 6– 7). իսկ Նաբաթ 
օեաււն տօնին ազաօւ բօւօաՆների^ բաժին սլէաք է Հա–֊ 
նէին նաև. վաւբենի կենգանեա^ ՚^ամար (Ել. Ի1՝, 1 1)է 

ԱՀա այս և. սւքււպիսի գեղեցիկ օրէնքներսվ է ար–^ 
էոաւօյւտւռւմ ք՚ււրւսւէլււ՚ոսց բարոլօէկօւն ու. մէսրգսւսբրսւ՛ 
կան ոգին բսա \յ%ստու.Նոք անսուտ քսւյտնութեանւ 11է1քւո^ 
ե, ՝է–րիսււէոս ասում է, Հռչ եկի լո1–Ծանեւ զօրէնս և. քւքաո– 
գաբէս, այլ լնօւր (\քասւթ. Ե, 17)ւ Աքսինքն քանի ոբ 
1փՆ ւււիւսւի օրէնքբ նօւխւսպասւբասսէութ-իւն է կւսսւսւ– 
բեալ օրէնքիւ ոբ ՛քրիստոսով պէտք է իրականանար, Հին 
Օբինաց բ"լ"բ թելերն ե.ս միանում են ՚քրիսսէոսի մէք 
ե. ապա նորանից ճիլղալորլոսմ մեզ Համար իրբե. յա> 
ւիտենական օրէնք, աչնպէս ոբ Լին ՛կտակարանի օբէն– 
քը ոչ թէ ինքնօւրռլն սւԱ միաքն Գրիսաոօով է ստա՛ 
նօւմ իւբ նշսւնակոլթիւնքւ Լֆն ՛Կտակարանի օրէնքնե» 
րի մի մառը միաքն ստուեր էբ, նախատիպ էր, իսկ բուՆ 
մսւրմինո, իսկակէսՆ սւիսլռ ՝^■րիստոս^վ եղօէւ, մինչգեռ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 200֊ 

աօաի խօսքերի մէք, արպիօիք են աաար պաասւ-^քէԹև՛^^– 
քէը։ Սաւււձ-ր^ աւ. «ւ^ւ^^ կամ նաի^պաաքաաւԹաւ^Խա% տա. 
կաաաըման գեզե^էկ օք^նա^ք զաաէկական գառ.Ն էր, քաա 
էւրույ ՚^բիսաւււա եզաւ. իօկական գառն տւ. պաաարագը* 

Դասարանական ընթեբցանԵլիք» 

1. ^էվսէււի ւ-րգ՚՚րը գէ։պի օրինապա^լթ^ւն՛ Գ» 
1-40. 

շ. Աա^աէյսնպաչաաքեան աեպի կեգրոնաքռէյը. 

■*(*, 1– Յւ. 

3< %ք.Ոէ.յայու.ւ/Ն սւււ.ւււ մարգարեներիդ, օ>7, 1 –՚5ա 
4* Օրէնք գաօօսսաանկ և. թագաւորֆ նկաամամր* 

*տ, 18-յ.է, 20. 

Ց. Ղ,և.սււ»դոդ րաժէնր և. Մտյւքէա^ նման մարգ^աէ– 

,էն. *Ը. 

6 • Օրէնապահխեոի օր^նօայ1՝իլնը ե. օրինազանցներ 
քի անիՆու.մը, ՒԸ. 

7. Մովօէօի քՕ>շռրգութեան կարգագրու֊թիւնը. ԼԱ. 

Ց< Մսվսէսի մարգսւրէփկաՆ օբ^ներգութէւնբ, Լր* 

9. Մովսեօի մարգարեական օրՏնու.թիա.նը. \,Գ. 

10. \^«վսհ»ի վախճանը. ԼԳ, 

ԼX• 

<»–ՒՐ« ՕհՍՈհԱքէ 



Լնգամօււոեանի մէ քաւ^եչօւանն է կազմու.մ , 
նաշնչի մէշ վեցերռբգ գիրքըէ "ը կոչւ.ռւմ է ^Ւրք ^^՜ 
սա-սւքէ Աքս աքն Ցեսուն (՛է ռր սռվս^սիփ ւեււէ1*1 առաք՛ 
նոըգեց ժողովրդին գէպի Աւ-եօէեաց ^Ը^ԷՐԸ* ^՚" "՚ռյաք 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 201 - 

^ոչ..ոլմ էր Օ-է. (ք-իւ. ^Գ, 17), նաւէ», «ր^ն էր, 
Եփքեյի ււէդից, 12 ւրտեԱներէ խ,լի, (^էլք. ^Գ), Մ,ւվ– 
■ է։է"է մտերէմ հառԱքն ռւ գօր^աւկի^ (^1՛ ՚*^՛ 13) ե. յա– 
չորքը (քՕք. *Ը, 16. ԼԱ, 7. »3). 81.«ւն«.ն»ւՆ <-. 
է^Յ 1Լմս,զեկաց«ց ^էմ քա^ութԽամ^ կռւաւ.ել«վ (Եհ. *է» 
8 - 16), .ր»1.ք ,ար1ս,կ,լ^ևլ էքհ Ի,ր»,է,,«,», րաէա^» 
վր-ւք (Րափիդֆմէ մօա։ Մովսէսը ւա9ւ։զւււպ^օ ըՆայւեչռվ 
էարան զօրօւվաը "՚ւգ պսւտերապմու.մ , ոչ մ^օէ^ն իւր ա^ 
^ււվ նկսւտե^ նօրա աըիօւթիէձւքէ, աքլ և. Աէւտուհօք քքքսէ՛ 
նութիէ-նը վկաքե^ էւօրսէնլ որ \Լէւօէւ։ւյսՆ նռրւա Հեաէ էբէ 
պււ էսբգէն բօււօւկաե էջ. ռբ Մովսէռը ՚եորաՆ մօւեըմա^ 
^էը էսբեան ու. սիրէքւ, ըստ ռջօւ^մ և. մաըգւօրէ-ակաՆ ա^ 
ա՚ւվ Նսւհւսււէէես եղաւ֊է որ էւա աէա^ է ագ—ա^է 1Ւ^^ք 
Իսբաքկա^ոց իւրեանււ թշնամէների ձեռքիդ, աէգ պաա– 
՜ճառով փոխե^ Նորսւ անունր ե. գրաւ. Տե-սոս աքսէՆքՆ 
«.զատիչ. ԼԹի>–, ձ՚Գ, 17). 

Ծսււոէ.Ն հ՚֊ր բտբեմասնռւ-Ձ՜ե՚֊^Ներոժ Ս ււվսէոր մէէա 
*ււհկ Աէ՝եձնսւ։,ոբոսԹել.նր գւսբձսւէ./ ւսքնպէււ «ո մբծչե. Աէ1ւ– 
–դւամ |(ոօսւ Հ&ա Օ^էւսւՆ բսւր1բտ^աւէ եըբ Աովսէաը 40 
4>ււ ւքւքատ ե. տսւսՆէսռսւՆեւսկի աա^ ■Ոէս^1ւ6ոէւ սաայւսւ. ք Եհ* 
(■I–, 13. Լք, 17 — 18). Ա,,",է» կ 0՝»^«է.ք իորանէ, 
■անբ-աժան էր, որէռէէզ \\ստու.ս>Ն ^ա^տնւում էր ամպեա 
քԻ ^Վ (Լ՛^՛ 11)՛ ^՚֊ ՚ք^^Ք աէս&Օք.ւք ենք, որ երր 12 
հեզերի Ներկւսւտցոլցիչ 1 2 լրտեսները գնւս^ին ՝^օւնտն^ 
չրաեօելու. Լ վերագտրձտն Լ^իւ֊. ^1*> Ց), նո^անի^ մի. 
միալե Ծեօուն և. Ծուգաքի ցեղի ներկօքյտցուցիչ ՝քտղեք.քւ 
^վ^սւտեցան և. Հաւատսւմ էին Աստօւ^հռք ամենակաբւ^– 
դութեան, ռթ նա ^տղՕտնակը իւրետնց կատյ ՛բանանի 
զօըեզ ժոզովուըգնեըի վբօւր ս1|ս պաօէ՚&սւռով նգիպտա~ 
*էի§ եչաՆ սեբունգից միմիայն սոքա էին ռր քռան տա- 
րեկանից վեր լինելով Հէսնգեռ)^ աբձ՜անացսւն \յ,ւ^եաեա^ 
կկբի աես»,.թետն ւ^իւք. ^է՝, 30)ւ Օ».^»./^ 6^>ւ.ե 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 202 - 
*ք1ոէ է*է–*–ք է-է^^ -Բ- ՚–՛–»–*. *քք *•(- 
^է-^ւ-մք ^.^պէ-^^^ ^–^–ԳէԿ հք է-է-ո՝ •։ 

.–յ թխք Իէ, 15-33՝. Օքէ^է՛ է-ւ^քվ 0՝.<^^ 

*-*(. –»––*5 ՚"»–<~Հ« "1–^*^»՚"քք5 ւ -*^- 
.–քկ 1Ս-4-, եքհք-յ. ք–*–*Կ է»»՚ք ւ Ա– 5*1*– 

էէ 4քք *–»–<–ք՚յ *^–՛ <–*»ք "––(է– |"ք է■^*^ *-- 

յ*–.,՝ 110 .–^1^.^ ^..(.ււք վախէա%.ւԽ,,՚\,~թա– 

ղ.ւէ, է..ք *.^%,.,.թե–ն յէյ –,1, է՛ *>՝.ւ.ո...«.). 
"ք է՝"** է ~ւգ գրքէ ՚^»ք՝՚–էք՛ –ւ» –^–յ-ւտւ-լ՛ է 

թէ ^^ն աաքքքնւրի –ւ.1,յ.լք«–.1,, թէ ^.,ն է.կ 

–•գ գ^ք^ ՎԿ-ւ-^՚՚՚-՚ք (1^. 26) է թէ >–ք– ք–^–*– 
»"է"լք"՛– ՛ք •քէ յ–>4ք"՚՚~"՛՛ ■■- ^հգ ՚՚է"ք"«"՛–– 

թ^ք ՚է–՚»–|>– -^-է.-ա^սի գ.քէք քքէ է /»»*( (*•», 
63)> Մ^՚յՆ Հ(ւէ»է–>< –ւ֊~Նք օւթ^ւՆՆ ա—ւմ է, –ք 84– 
■ ■>.է. գրէլ է յինշե. Ի՚հ, 28, վէրէը աւելա^էլ է էէՀ>– 
ք.Ն( ./.դէ Նղի-զաքւ., է.վ Ւ1-, 34, -,)• է՛ վկ^^^' 

ալԽքՈէ^րահ կաորներ 4> կաՆւ դւէ/էօր՛ ^ք^, 47, Հւք<ք«է> 
Գաա. յ,Ը. լ-12, 31... Զ, 25– հ<1մ«– Գ. ք>–~գ. *3., 
34. Ծե». ձն, 13, է »||1» նքրայեաւիք ա^ս գիք^ը Տ"՛՜ 
մաքում են 2ֆգ0էմԱ։տեան^ ^աւելուա^ ե. Հեաը մէ ամ՛ 
ք.վ,ռթէւն, 

ճեսսա-օււ գէրքր բովէօՆգսւկոսմ է Է*–Ր ՚^էք Ասւուււ.– 
&՚,*յ ^"Դ՚՚^ՐԳֆ պ՚՚՚՚՚՚մու-թիւ-նը Ծեսու. Աաւեօւքէ կառէԱ– 
վարոլթեան 4-ամանակ, օր ըս» մեր թարգմանութեաՆ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 203 - 

նէ1էքսադըռէ.թ եւռն պ^տք է տն.ած քէ^ի 27 տաքւի, իսկ– 
ըսոէ &ովս1էպոս Փ^ալ^ոօ^ 25, ս»/ն է՛ Մօվօէօի մաԳ^– 
1447 •». ՝|(. ք. ՚ք^ք՚ձ՛*^ 6էւււււ.^ յաՀք քլ Նեբերէ կա~ 
ռավտւււէւթիւնը։ Եւ ոոովկետԱ. այս պասւմօւթիւնը շ*Ո– - 
բռսնակւււԹիւՆ կ և. աերտ կսւպոսաՆ է կնգամատեսւնի 
^եա, օւստի և. ս^ւււոււք է՝ «Ել եդև. ^ե^է վօւխճանելււ^ 
Նովսիսի խօսքերռվ։ 

Ամթուլք գք՚ՐՔԸ ք1էժանւու.մ է ^ր^^ք մասէ, աոա~ 
ք^ին մասռւ-մ ^Ա– ^.ք^) սչաամուսաՆ է Աէ.եաես>տ եըկըի 
գըէԱէ-ոէ-մոէ Ծռկրռրգու-մ (փ՚ւ՝ — հՐ) ^րկրէ բօւժանու.յյւ 

մի վՄրքօւռօւՆ է, պւստմոււսՆ է հերեոե <ք՜ոոււՀոէ.^|Ո՛ 
001101.^ մօտ էլ. էէոոա ^աա^ւ է 

օէաուէք գբել է ա/ս գիէ՚ՋՐ աՆշուշա ^ւր &^օոո(–– 
/>ծւււն ժամաՆակ (է, 26. Ը, 29. <*> 27), եքք քէտ ք1.– 
ցւււՄլով ՆսւՆօ գորհերիս սւպբռւմ էր է՚՚ւււմնւէւսւռքսւրււսժ 
(^(^, 49-60. ԻՕ., 42)ւ Գքռքեան %պատս,կն էր ոչ 
մհաւն յօէՈօւՆօւկեչ Րսբէսւէլացոռ մ^է ւօոտոււսհւսւէ^ Գ՚՚Ր՜ 
Ների պաօւմօւթիւնը, աւքչ և. ^"19 """1 ^"ր օերռլ.Նգին 
թ՜է քնչպէռ աչն խոսաօէ-մը որ տու.ալ. ՀԼսւաւօւյււձ Ա^է–– 
ոաՀօւմին, հօսւ^ւռկին ու. Օակււվռին Աւեօւեա^ ^ՐԿԻՐԸ 
յ՜ւաււանգեչօւ. մւսսինէ ՜ճշգիւ. ^ասււս/ւու.ծց /լ Նոցօէ աւժ– 
մեւռա զւօւօւկՆերը Ժւսռէււնգե^ին Նոռա ^օւլաւոքի տա՛ 
քիքնեբլէ 

Տծսու^ անձի նշանւսկոսթիւ.նն ևս բաըձրանւււմ ^ 
ռեբ սւռւս9, երբ. կարգում ենք ՚\օղււս սւււաքեօւլի խօս՛ 
քեբշ ԼՍրր, ^է 8 — 9) նռրա նախատիպութ եան մասին*– 
Տեսուն նախւօտիպ է նախ անռւՆռվէ օր նա փրկե^ մ՜էէ– 
դովուրդքէ իւր թշնամիներից, էսկ Ց^սուս ^"կիչ հ •"՚ 
մենալե կաւատւսցելռց Ր"Լ՚՚Ր թ-շնամիներից, ե. երկրորգ՝ 
Ծեաուն խազադեցրեց մոզռվւււրգր և. րսւժանհ^ . \Լլյք–֊ 
աւեաց երկիրը նույա մէ^, իսկ Գրիօսւոս խաղազեցնւէսմ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 






է. շ–;շ. 

՜–– ՚–>*/–Հ> -- ՚ւ ւ *ք–*––՚ք– *. 1-25– 

՜է. ^ձ00€քւ էյ^0^ք»քյի ^ք^ւքէ՛ ** ^ — 15» 

ս 

՚»–ո«ւ։»>ք« 

մփն»ւաէ է՛ "►•»–.ւ»,^. Ա,. ք^ք^; ք– >ւ>ք–, է 
կ0չէա.ձ քէէւա իլր ք»վփնդակւէէքեէէէ՚1ւ, ^Թ/էւքէւք^ պ^աւ,– 
նակիլւք հ է՚-բ ^հք ^"ք՚՚՚էհւ՚՚՚է^Յ *1Ր* /^■■ձա^ կք– 
1ւական, րաքւււական ու քաղաքական քք-ւթիւՆք, –քք 
յ1.ք կաո ավարուքյ իւ^նքւ ^անձՆա^աՆ կ գաա^աւս/ւնեբքւ 
Աօէ քրւ Գաաաւոոնեււ ^«քՀւոււք են ալն անձ^աւաբաա.–՛ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 205 - 

Թիւննեոն , որոնք ԱսսէՈէ.ա1էսւնից ուզարկլոլմ ^ին թ^ 
Րսո էս ք 5՛ ւաօոց աօսքսւծւոլ հւ֊րեօւնց արսւսւքին թ^օւմիՆե– 
րֆց ե. թ՜է կոօւպսւշսէութ՜իլնո վերօէգնելու. Նոցա ՚՚է^իցէ 
՚Նոքա Աքէ-աք է Հսւսօ,աւոէին Իսր ս>յ(–^աքցուք մէք^ Ասսէւււ– 
9ո| կսւլւստքը, Նե-րշնչէին նօ^ա Ասսւուծոյ պաէոուիրւօ– 
նաց պւսՀպանռլթ իւն և. ^|Vտ^^.^|հ|||յին ՚ճշմարէէՈ ճա– 
նօււղւօբՀի ւքք՚ւ գեկէն։ Ե^ւր. ժաչովօւըգը իւբ միտն է(»՝ 
րերա-մ \Լսօաւ.Նու.ն Ա. օգնութիւն խնգրում , \յ,ս11ու.օէէք 
աքգ քաաւօւորնծք)^ միքօ^ով ազատռւմ էբ նոըւսն օտար 
իշխանոլթևանց /^Խ՛ ՝^Գ՚՚"՚""֊Թէ՚–նից քեսւոչ գռքա գա– 
ոռւմ էին Ժոզռւ1րգի գորՆեբը ^սւմաձայն Մռվսէօէ օ–֊ 
րէնքին ե. "՚ւգ ի՚՚կ պօւտճառռվ ոոօա կոչւօւմ էին ոա– 
աւաէ-ռրնեռէ ՝*ւգ գւ՚՚սւ՚օւոոեեբի ^"՚ՐՔԲ "կօէ-՚՚է–" է սծ՚սա. 
Օսււեսւէիօ ե. շօւրոլ.նսւէէ.օւ.մ է մինչև, սաէ-ուղ Թագա* 
ւոոոէ ^ոյէօւ, որոնց մասին տւօ գիրքԲ աասւմու.մ էք– 
թոլււվ աասներեք են մինչև. Ծամօւէլ մարգարէն ե. 
կառավարել են 300 աա/,ու»,, ընթացքոսմ (ԱՅՑ– 
1112 ՚^. ա.), 

՚^անի որ Տեսռւն կենդանի էր ե. գեռ ես մնոէ-մ՛ 
էի^ Աօտու-Նու ^րսւշքները ւոեոաՆ օերերը, ժոզովուր– 
գր Նառարէ^մ էր ԱսսէօւՆոէ-նէ Րա^ց ^/>ր գ՚՚քա վախ– 
^|ռն^^.եցան^ եկաւ. մի նոր սերռւնգէ որ տեզեակ չէր 
\\,ատւււ.հէէք մենագորհութեօւնց։ ուստի ե. ^ետզկետէ մք– 
լոռու.եցան՝ Հեաե.ելով ՚^անւօնացոց չօւստոսահնեբիՆ 
(Գատ. (*է 7)է Ղ&աըեաւ. աքլ ազգ ռր ոչ ճանաչեին զճէքէ՛ 
■ 1ւ ոչ գգոբՆսն զոր արար ի մ^^ Րսրաչէւիէէ Այգոր կե– 
էռեյանքր եզաւ. Աւէւււոէ.ծոյ սպառնալիքի կաաօւրօւմը 
(Ղյ... |՝&, 17). ՚\։«քա իւրեանց չաըութեամր չկարո- 
ղացան Րսէ^աղի և. Ասէոսւրտի մի9ււցռվ վայեքչոլթիւՆ 
գսէնեի ւԼստուսւ^ մատնեց ՚ նռցա ղր9ւաաաս։ոււ ազգերի՝ 
Հսէլւռքոււնքեերին > Միաժամանակ Ասւււուսւ&– գթալռվ 
,որներէ ք>րո)«^ պէտք է ոսղդխիՆ՝^ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



- 206 - 

• ^սղովու.րգըւ ՄէէՆք աեսՆսւմ ենք օո Ասոուա՚ծ՛ ք /<• 
–ծյ>^ (- գսւրձնօւ.մ իւր ճչմարիսւ նպաաւակների ^ամաք 
մինչե. անգամ մի Աամփ»«նի, օր աակաւփն եբկի,.զա1է 
կամ աբգաբ մարգ չէր (ԺԳ–*^), •Նպնպք;., և 6էփ– 
թ–աք1~ն մի գովեչի անձնաւռրօլ թիւՆ չէրւ ըօա ռրում 
.գաաասօրաց շոՕանք աքօքան է մեզ ^ամար օրինակելի է 
.ււր \Նււոոա.աՆ պաաժոէ-մ է անասաււ*^է1։էէ ժռղօվւււ-րգըֆ 
քայց անոեա չէ անու֊մ) երբ նա գառնու.մ է՛ աքլ ե. 
նւէքն իակ նււբա միէիը ու. նորա մարդկանց միքո^ւէվ վա– 
րո.մ է պաօէեբւսզմներււ Ա. ^եազ^եաէ գէպի ուպղօւ^ 
ք(1՝ի>–ն աանռւմ* 

ԲՔէ Հ^՚ւ^Նւս^ու-Թ^աՆ վերարեոմամր Լրէական ա– 
է.ա։նգռւ.ք^ իւնն ւսսու-մ է, որ ՚ձսւմւււ.էլ մարգարէն խմրա՛ 
գրել կամ ժռդովել է "՚էԳ շրք՚՚՚^Ի մասին կին գրւււ.– 
թ՜իւններըւ ^օվանգակու.թիւ.նիցն էլ պարզ երեոէ.մ է, 
որ ալս գիրքԸ մի խմրագրական ժոզովանւէւ. էւ ■^•"/յ 
եթ-է «–Ը, 80 ի Նկատի ունենանք, որ յիշոսմ է գեբու,– 
թ-իւնը, ալն ժամանակ պկսւք է գրոէ֊աՆ լինի շաա ույէ 
յՏակաչն աքս ապաՀովռւթեան Հիմք չէ տալիս, վասն զէ 
Ա, 21 գորան բոլորովին Հակառակ Հին ժամանակն է 
շեշսւու.մէ ^՝երև.ս վեր9ին գլօլխներր լետոլ վերսաին իրմ^ 
րյււգրոէ.աՆ ենէ \քամու.է^ իրրԱ. վերքին դատաւ.սր ե. 
առաշիՆ մարգարէ կարող էր աւ» գիրքԸ գրաձ լինել, 
"րի Համառ ու֊յւիՆք ՀեաԱեալ Հւսէ.ասսւիառումըւ Սաքա 
օէմբռղ9^ ալս գրքի մտքերի ընգՀանու.ր ընթացքր կատա– 
քելապէս նման է ալն ^առին, որ ւՅամուէչն աոել է Օա– 
լոսզի թագավորելու. Ժտմսւնակ, Համոզելով իւ֊ր ժողո– 
վռւ֊րգԸ Հալատարիմ մնալ ու. եառալել Ասսւու–ծու.էւ ե. 
չմոռտնալ որ իլրեան^ Բ"1"Ր գժբախտութիւնները եոք 
.■գում են իւրեօւնզ առ Ասաոլած՜ ցւ՚ւգ աոլած՛ անՀաէ.սէ– 
տարմ«ւ.թիլ.նից և. անՀնազտնգութիսնից* ^Ա ^ագ, ^՚Բ, 
7-15. 20– 25> 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



֊ 207 - 

Ծոկրորգ՝ Առր ^ւոակսէոսէնի Հեղինակներն ասում ենք 
«քւ Մովսէււիք օւ. Ցծ՚սու^ւք քետոք առաէհն գր*>զ մարգա^ 
^էն ՕամոԱ/ն է, (ԳորՆք^ Գ, 24. Ե^բ. ձԱ, 22). Եւ. 
ձրբօբգ գրքի գքաւթեան ժօւմանակը պարքապէ" յ՞/յ է 
աալ^Աէ որ միմիայն "ամռսէքը կարոզ կլինէր Հեդինօւկեչա 

Աամռւէչի ւսնձի մասին առկօւսարւակ պէաք է՜ գէ– 
՚աոենանք, որ նա գորհւււմ է՛ր թ-է իրրե. գաաալ.որ ե. 
թ-է էրրե. մարգարէ։ Աքգ կրկնակի պաշաօնի Համար Սաէ> 
.մոէ-էլը Նախապատրասաու֊եց ԱսաուՆոք անօրինէււիՅ՚եամրէ 
սի րարեպաշտ Ղ,ևսւացի էր նորա ՚էաքր Ե^^ւս)ւ«է)յ Ա. ա– 
րովՀեւււ1ւ. սորա կին Աննան ամոսլ էր, միասին ադօ– 
Թե^ին ԱէԱսւունոք 1ւ ռլխտե^էն որ Ս>աւքւօւ.1՜ոյ պարգէւե– 
չիք երեխաչին էւու^ր6՚1( Վ^կայութեան խորանի սպասած 
ս»րութեան։ Ալգպէս էլ եզաւ.։ Աամուէչր երեք աարե– 
^անի^ հառ^արւմ էր Վ,կաւութեան խորանում ի Ծելով 
^եղու. քտկանսււսւպեւոութ եսւն օրով և. 1(ու1քս աչքի ւռակէ 
Ա,ւռսւեռ սսւ ւսււսւ9ին սւնգսէմ ւսւէանոլ0՜իւ.ն սաասսււ. Աս* 
էռօւահանից էլ. ալգ ւուրը օւարահու^ց ամրռզք երկրումէ 
■«Եւ գիտաց է՝սրաւէւ ի. ՚^՜աԿւա/ մինչև, ի Տ^երսարէէ թէ 
■Հաւատարիմ է Աամօւէլ է՝ ..մարգարես Տեառն». — «Լ 
Հաւաաարիմ եղն. Աամռւէլ լք՚նել ի, մարգարէ Տեառն 
քսւմենաքն Րորաքէքի ի ^ագաը երկրին մինչե. ի հ՛ագս» 
(\Լ4 ^ագ, Գ, 20)ւ Փզշաա^իք չարգելին Իսրա^էլացոց, 
ընկալ Լեղոլ տունը Լ. ԱսաուՆսք մ-ոզովուրգր 18 տա- 
րի ստրկացաւ նո^ա. (Ա* ^ագ՛ ^•)։ ԱՀա ալգ ժամա- 
նակ գուրս եկտս \յամւււէլը ե. ււք|սւսւ. գարձ քարոզեր 
^ոզովուրգը զգ9ա^ Լ. ալնոսՀեաե. մի քաղթանակ աարաւ. 
Փւշշւուսցւււք վրա^, նոլա՜ճեդ չատ քաղաքներ ե. սււսոա&&՚տ 
իւ֊ր բսւրօւօ՚կւօն ազգեցութիւնը շբք՚՚՚կ՚՚՚ւ մողովուրգնե– 

,է վք^ւ (Ա. Թ..». է. 1-Ս). 

\)ամռլ.է/յէ քաք գիաենալռվ որ ասսւ ռւաեպւսչտւււ.– 
յթ-էւ֊նը, ասօւուաեաքին օրէնքի կատարռւմըէ ներքին խա֊ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



՛է"*"/"» * ՚ւ * |"^ *է ւ ^ ՚ է յ -»*»♦» 
#/՛ •♦--» *-« ֊ ♦-»-* ՚–»»*ւ »–է– ՛՛է*՛ 
«~»# ՚»– ^"–^«՚ւհւ 1– »>՚ էք՛ ՚–*–յ (, 1. է I I ՛ 
•~ք^ /–»–*»*/*՛ »*«*- ՚^էր * II I" ւ *- 
•^է^, ,- ^ է, *–1–Ի՚ու ւ > I ւ * յ* – ՚ *^ 

«^ էքէ^ դ^էա,յ իք ա.^ք (է. 16—17, 1)4–֊ 

%, ^|,ա,^, Խ. *.դ.4.ւք,ւ. էք, 0-^-^յ, <*.- 4^* 
V պ.է"^, (», 1-15). («-,, ^,–2– *հ *,1*ր< 

է/ք յ»ք~»՚»է»ք ք–ք**( է՚ք –ոէ <՚գ՚–է ։–՚–է–գՒ 

ա❁տ»է անպաշա0ա.թիլն, 1ւրէ։նակաՆ լալււաւարաւթխյ^է. Դա՛ 

թ-ֆէ Ն, Աամքէ էւքւ /ւ»րք աք (յ>/^աէւ դ պրս^նևր քա^ աքաւ. 
յաա քադաքներում, ֆնչպ^ս կամաքէււ.յ, ^եթկլաւ.յ և. 
^ւէ"՛ Բ՛ ^^էԳ՚՚՚^՚ւ Լբէ՚՚ւլ սքաաանււները ւքէսյւուր րար^ո^ 
յք|– վսւրք»վ Հւ1։%գեր1 սռվորոլմ ^ին աչխատւօնքի, Աո– 
տւււ.հ»ք օրինսւք, սքերճէէէխօսութևան 1ւ հրգեւքողւււթեւսնէ 
՚"/7 ԳՊ^՚՚ՏէՏ գռւքԱ եկա% եււահգոսԱ ^աււսաքով և. 
ՀսւԱւ1ւնասէր մւսււգիկ, ոքէոնք կենդանի խթսւննեք ^իՆ 
քէւքք^ 1ու–աւսէ–ոբւււ թ եան ե. ւսւռյսէսւգիմու-թեանւ Նա մե~ 
ւէաւ– խէէքքին ^երութեան մէ« և. նււրա կեանքի պսակն 
է/է յՒոդովքղի ւ1իաՀամււէ.ռ լա^ն ոէ. ույքւք &. նորսւ ք.նա–՛ 
է^րՈէթեան ճանաչողււլթհէսն Հաւքսւր րնոքոշ է ^ո^ո– 
^Ո^ ՎԿ՚՚ւ՚՚թհ^ւ– ՚կ մէղաք մկ է ոչ է(<4%^ 
քւք^հք Լ 11^ նեղեքեր ղմեզ, 1ւ ոչ առեր ի ձեոաը ու–– 
|11ււ^ 1). ւ*չինչ» քԱ, ^ա^. ԻԵլ 1. ^Բ, 4)> ՚ևորա քրսււ֊որ 
ք>|>»աԱ«/Ս|ւէ.ն|ւՀէ.,.լ.»է.Ա. Մն.,. )>|», 29–30> 

լյ.ցւէ.շ«ե,ՇօՕւ^|Ը 



Կաբհէք կար որ է֊աաաւորայ ք^րքք. ԳՐ՚"–Կ է թ»՛ 
գսււռրսւց ժամաՆսւկ, ՚^ալթի թէ1էգալորււէ.թեսէն սկդ^է^ 
աէւաք, էէրբ– ււա Նռուօա^իներէւք գրսւլե^ Ս^ո^ք ^Ր, է^սւգ. 
Ա, 6 — 7)> Ծւ. ռրովկեւոե. Ւսւաաւոոաց գբքօւ–մ աօու.սւն՛ 
է |Ս>ք 21) Թէ Նրւքւռաղէմր գտնւում է Սբսւսօւցոց ձե-ռ– 
քօւմ, պսաքւզ ք օբ աքգ գէրքը ւյրուահ է գօնէ Աաւու– 
դէ թագալ.որռէ.թ՜եսւն վեբքերոսմւ , 

Գ-րևլով աքս գէբքքւ՝ Աամւււէչը նպսէտակ (- ուզեցել 
ցպց ւոէԱՀ Րսրաք^լսւցոցէ որ ԱօօէուՆ՚ւք Նառսւքելշ և. պա^– 
տելր բախաօււօրօւթե ան միակ ^էմքն է, բաբեկհշոէ.–՛ 
թեան միակ ւզւստ՚ճսւոն է ե, խէսզէօզութեան ասչա^ււվւււ– 
թիւնը. ըատ որռւմ և. կռապաշսւռւթիւնլ։ ա^ միակ պաա– 
՜ճառՆ է, ռրռվ Րսբւռւէչսւգիք ւսՆԹիլ և. անգագօւբ գՐ"– 
բսէխսւռւԹիւ.^նեբ օՆ կբռւմ արտօ։օու.սւո (աես 1*է 7 ՜ 1օ> 
Տ, 7, *, 6-10. Գ, 1-2. յ.Գ, 1.;. Ե^ մ1,Նք տհ,– 
է(ւււ.(/ ենք օբ Սամօւ-էլււ իւբ գբքով գբեթէ չբաշնոՆւ>՛ է 
Լ%գամաաեանո ու. Ծեսօւի ^իբքՐէ վաօՆ զի առաՕին^ 
նեբռ բեբոլմ Հաօցնսւմ են մինչև. Ալ ետեաշ ^ըԿէրԸ՛ 
իսկ այս աւսլիօ (- մեզ մի նկաբագիբ օւ^ն իւէսռ.ն մ՜ա– 
մււ֊նակէ, երբ գեռ. և.օ Րսբօււէլառէօ իւբեանզ ՆօտակաՆ 
կեաՆքով չէին կսւնոնօէւ,ոբռէ–ել և գբեԹէ ԹափւսռւսկաՆ 
կեանքի շարունակօլթեան մէք էին քսւնէ-ոււքւ 

\ԼքԱ շրքսէնի նեզօսթ իւննեբշ պէաք է յիյ^եցնէին 
Րսբսււէլառոց ւաէ-իէոենւակօւն անբէոիւտուԹիւՆոք ոբին սւբ– 
ժանանօսմ էին աօտօւււն՚ւււրացութեւօմբէ Ր՚օյ^ նռքա 
զզքում էին և. Հեււանօլմ չ՚^բ ՜ճանապարհից, տենչալով 
գէւղի ասւօուէսՆ՝աքին ^բկիչր, ա-օօւի ե. ամեն գաւոաւոր 
իբրե, Սւսաու֊ծու ու.զւսբկու.սւնբ, Րսրսււէչի ազատիչ նա- 
խատիպ էբ Մեսիաւին, մաբգկոսթեան ^բկչին, որ պէաք 
է ազատէր ռաաասսււից, ազատ կեանք շնոբկէբ և. գսւ՛ 
տէր նռցա րսօ։ իլրեանց գոքւՆոց (՚հւ«01. Գ, 9. 15. 31* 
%) 14- V–, \. Ա. աքքնի Աէէ-ելի պարզ նախատիպ էր \յամփ– 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



սոսու <ւ/>ք ւսսօւյւր նշօւՆէսեոլմ է սւրեգօւկՆէ մսւնաւ-սւնգ 
իւր յէտւիէոե-նսէկսւն ոսխօւռվ, օրով նօւ.էրօւ.ո^ (–ո ՍԼււ– 
տռւձուն կւջ ամոէ-լ մօրէց ՆնօւաՆ օրից \՚հաաէ օ>ւ*է 5, 
Ց* 22)* Օա^^ո^ ՚^րիօտոսէ նախա^էօ^ էր ւ՚եգէռնըւ 
որէ անռւնը նշօէնւսկօէ-մ է 9ախ9սւիւււզ Ա. որէ քադթ՚ռէ.– 
թ-իւնը Նախատիպ է ՚^բիստօսէ Թ^ամեսւց քարգուելւււն 
ԼԳաա. է, 16—22. ՚Եսաւի, ք^, 4). քս» ոբ«,.մ Մագէա– 
մը նեըկա^աքՆւււմ է սաաանաքի իշխանռւթ-իսնը։ ՚Նշա 
նաւ.«ր է նոքնպէս և. Գզաթը կամ Գեղմն ԼԳաա. $., 
36 — 40) և. աքգոր ու. երկրի անձրև֊իքր՛ Գզաթն էրրե. 
իսրաքէլի եկեզեցին) իսկ ^րԿէւ՚Ք կեթանօս աշխարկՆ, 
"Րէ ^(""1 էք^"՛–^ ^ևզւ»ւ.մ է Ս–սւոո<–ծ՜Ո| շՆոոՀո (տեա, Գատ. 
նախագրութիւնն /ւս) Լւր^անեբի Հալ,աւււքի ցամաքելուց 
քեսաի եբր իքնում է Րանն Աւքւոու.ա&՝ և. մարգանում 0. 
՚էռքսից։ Աքլ և. սափորները Լրէ—քք ենք որոնք երկաթեաք 
գաւ.ս։զանռվ փշրւ.ու.մ են ե. Սրրորգոա-թեւան էոքսր Աււա– 
քեէս^երի փողով վանօւմ է խաւարը։ <Ա>/Հ ե. ի խորսւա– 
ԿԻլ մսւրմնակսւն գորյքոց՝ պաքհաււսւնաք քաղթութիւՆ 
Հոգւ.որէ 

\)յ1բոդ9 գիրքր բսէմսւնլոէ-մ է երեք մաաիէ Աււա» 
0^1* մասբ (\ճ — 7լ 6) մի տեսակ ներա^ութիւՆ է գրուահ– 
քի^է "րէ մէ9 Հեղինակը նեըկսէւագնռէ-մ է Րորաւէլսւսռց 
գբութիւնր գաս։ալ.որաց մ ամանակ։ Սրկրորգ մասոա^մ 
(1*է 7– յ՚^յ նկսէրագրսւ.աՆ է ^օրաւէլացոց վեց անգամ 
Ր^՚կՆիւր "՚Ա՚՚՚ԳԳԻ^^Բէ ւ^Ի """կ ^ ազսէսւոէփչը քաք գա– 
տաւորաց միքոցռվ։ Րսկ երրորգ մասում (9՚1^–ՐԱ\ սքաա– 
կերացրա1ք է– երկու օրինակով մ՜ողովյւգի Նաչրալեղ ան– 
ք.աըււքականոսթիւնն ռւ անկումը։ 

Դասարանական (ՐւթերցաԱեւիք՝ 

1. ճ՚սրա^կ^ցոց վիճակը Տեսուից քծաո/ (Ա— *1*» 6» 



. (Հո 



- 211– 

2. Դեքովրաւի ».. ր.ր»4ք կ^ը. Ե, 1^32. 

3. Գեգէ^նէ ս,է.էւը. », 6 — 85. 

4. Գէ,է"Տւք –ղ«թքէ կատ^ք^Աշ. &, 36—40. 

5. Շեփթալռւ. ու/ււսւք Թ, 30 — 40. ՚՛ 

Տք՚ւկէւ– 2937 •». ա. 

Ա^տւա^ակա^ինւււ-թիւն, 2412 - 

՚Կ»՚քէ ՏՐ՚Վւը– 2371 - 

ԱքէքւաՀաւ/^ ձնունգը. 1992 

- վ^չ^ւյը. 1917 - 

–գն^Ա, Եգէպ..,,.. 1916 - 

Ծելքէսեգեկւ, .ր<Տ,»լ.թք,.1յ 1908 - 

Առգոմի կոբհանռէյը, 1893 — 

յ–«™<;ա4ք ,»4,.սքյ. 1867 - 

Աքր»<;«,.;ք յ«,<յ. 1817 - 

*՚"(1"<™ /ծքէպ"."" 1702 - 

Մ»Հ«է.ք ^ն,,լ.Նգը. 1567 - 

ծ«. 1487 - 

Մովսէսէ մաՀը, Շեսւււ. 1447 - 

^եսօվ մակ. 1439 - 

1. 6<ո.»է.1. խւլ»5ք»1–^9 8 "–րք. 1447—1439. 

^լրերը 17 »«(.( 1439–ր1422. 

Պ.ր«պ. 14 «. 1422– .1409. 

««^–(. Տւ^«տ^ 8 -. 1409—1401. 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



- 212– 

2. \՚ք^էլ 40». 1401 — 1361. 

1,-ք.^ 22 .. 1361 — 1339. 

յա, նեքքէ, 18 1. 1339-1321. 

3. «Ա.Հ» 20". 1321 — 1301. 

4. 0–/1ք–ք 130լ– 1300֊ 

1՝. ».ս>|...ք>էւն *–ն–ն.,., Յ.քք– 

է., Աք^-ւ 1300-1281. 

5. ՚^քվք– ե. ւ^-քակ 34 -. 1281-1248. 

Գ. ».ս.^լթ.Մ.քէ■քա,.,շV.V.7■•. 1248-1241. 
6. ^»քէ–4^ 9 1. 1241-1231. 

7. Աքէմելէք, 3 ա. 1231-1228. 

8. 1*.<,». 23 ». 1228-1205. 

9. Տաէէ( 22 •. 1205– 

նէք^..յ 18 -. 1201—1183. 

10. Օէփթաւէ 6 - 1183—1177. 

11. նսեք,ն. 7 .. 1177—1170. 

12. ե,.^ 10 ». 1170-1160. 

13. Լաքգոն 8 ". 1180-1152. 

15. 0"յք»»ն և. Լէզի 20 -. 1162-1132. 

16. ՚Օամ-Ալ 21 .. 1132-1112– 

^եոոէ-թէՆն էոապանակէ ե. Լեզւււ. ւքաՀու 

Օաււ».^ թագաւյւր 40 ••. 1091 թովն ՝(>. ■» *) 

1Թ- 



^աօէՕէԼէւլւաց Գբքէտ ք^՛՛*՛՛/ 0* ^բք՚"֊^ք գօէնօԼ-մ եՆօ 
մէ փ"քրէկ "՚֊ ՚ւիր1ւ,ն սլսւամութ^ւն ձ,ռո։.թ– անուձռվէ 



՚) Այս թւէլակարգսւթիւնը ըստ մեր թարգմօւնութեօւքէ 



Օօւ՜>օ1ւ՝ 



- 213– 

է*1էվօւնգւսկօլ^իւնը վեըսէբհրու.յ է ^տտալյւռւաը շրՕանին 
ն. պատմռւմ է Գւսլիթ թագասռբէ նսւխամաքբ ՄոՀա– 
բտ1քի Լււօւթի մաա^ն, ռր •^րէսսասի ազգաբանալթէան 
մկ ե.է. յիղ..ու.մ է (Մա«.թ. Ա, 5)է Հռու.թի ամոսսնոս– 
թիւ-նւչ ք^ոոսի Հէ« Բ. Օր. ԻԵ, 5 ~կարգագր»ւ.թեան 
գօր1քւօգրոէ.թ էւնն 4( որ օովոոական էր գարձել (Մաւււթ. 
ք*ք՝է 24)է ք»""՛ օքէ1"–մ եդբսւյրը պկ;աք է աււնէ^ք։ իւր ա/– 
րէսւցսւ(ք նուէն հւ֊ր Մղբօո րեասւՆէքր վծբսւեսւնգՆեչռւ– 
^ամաբ։ Կւ. օրււվՀետն. ամբոդչ գԻրքը վեբաբեբօլյ է 
Լ,ււոԼ.թի կեանքէն, ուսէբէ և. կռչւում է Հււույ^՚ք օր իս- 
կապես նչսւնակւււ.մ է սիբուն, նշանաւոըէ 

Ա/" ԳհքՏ. /*է Գ՚ե կէանեբի ու. թէ եկեզեքոէ. .. 
Հաչբեբի մէ9 կամաբէ-ում կբ Ղ՚աւոօւէ-օրաց ^րքէ Հետ 
՚ւէկէ ը«տ ռբու.մ ե. ՚ճչմւսբիսէէ աչգոր բււվօւնգսւկու.թիւ.նը 
կաբՕէս թ1^ մ^ տե՛սակ ե^րափակււլմն է Գօւտօւսոբս։^ 
գբքէ^ւ վսէսն դի Օ՚աէոաւոոայ ժսւմտնակի^ մէ ըՆտօւնե– 
կէսն գէսլք է է ^տւ^ կսւրող է Համօւբօւել միայ-ւ^ւմանտկ 
ք^ագաէ-ռբա^ գրքերի ՚նէսխէէւշաւիղ, քանի ռբ ցէք^ է տա– 
լիս &ու,գաքէ թ–ւսգաւ.ռբական Հարստութ՜եան Հէմնսւգիբ 
Գաւթի տզգտբանոէ^թի^^նըԼԳ, 17 — 22)՛ Աթմևան ռաբ- 
բիները Համարում են •օյա գէրքԸ ռբբագբեան^ թլ,ռւմ։ 
Հրէաների նշանււււոր տօներին կարգա^ուււղ Հէ^գ քլե– 
թ-ևր^ռւաննեբից մէկն էլ Լռումն էէ 

\)օլն գրքի Հեւյէնակն են Համաբռսմ \\ամւէւ.էլ կամ 
Աաթսւն մաբգաբէին, ալլ ճ, մինչե. անգամ Նզեկիէլին 
ու. նզբասինէ ք^այց ոբգվՀետև. Լււութի և. թագասոբաց 
ւոռաքին գբքօւմ նման ոճ/քո յաա կան Լգօբօբ» Լռա-թ՝՛ 
Ա, 17– Ա Թա,. Գ, 17. *՚1–, 44. Իհ, 22, Հ™^»ւթ. 
Գ. 4– Ա Թայ. Ւ, 2), Հալ.ս,նօրէՆ Հ1ամռւ.էւը գրկւքվ 



փւ Տարեդըական այլ և ւաւյլ կարձիքների Հիմնական կէտերւլ մեր 
յռոմարական մի «պւիչ ա^աաւււթեան մէչ ^աաէքքււ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 214– 

^■"ք-ւ-ք-յ –՚ւ-էէ* էքք«՛ ՛՛է ••էս֊կ ւրաքւ^չ ռ 
*՚–^""1"՚"ք–""–է–՛» «■•■■-**> "«է"* է ու-նւքէլ և. գք– 

նակ^ց /եասր մանաւանգ որ Ա» 1* յ^շ«ւ.«ծ՜ է ■"ք^^ 

0^ մակի^ յ1ոււոյ՛ աէէշւէւ.շ» կքիշսէ^էքւՆ հ, նռբա։ ժաօ^անգ՛ 
նէքոբ։ ք^ա/յ քան^ ււր ^ալթի ժառաէնգնեբը չԽՆ յիչլյւէյ՜ 

-Ո ԳԸքէ ՚էւ ՚– ՚՚1՚*ձ՚– «Տ՚ւ– ՚ 1-^էթր թ՚գ՚-է-՚ք չէ 
վ-չռւա), (Գ, 18—22), .ւ"»ք պէ֊ք է 4,ք»4–յ44,՛ "ք. 
ս՚քւք գհրքր գրռւ–1է^ է՛ Ս»ւ–ու–օ& աՆկումէա ւեաար 

Ասւմոէ-^լ^ ւսէ» գրքհ *էՄդենէռկռւ–թեսւն Նպւաւոօւ1քն էր֊ 
"է ^հ՚"0՛ Գաէթք ազգա^սէնսւթ^ւձշ ^ոչց աալ ե. Հւ>օ< 
կայնելէ Ոք Նա &–ւաք &՚հ է Հ^^ օա^իլ. ընաւււնիքից, "՚քը 
և. Հասոատեչ որ Ասսւուձոյ սէոքւօքււսթեսւն մ^ք բաբե^ 
գօբն՚ութ-իւնը մէչռէ վտրձասւէււէւմ է ե. ապնւռւ֊թ՜էւ֊Նը– 
գնւօՀաօւսում է Րարի /էնւոանէքր չէ կ»բչու.մ միՆչե. աՆ– 
գամ ամենաօոսկսւչի սօւքի ժւսմօւնակ ա$յն էչ օաօւբ կռօւ՛՛ 
պաչս, եբկրո^մ, Աա և. ք^աԺաբի (Ծն. ԼԸ). Լ (^աի,ռ.բէ 
պէ» (Ցէ«. %) Աբբա^ամի ազգի մէ^ մանելով, նաև, խաո.. 
հու.&–ց| Օււէ֊գա^ի ցեդին *.է նա՛վապետս մւօբմնոքն ՚^բիռ– 
աւսի։ Եւ. նկաբեաց նովաւ. զաւււ ՚^բիսօւոս կօչումն Հ&՚– 
թանոսատւ,, ԼՄաս,թ. Ա, 5). 

Ա|» գբք՚՚յկը չափազանց գեղեցիկ է թե ^ե.ով ու 
թէ ք՚սրսւչէ լացոց կեանքի նկաբագբոէ-թեամբ ե. ցւ՚ք^ 4՛ 
տալիս թէ քնչպէս ^ազկօւ.մ կ էբաւանց կաբգը ե. ըն՛՛ 
տանեկան կեանքբ Նօչն իօկ ալգ խառն ու. վայբենի շըր– 
^անու֊մ ու Հանգամանքնեբումէ Ա^հ 1ւ. այս գբուաՆքբ 
եզբափակօՀյ է նսրայէլացււց թափառական ու. խաօ.ն ժա– 
մանակները ե. մտցնում է մեզ ալն շրՕանի մէքէ ոոոլւք 
ԱյււոուաՆ կաաաբելոլ.թեան ե հասցնում էսբ Ասխ^ւով– 
սւլյէաւահ մաբմնաէ.ռբ խոատումնեբն իսբեանց ամբօղշօ»^" 



. Ր,ո 



ք - 



- 215 - 

թեսւմբ^, ռրպէս պէ յէսէււ^ յ^՚՚՚/՚Հէ &<ւ՚|լ աննուօւզեչի Տ"՜ 
գև-օո ^ս։րստոէ.թիլ.նռւ 

Ի– 

քն՚ՒՀԱ-եՈհք Հն6հԱ8« 

Հեզամատծանոււ/՛ ՝) յիշոլած անձանց ու նշանատբ 

ղէպյ^Երի ու կարգերի նախատիպ նշանավոլթեան 

վրայ, 

1^ գամ ւաոե օէնհ ռւսոլ.մնօւււհրու֊թ հւ.^եգ աւեսանք) որ 
Ասաւուած ւոնօքէինե^ մսւրգււլ. փրկօէ-թիւնը նօյն իււկ 
նռրա օւՆկմաՆ ժամսւնսւն սււետեչովւ Ասւոռէ^աՆ կհմնսւ– 
գբեԱ իլյ։ եկեղեցին ալս աշխօւը^ույ և. սկսօւէ. իլ.ր տնօ՛ 
րինէււթիւ.նւէ իրւօգո^^եչ թ^; իլր առսւքսւ^ անձսւնց քա– 
քւոզութ-եամ^ , թէ նոցա մաբգօւրէռէ.թիլններով ու. թ-է 
օրէնքնեբով, օռոնցով պէտք է մարգկութիւ֊Նք։ սյաա– 
ռօւԾտուէո ՝՝Իրքւսւոոսի իսկււկօւս փրկու֊ԹեաՆ կուօնեչու։ 
Ալոեմն Աւքւոուձ՜ու ռռլռր կարգագոու.Թեւ–ններն ու. գ"ր~ 
Ներբ նւսեւապատրաւււււութիւն էքւն ՚ւ՝ււ^1քւոուք^ ոնգունե^ 
լոլթեսւն և. ՜ճշմսւրիս։ կաւատքի կսւմաք։։ Ր՚օյց "/"^է՜՛՛ 
գի Լեն ւււխօւի մօւռգիկ սէոսւնձքւն ինօՆուբուն Նյւսնա՛ 
կռւթէւ-ն չտաքին Հին նախաււլօւսէրասսէսւկան շլւքանի մէ^ 
քւսքէոնուռղ սու.րր մաբգկանց, կրօնւօկօւն գէսլքերին, 
ռւստու-սւն՜պսւչօւակսւն &4՜՛՛^/՛^^ ^ օրէնքներհն, ուսաէ 
Ասաուսւծ՛ "՚ւգ սւմենռ ալնսչէա լուսաւոոեզ Գբհսաոսի 
լուսոմ, որ գէէօռւ փւսւլեցւսն իրր1ւ. նախսւաեպւ իբ-ՐԱ. էօ՛ 
րինակ Հանգերձելոցն^, իբրե. նօ/խագազսւփսւր Նոր Օւխ– 
աի իրակւսնռլթեան էւ. երկնաւռբ րաոեաէք ու փառաց 
.օ.»լէր (էւ. Ե, 14. Ղ-ազ, Գ, 24. Կ»,. է՝, 17. Եքր. 
Ը^ 5. օ>( 11՛ Եէ. ինչպկս որ գոքա օրինակակաՆ նա– 

՚) \էխս գրքեբինն արդկն յիչեցիՆք։ 

. ւ),ց,է,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



- 216– 

դակ-ն նչանակ0ւթ^լէ.ք ի ^^՚ ք..Ն–ւ.^ էնք >ք է>ւ/է 
ձ.քէ,, Ն.,. Մևլէհէէեկ, 1՛–֊;–», 8–է.<,, 6.<.էփ 

1. Ա^–.ք, է,,է ... չքտ. յ.քՀ *–^–.*–( է 1քէ– 

^■ք|ք. Ադամին — ՚^քիԽաաօքւն իէ.ք աւ 1Թաւ.աՆանմանաւ.– 
թէամք. (Ա. Կ.ք. ձե. 45, 47)> էքա աաեզհաւ-ետ «ք«« 

•»ւծ«/ .ք»յ» փ–՚ւ–՚9 ՚^ *՚*–ք–ք*ք է–ւ/»է–4՛ *>»/«-• 
(Եքք. Ա, 3). Նա Հ«,յ, էք է– <-»* »–,–ւ Ա— էծ»յ 
փչելով, օա մարգա^աւ. 0. Հօք>ւ. իչմամք (՚Լաւ^. Սէլ 
35)< Ա՚..»ջ^ն ւքաքքք <1»ււյև.»»էւձ^ւււ»ձ^ է է. <սւ;^–ր– 
՚>է ^"՚;ր1.ւ է, ք«^ ծք^րււքքր €ւ^*»4էք աներևաւթիՆ 
Աաաււհ՚օւ, անգթսէնիկ ամենէօրւ արարաՆա^» քՐւքաււ». 
յ՝> 1* Կ՚՚ք– Ա, 13). էյԼւսէչէՆ պաու^ 2ւնշէյէք»ցտ &. 
առւօքհն €էո/ք նէսւոու I որով Ա, մենք նորսւ արկՆօէւոր 
"Րգէքք պՀ՚՚՚ք հ ւէ^է՚^Ք հնոլեչով Ասէձհ-ուց ". Հոք.ու. 
մէչոցով մկրԱութեռմբ. (8օՀՀ. Ա, էՅ. Ա Կ»ք •>>&, 
47)ւ Ագամը աէր էը Ր՚՚ք/՛ «"ք "՚/ւս՚ծոյ, ՝|էք^(ււոոս €ւքա. 
ււաէւք. ւււմե–նււէքՆի>յ քրում էսէու֊սէս ամենա^հ իշխանու֊ 
թէէ.ն ,եբկինո ե. էէրկըի (Եքւր. Ա, 2. Մաաթ. ԻԸ, Ց)* 
Աո<սւք^ բՆօւկւօւաԽղիՆ եոկռսււոռ գրաԽւււր նւսԽսւ՛ 
ս /՚պ է^ւ եըկնսււ.որ գրախաւին. Ոք ■ո&՚^ Ասաուծււք "ք^գէք 
պէւոք է– ուէոեն «ի փւայաէն կենացէ (8(ւ>|ւո. Ի) ՚ ՚^) * 
Աք •օւք^ ու Ալօւյէ պսակքէ նախաաիպ է ՚Րր^սւոոո^ ու. 
իւը եկեղեցօս պօակին (Եփ. Ե, 29 ֊ 32)ւ Ագամը մևա 
զանչելով ե֊ս Հակսւռակ նախսւսւ^սԼ գառձաէ., «Ապօ* 1Ա.— 

, , Օօօ»^1ը 



- 217 - 

^ռմն ռջւզկս միռլն յանըւսնօք ւամենաքն մւսրգիկ գօւտա– 
պարւոու.^^է,1ւ, ՚ նււրւսչէս Ա. ւք^ո|էւ ւռըգսւրռլ թ՜եամբ՛ ւա– 

մենաչն մարգիկ սւքւգօւրոսթէւ,ն կենացւ ՏԼի որպէօ ան՛ 
կ1ւսւղօւՆգու,ա–եսւսռ. մէուն մարգօւ մհղսւէ–ռրք թազււլմք 
եզեն, նօւ1նւղէս 1ւ. Հնազսւնգռսթեամթ մքէուն արգօւրք 
^օւզումք եզի^ինւ։։ \Լգսւմից գատապւսրսէուք-էւն , մեղք 
ու. մսւկ, ՚^րիատօսի^ ^"րՀքէ սւրգօէրոլԹ իւն և. կեանք 
\Լռ.. Ս, 15 — 21 յ> «Ել որպ^ա զգե^աք^ զպասէկեր Հռզե– 
ղինին, զգեցցո1–ք և. դպատկեր 1էբկնաւ.ռռին՝ճ (Ա. ՚^ռր, 

^՝Ծ, 48)> «Որպէս Ագամաւն ամենեքին մեռանին, նոյէւ– 
պէօ և. –^րիսԱոսէւ. սւմենեքեան կենգս.նաստի^1> (Ա. Կ«բ. 
օ՚Աք 22)է ՒքէԱք/ոաո նսւխսէւոեօք է Եկեզեօօւ, կեՆաց էքա– 
ռը ՚^ըիստռսին, մէւօ նառր չաըին, չորս գեսէերը Հորս 
Աւեսէօւրօւնչաց, Նւան եկեզե^Օէ-ն՝ էոր ^նեցաւ. ի կօ՛ 

^օւխռւքւ Ագամէ զսււակից, ս^սս.լ նւօիաւռսչօըէն կօւօււօ– 
ր"*–իր (1չխաընևրի աստոսօւ^աՀաճռւ Հօվիլ. Հար^Հր իւը 
Ղ"՚է ^սւմաբ ս»ււ)ւ9ու.&յ Ա. սպաՆուեց Ագսւմբ ւէէնգբա– 
նիկ "Բգէ նախէսնձոտ Կահենից, այգպէա էւ. Ա|1ւոու.ծ՚ո^ 
անգրանէկ ժողօվուրգր չար չարեց և. օպօւնեց Ասսւու.* 
Նո։ 11չւգոլ.ն հ՚~Ր փրկարսւր քւ^ Հաէքաո և. Ղ^ՄզօԼ-մււ 
արեան էւոքւա սւռաւել հւօս^ քսւն զԼ,՚սռէչէնյւ (Եքւրէ Օ՛Ր/ 
՚Հղ)։ Եւ֊ էնչպկս Կայենը պատժռւե^ երերեալ օւ. տա՛ 
տանեալ շր9ելօէ. աշիաըկդսմ, ա^գպկս էւ. Րօրայէլի ժռ– 
զռվօէ-ոգր գօ։սէաաարււէւււ.սւ1ք է; Թափառելու– ուրեշ ժ՜ո– 

Ղ՚Վքէ՞տ ՛՛էյ՛ 

2. Մեզքհ յր^եզեդհ մէ9 Խեզգռւոզ Ժոզովոգր 9"՜ 
ղֆ փրկ՚՚ղ եղաւ ՚հոքւչ, որով նախատիպ է մեղքի ^եդե^ 
զւ՚վ ոչնչացող մաըգկոլթեան ^բկիչ ՚^բիսօէոսին։ Ա|^ 
մարգարէացաւ ե. նորա Հայր Ղ,ամէքք։, երբ. նորա օ«– 
նուՆր Սոք գրաւ. սււռինքն Հանգսօէութիւ-ն .կամ մԽի~ 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



թււ՚րութիսն, աօելռվ, <0ա Հանք օ(.ււց^ զմեզ ի գռր^ոց֊ 
ւքծրոյ 1ւ ի արւոմռէ-թեանը ձեռաց մեբոց, և. քեըկը1; զ՚՚ր– 
պն^ն սւ(ււ Ասսւուած՚տ ( սէւ> Ե, ՚2Ց)> ""ւր ք—Ր՚՚զ էր 

աէրգարութեսւն եւ֊բ փչսւսւ՚՚ն՛ Ժամօւնաեօաց մցքէ •^ոհւ՛՛– 
աոս կ-լ արգւէւրութեսւն ռւ. ՚ճշմարւոութեօւն ք՚՚՚Ը"զէչ »<- 
վաոգսւաեւո եզւսւ. հւ-Ր էսէոոո ԼրէռւՆերը ւ^էք՛ ""Ժ շէ՜ 
ն^1I^^ տապանը նւսխաւոէպ է &՚^&ք ծյու.է|( որ Հաստօււոեց 
՝Ո«^սսւոս> Աէէնաեզ փրկու-թ^կւ՚Ա մօւըգկային ցք^դք՚է ՚<՚յս« 
տեղ Հաւաաւււյծս՚Հէ՚է՚ք^է կ՛հեղեղի 1«ւ֊րը նօըռգե^ ս.շ– 
իւ՚սրկր փչ|սցա^^ մսւրգկանցից, մկըտռւթեան քռւլւը Նռ– 
բոգկ մսւբգկօւթիւ^նը մեղքից (Ա. Պէ<ո. 1՝, 21)> Ա;>/>ք 
մենօ կսւէ.աօէսւղեսւչեերս էԹաղեցւսք ըեգ նմեն մկռւռու.– 
Թեսէմռն է ԱսէՀլ զի որպէս էսւոեսււ. Գբեււաւոօ հ մեօւե– 
Լոց փաււօք Հօ^ւ նօքնպէօ ե. մեք ի նորռգու֊մն կենւռ^ 
շր^եօցոլքտ (Հո.. Տ, 4)< ^րՀեզե^ց փբկռււյղնեբին ա– 
լյւէոհօ ււերօւլ. սէզւսւ^Նին ձհԹենօս ՜ճհւ֊ղօվէ հ՚^կ մեզագ Հէ ՚ 
ղեդէց մկըսւոսթ-եօւմբ. ազաւոռւո^երիռ Ա, Հոգու, դբ՚՚՚չմէ։ 
ՀիՆ աշխաջ^ի 4ք՚"1 Ա՛"՛""–^՛՛/ գաօւաստանր ՕոՀ^– 
դեդօվ եզսււ. և. քչգ 9Ր^^Ղ^՚111 տեսանեչի նախւօսւիա կ 
\լս«,ու.Նու աՀսււոր գաս,աս«,ա՚նին (Բ. Պծար. Գ, 6, 7)է 
»ւ.ստի ե– ՝որ/աօւոօ ւսսոււք է՜* "Ա// "րպհ" սէւուոքն Նո– 
էԻ՛ "•ւ՚՚պէս եդիցի գալ«ւսւռն (1րգւոյ Մարգ«ր Տք օ(ւ– 
Աքէս էին յսււոէ-բսն որ քաոսւԳ քսւն զքրՀեզեզն, օւօւէին 
ե. ըմօլէինէ ^սւնւսյս սւռնէին ե արանց չինէին, մինչե. 
ւօրն չորում եմօւսւ Նոք ի տապաննէ Սւ ռչ դիօւացին 
մինչե. ե^ 9ր^եզեւ^ /ւ եռարձ 0(սւ/&ն6՝ս^էքէ սււնպէօ ե– 
ւյֆցի ե. գալոլոսւն Որ^ւոյ ՄօւըգռրՀ Հ1՝սկ ք^րգէ Մար– 
գոք եկեալ գաանի^^ աըգեօք Հսււասւս քք՚րկրի* (Մօէօւթ, 
Ի1՝, 37. ՚Լք"–^ *Ը. 8). \՝սկ աչգ ՛հեղեղից ,էօ,»յ «Նււ– 
բոց ^րԿ՚^Իյ ^ նորոլ եքէկրի Ր՛"՛՛ օւէ–եւոեացն Հաւեցեաչ 
սպառիցեմ ք րր" օւրգսւբոլԹիւն բնակէ ։ , ասում է ճս– 
ռ^քէ^լը (ք>. Պե^. Գ. 13> 



,,Շօօ1^1ը 



3< Հնտրեալ «քոքո^ոք.^ նաՀասլեան էր Ա^ըօէՀօ/մք^ 
Հօէքբն Հալաւռոց, որի կեանքի մէք տեսնւււմ ենք րազ– 
մւաթեւ– գէպքերւ որոնք նսւհւս՚ահպ են Թէ ւ^րեււաւոօէՆ 
Լ. թ-է նռրօէ եկեզեցուն։ Սււ|սաէս Աեչքիսեգեկըւ սե– 
,,էայի պարզ նախասքիպն է (ԾՆ. ^Գ, 18. ՝Օազմ, ձթ*, 
4). ըստ որում 1ւ 111 քս նկաւոելով ԱրբաՀէօմր օրՀնոլ– 
թիլն ընղօւ.նեց նորւսնից իրբ^՛– մեհից Հացով ու գի֊ 
նովէ օրռնք նշանակ են խազազու,թեան ե. ուրախու– 
թեսւն, ե. աասանորգ սւուալ. նոոանլ սելքէմեգեկը մի- 
ացնում էր էւր մէք թսւգաւորի ու քակսւնաքի կոչւ։լ.մր, 
էՕէգպխս է և. ՛քրիստոս. Աեչքիճեգեկը իւօրՀրգւսէոը անձ" 
նաւորութ-իւն է ե– \յ, Գրքում չէ քիշւոլմ նորան ոչ 
Հայր և. ոչ մաքր։ Մելքիօեգեք էնախ թարգմանի թ՚ա– 
գալոր արգարութեան, տպա թագալոր Աաղ1իմաք որ է 
թագաւօր խազազոլթ եան , \ԼնՀաչր, անմայր, չկամա– 
րեալ յազգո, "Ր՚՚է "է "հէԴԲ^ աւուրց ե. ոչ կաաարաՆ 
կենսւց, նմանեալ 1|ոո.ւ.ոքՆ Ասսւօւծոյ 4՛"/ մնաւ քօէկա– 
նաւ մՀ^ւոն9ենսէւորէ1 Եւ որ \\.բրաՀօւմր օրկնոլթիւե ա– 
ոալ նոբանից և. աասանորգ աուալ իրր փ՚՚քրր մեհինք 
Յ՚՚էՅ ^ աալիո Ղ,&.ււ(. ցեդի քաՀօւնաքութեան ցանրոլ՛ 
թիւնը ՝^րիսս$ոսէ քաՀանարլթեան առաք /ւ որ ՛քրիս- 
տոս ոչ թէ Ղ,ևոլ ըեդ^ց պէաք է ւի^էր ե. սաանար 
քաՀանաքութիւն «րսա կարգին \),կտբռնի», սւյՀ Ծուգաա 
։Ի Տհէտ՝ "Ը""՛ Կ՚"ՐԳէ^ Մելքիսեգեքիտ (Կրր. է). 

ԱրրաՀամի ամուսնօլթիւնը Ագարի 1լ Աառալի 
Հեւռ է առակ օրինակէէ էէ Առաքնէց ՆնուաՆը օ.րսա 
մարմնու)։ էր> հ՛՛հ Րհր՚՚ԲԳԸ էրոս՛ աւեաեացտ, որոնք 
նշանակում են երկու ուխտ կամ կտակարաններր, ա> 
ռաօինը նշանակում է Աինա^ի օրէնսգրռւթիւնը — Լին 
՝^տակարանը, որ ի սսւրկութիւն էր Ննոլմ Րօբայէլա– 
ցոց, իսկ երկրորգը՝ որ ամօւսնռւԹիւն է ազատ ե. ոչ 
ազտխին Սառայի կետ ե. ննում է աղատ ՐսաՀակինք 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



սոր ՚\ւււսւկսւբանն 4՜ "Ր ՚^ր^ւ՚աւոսով ննռւմ է ազսւօւ 
որգիքէ Աքնաեղ "քւնսւն 4՜ գէ՚էէ Ա>/"ւ՚ք^աՆ նարլմէ այս– 
սւեզ Սրռւ֊սաղէմը գէպէ վերինն Երօւսաղէ^մէ Աապ^-ս 1ւ 
ըս» «քարւՈայ հնէալ հսւքայ^^ Հսւլսւհօւմ ^բ ԻւէաՀէս– 
1ւէն, աււաքեաքների ժամանակ եւս մարմնաւռր Իւէրայէ* 
չը ^աչահօւմ ^ր քրիստոնեաներքւն։ 

ւԼգարը ե. ք^սմա^կլը վէւնգուեցան \Լսառւ.նռք Տ/""՛ 
մանով ԱրրաՀամի Աէնի^, անՀալաա ւ^ււրայէքն ե.» աք 
տաքսուէց ՝ ՝^բիսաօււի եկեզեցռւ^ց ^7*ւաւ|. 0՝< )■ Րսակակն 
էլ ոչ մէսււն Աւււոօւ-ծ՜ւււ ռրգւոԳւ ոււչ ե. ՚քրեստռօէ նաա 
իւատիպն է, նա ննռւ֊ե^ ամուլ Աառաքի^ ԱստոԼնոլ ա– 
է-եօէիքովք ՚Րրէււտոււ էլ ^նու.եց ս. ՚էոքսից ըստ աւէ՛ 
էոեաց ^րեչաակասլեսէին Ասսէա^Նռք հրամանով (^՚Ծն, է-է, 
10-15. ՚Հուկ. Ա, 26 — 36). կըա^ամւ, իւր Ի»աՀա– 
պք զւ>*քով *քաւ.էԵօւագ ե. էմւռպօււ ւիրիոաոոհ փրկարւաբ 
մակը ե. յաքւութէւ.նր, ղի Ա.սաօւ.ահ ուխտեց թէ օԾա– 
Հակաւ^ կոչեսցէ Ք^Ղ քաւա^տ (ՑոՀՀ. Ըւ 56– ^ք-Ր– ^1>ք 
19)ւ ^սաՀակշ կատարեց էւր կօր կամքր՝ փաէտը շալա՛ 
^ա^ Հեզռւթ եօ/մր րարձրանալով ղոՀի օեզանէ մոտ, 
՝1՝ո^(>ւււոււ ճ.ս ^ասւաէոէց հ՚-Ր Հ՚՚Ր կտմօր ե. ոերով ու, 
կեզութեամռ ռարձբացւօլ. ^՝ոզգոթ–օւ խաչր շալտկաՕւ 
Օարեկա^ Ն-աւլն և. կախեալ իւոլը նտխսւտիսլ էին խւօ՛ 
քին ե. անմաՀ պատարագին։ ^օակակի ազատուիլր մեռ- 
նելուց նորւպէո նախատիպ է ՚Իրէստււսի քարութեանէ 
Արրակամի զոկարերռւթիւնից ւետոք Ասաու.ա&՛ աարա– 
հեց իւր առատ շնոբկը նորա սերնգի վրալ. այգպէս ե. 



–քքք""՞"ք *- 


Վւ 


1. 


+ք4"ք 


-(■ ՚՛" 


Հուամր 


ու յ"ք"լ– 


թէամք թ^է 


.է. 


ս,, 


ս,,.Ն,, 


օր^նո 


.թք.1>ք 


յ,.քգկա,իՆ 


,է,ք գլխին. 















4. Աթրա^ամի ե. \Լգամի՝ րոտ զաւակաց ^^"9 ՚"~ 
^ատանաւհ մաքառումր նտխատիպ է ^րէուԹեսւն ու 
^րիստռնէութեան մաքւսռման։ Ա/գ տսոսահ է և. էէերեկա~ 



օ^Օօօ»^1ը 



- 221 - 

քքւ նկւստմօւմբ, ոո էէոոան&օ Մրնօէ. </՜ոոոսու.ոո. կերէեօ 1ւ, 
էեբկն կբաււեըօրւ հառաւեսցէ» (\քն. ԻԵ) 23) և. պաըղ 
նախօէսւիւււ է ապագային *դի ըսա ընարութեօւնն առա՛ 
էադրու.թ–էլ.նն Աււառւնօք ^աստատես^իէէ թէ Մսսււ^ ու, 
Ցակօվքի և. թէ հըէռ,.թևան ու. քք,ի^ռն^ութեան Վե– 

րէս^երմամքւ Եսասքէ Էբր1՚– անգրսւնիկ ու ՚՚էրքքլ^ նախա^ 

ա^սլ է Լրէանեբէն էբրե. Ասւոոէ.&՚ո| ընարեսւլ ու. սիրե՛ 
չքւ ժողովրգիէ սակա/ն Հրաժս։քւոլ.եց անգքւսւնկօւթիւնիք 
և. ՚-քգ առսէքնու-թիւնր սաացսււ. Շակու1քը (Հո֊< 1°*ք 
10 — 12. Եքր. *Ր, 16. 17)ւ ՚ՆպնպԿ» Լ կէայք մարմ– 
նաոիքւռւթեամբ ^եռա^օւն առաքնգւ-թիւձւ^^ և. Հեթա– 
էւօսօ էս։ռա9 աՆաէօ^, օաւսւ^սւն Լօր օրՀ՚նութեսՆր ա. /լա–– 
Ժանուեցան Լր^անեբիցէ Եսաւ.ի ե.Ցակռվբի Հաշտռւ-թֆւնն– 
էլ նախսւօէիպ է այն Հաչտութեսւն, օր կչէնի վեբքին «• 
Ր^ՐԸ ւ^ս/ւս՚յէ/ք՛ ՚՛– եկեղեցու, ւ/Հ-Օ ՚քո^ւււոոէքոՀ. ԼԼռ, Օ՚Ա) 
10 — 20)է Ասւկոմբէ կււեւը Ասսւու.ն՚ու կեսւ նաիաւօւէպ էր 
՚Ոո^սաոս^ չարչարանաց, գիչերայէն միսէչնութիւնր ՝^րիս-- 
աոսէ մէաւնութեան %ե թ սեմ անում , հաղթու թիսնը - 
՚^րէօաոսի քադթ՜անակին ի փրկու^թ իւն մաբգկանց. կր^ 
ււուից քեառյ Ցա^ո^քք մօւրմնաւոր վնառոսքւչը ՚^րիստռօէ՜ 
րև-եռների սպիներին։ Ծակռվրր Րաոայ(–Հ կոչույւց նոր ա> 
նու.նով, աչգպէօ ե.ս Հայրն Ասւոու.ւսծ «.^օրկեաց նմա 
անու-ն սր ի վեր է քան դամենայն անուն։ ^ի յանուն 
օիօւււօի ՚իրիսօւոսի ամենայն Ն^ունր կրկնեսցի երկնաէ.ո– 
՝ /■աց և. երկրաէ.որաց և. սանգարամեաականացէ Լ^իչ. Ր> 
9. 10. 8»^<. Ի, 20, 27). ՝Հկ1ապէ– 8«.4»^քք •էրԿԷ 
–Րգի Ցովսէփն ե.ս նախատիպ է– ^րէօւռօսին Աէ .եդր֊այո"– 
ներից ատու-եԼովը; թէ Հհթանոսաց մէ^ Ը^հ^^է՞՚էԸ՛ /^է՜ 
թսւնգու.մ երկու, ռանգարկեօւ/ներէն մէկին օւզաաւււ.թիւ.Ն 
ու. միւսին վաէեւ՜ճան լայտնելռվր ե. թէ ամթոզՕ Եգիպ– 
աոււի աէր գաոնւսւով։ 

5. ՚յովռէսո իբր1^ Հին 1\ւխտի եկեզեցոկ վեր^ա՛^ 



(1է,ՕօՕ»^|Ը 



֊ 222 - 

կան կաղմոսթեան Հեզէնակ նախաաիսլ է ՝քրիստոււինէ 
՛Նա \1ստքլ.Նոք մեՆ մաբգաբ^ն էր, նորս աան մէշ Հա– 
•էձսււոաը^մը, որ մօտիկ ու. մաերիմ էր ԱւտուՆոք և, փաք– 
Հք-մ էբ երկնաւ.որ րւքէւռվւ աքգպէս ե. ՚^րիսաոս։ (Երբ. 
Գ, 1—6). \քով.,էսն իրրև. օրէնսգիր ե. մէւնսրգ Նախա– 
աիպ էր ՜ճ^մար^էո օրէնսգէր և. մի^նորգ ՚^րիօտօսէն (ՑովՀ. 
Ա, 18. Ա Տ^մ, (^. 5ն)է Մով»է»ն իրբԼ մեհ մաբգարէ 
իօսաւմ էր Աէււոուծւ«ք Հ1ոո <րձրան ի րերան^, Հբաշա– 
գորն՚ռսթեամր փաււաւոոուէց ե, է՚որսւէւ չկնազանգւււողր 
պաաժլ.ւււ.մ էր, աԼդպէօ և. մէ էր ՚^րքւսօւոս ԱսաուՆօյ 
Հ&էո 1ւ ՀրաշագռրՆ^է Սո^էէպ^ա^ նախաաիպ նշանակռլ– 
^իւ-ն ուէք^էւ նոբա գռր^երի մէք շաա Գ^՚էՔ^Ը՝ Եգֆպ– 
աոսից ադսւէէէՈէ,իւր — ռաէոանաւ^քք ազաօէու^եչռւնէ Կարմիր 
Նոփէվ անըււէ.մը Ա, Փարաէ-ռնէ ^^<2ք"–^/ք է՚-Ր Ղ՚*քՔ՚"1^ 
յկրտութեան, Հրպ և. ամպէ սէւնը՝ Ս. Հօքւ». ի1ման, 
1«ւրը քաղցբացնռզ փաւս,ը–՝ք^րիսա«օի խաչափայտէն, որ 
քապ^բսէցնոէ֊մ է կաւ.էււսւացեչոք փօրձութիւնքէ մանաՆան 
^֊Հազորգւււ,թեանէ 9րրու.զխ վէմը — ՚^րիստոսին ե. նորա 
յագեշուց^չ շրին Հաւաաացելոց սրաում, Ա՚ովււէսի ձե– 

. ռամրարձ աղօթոէ-մը Ամազեկացռց ^աղթելռլ. կամար՛– 
՝^րէ|Iէ1։^է|է ձյէռաց աօւրահումը ի՚աչքւ վրա^ է քաղթ–ու,թ–իւ^ն 
յւասւանաւ^է պղնձ^ օձէ րարձրացույՏը անապասւա.մ ոձի 
իաքթօցիՏ ր^ւկոէ^ելու. Համար — ՚^րիսաււսէն խա^ Վր՚՚է* 
^Ր փբԿ"՛՝՛^ հ իւ–րաքաեչի*–ր Հաւօւէու^ցեալֆն սաաանաւի 
մաՀոսան Հարռէ-ահի^է աքլ ե. ՄոՀսէււ^ ե. ԱՀարձնի գա– 
յ.ազանը–^. խաչֆն. (Ա Կոր. ^, 1»4. 6«Հ<. ՏԼ, 50. 
Ել, յ֊է, 11. 9օվՀ. % 14. 15. էնգՀ, կ. 367—370 
Իմա^տ. յ՚Ը, 3—4. յ>։1» 25. 26. (^ Օր. Ը, 3). 

է^. ծէսեբըէ ՚Նս>խաօ,իսւ նշանակու.թ^ւ,ն ու.նին նաև. 

■ 1ֆն՚Աէ.խաէէ եկեդէցու քլ՚՚ր արրազան Նէ՚ււեքըւ էնչպէո 
«էաույք է Պօզոււ առաքեալը։ \Լքգոնք թ՜է կր՚օնակա՚Ա %^աւ~ 
՚նԽկոԼթ^ւն ոԼնին ե. Ոէ.դզու.մ են– մ-աղովու^գշ. և. թէ 



Օօօօ1ւ՝ 



- 223– 

էստուե-ըք ^անգերձելոց բարևա^նէ են (ԵռՈէ »է 1> ՚1«ո> 
1^. 16. 17)> ՚Իոցան^տ չաաերի էօւթ^ւ^նը նօ/ն իսկ իլ.. 
յէեանց նաէխօէսւիպ նշանակօւ^թիւձն էր և "՚յք– գէւ՚՚եքւն 
■Հին Աւխաի պաւչօէօնեաէօ՛ որսլէս՝ զււՀեոր նախատիպ էին 
իսկական զ.,Հին (\)աղմ. ԼԹ, 7 — 9. Ես, ՝Ծ% 4 — 7). 
Աւո նարւաօէիպ Նէսեոիգ ու. կաբգերից Նշւսնաւ^որնեոն 
էին՝ ղոՀերը, թլփատռւթիւն, վկարւթեան իաբանը, 
քաՀանանեբի և. մանալանգ քա^անաքապւաւների պւոշ– 
՚աօնը, աօներից՝ ւչաբաթ՚ըւ զաաիկը, պևնւոեկոսաէն և֊ 
ա օէոա ւ,սէր ակարքրւ 

1. %<՚Տր կարգուեց Ագէւմի մեզանչռւմից ^եաօի 
■երթ ւԼսաուսւէք սէւեաեց կնօք զէսւ–աեի մասինէ րւա՛ ոբու.մ 
՚"էԳ Ղ՚՚Կ նախաաիպ լինելով լբացբեը ու. բացաաբեց աչգ 
■ալյոոիքի նշանակոլթ՜իւ.նըէ այսինքն ռբ դասակի յաւշ^ւււ– 
^ակը օատանաւի վբաք Փբկ^ մաՀով է լինելու, ճ. մե. 
ղաց քաւոէ-թիւնը նոբա աբեամբ։ 1\ւււաի և. ՚^բիօտոս կււչ՜ 
.ւ–ու.մ է ւ*ւսո.2ւ Ասւոու.&ո| և. աչլն քՑւս^ւո. Եւ 5< 6)* բաբ՛ 
ձող աշխարհի մեղաը, զո^՝ Որի արիւնբ որբում է մաբգ– 
■կանց Խիղճը Ղմեռերւսէի գոբ^եբիցՆ՛ "՚Ա ^ նոտա ղռ^ե– 
ոի կայիՆք որով Ագամ ու. Եւան ն՚ահկուեցանէ նախա- 
աիպ նշանակութ իւ.ն օւնին ՚^բիսառսի յնոբՀացէ "րով 
–^աւասէացեալք ն՚աՆկւռւ.մ ենք կամ էսպիաակ Հանգեբձա 
ների», որոնք Հագնում են ՝^րիսաոսով (8ոՀՀ. Ա, 2Ց. 
^լ, ՝ԾՂ՚, 4. 7. Երր. ք»՛, 14. 8պ«. է, 13. 14). 

շ. ^՚լփաաու^իլնո գբաւ. ԱսաոլաՆ երթ. ուխա կա- 
՛պեց Աբբակամի Հետք որ էբ նշանակ Ուխւոին՝ վկնիք 
•քսբգարւււթեան կաւատոցն* (Ն*–, ՚Ւք 11)՛^ ն՚ախաւււիպ^ 
.էր մկբաութ-եան խոբկրդին, որ վերաՆնում է ՜մեղան- 
չական մարմինը և. որբում ագամային մեզքից% ^լփաա 
.առւթիւնը կատաբւում. էր մանկանդ վրայ և. չէր կըրկն– 
յ֊ում, աքգպէս էս մկբաոլթիւնը, աււ1ե9ինով անգամ էին 
դաէւնոէ-մ կ՚ն Ուխաի էէկեզեցւււ-ն, էէկորգով ծոր^ճ^նւ 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



3. Մ.վ.է.շ ...,.ւ վկա,...թէան խ-ք-է-է պաա– 
կերւ ւ. <–.է–յ–ւ. ն՚է– Ն.^..ք ւք լքնԽււ (Ե/. 1՝Ե, 40– 
ե,,. Գ, 8. *, 1). Վէ–,.վ»է–է.^.,–1,;Ե4.Հ.,է ,ն–. 

աի և նաիաաէ-ւ է Ն-/Լ ՚քՏքխ...^ €ւք.էք.ւռք ..Հ-ք^Ն» 
*/> պաշաույ էնք, և. երկբորգ՝ Աւաթ Աէ-իաէ էկէղէքւււ.ն 
(8ավՀ. (*, 19. 21. \Աավս. է»՛, 11. նքր. 9–, 9). Հ^–,–ւ– 
թեէան խռրանքւմ Ա««ււէւ.«>ծ (ր քւ 1՝ւ.ր&ւո1ծ ցո/ւք (ք աա– 
Հ^« ամպէ մկ^է ^"^ 1ւորւււ.ւք Րաէւն Աւաոլած էմ^սրմէն 
ևղե. և. ք%աէ^այ ի յ^ր և. է նմա բնակէ «.մէնար, չը. 
ըւ,ւ,մՆ \1սառւ....հւ,ւթեանն մաբծնս,պէ«, Լ8ավհ. Ա. 14. 
Կագ, I*, 9)ւ ք\ղչ՚օկէղի պսւշաամունքը նաքաասէիպ էր քք^ո* 
աւոււէ չաբչարանաց, պասւօէրօւգին. քսՀաՆաՆերի սլաշ– 
ւո*նո յսւռաքսււորսքց սեզանիէ խնկոտի և. օւշտանւսկի ւքօւո 
Գրիսւռււսի պաշաօնի նախւօտէսԼՆ կր, 1էբ կազմակեր- 
պեի Սոր Օւ-^սւ^ պաչտամօւնքքւ 1ւ ինքն է «կենգօւնսք 
րաբ •>աց/ւ>> €աշխւսլ,գ լ"1՚՚շ> ե. *Հօա անւէսշիտ* (Եք/է. 
**, 10. 8«^հ. քՀ, 51. Ը, 12, Եփ. ե, 2). *«^.»ն«.|ա– 
պԾօւե պաշօւօսը Արբութէւ.ն \քրբ.ոցռւ.մ նսւԽաաէպ էր 
Գրիաօւօււի բարեխօսո։ ք1 եան Ասսւու.ծւ>յ առաՕ երկնքու.մ 
ԼԵբը. (*•, 11– 24)է Հկարւթեան ամբողջ խոբս,նը Նա^ 
խա»իպ է ՝^բէսօ,»»ի եկեզ1էց«ւ.ն, Ասաո..^»/ ա,անը (Ա. 
Տիմ. V, 15), ոբօւեզ Ասաու-սւ^ ր^ւա^ւոք-էք 4՜ չալիւոեան. 
խորանէ բւօկր ՚^րեօաւօաքէ եկեզ1քցէն է այսաեղէ օրբռւ.– 
թիւնր - ֊ օեզանն է է"՚Բ^ՍԳ՚"1. "ք ք է–՛"^, ՚Քբիօօէոսի խօս– 
յլոմ, չէ՚ւ– "աւորու-ւաՄ ե. ՚^բեսւոօսւէվ ու օբբեբով մսէքա՜ 
ււոդ, ■ Աբբութիւն Աբբռցը - ■ ւաղթ-ակօւն եկեղէէցին է» 
թաաթ. ԻԸ, 20. (*. V– ^՚ 16). 

4. ՚Լէւււայքք էք եբեք կ>օրգ ոսնէին՝ ք ոլՏ, Դ.է.– 
"""ՏէՔ* քաՀ՚^՚^ւք »՚֊ քաՀանաէսւպեւոբ> նախաօւիւզ 
նչանակուԹիւն ռւՆի միաէն Վերքենը և. նորա սլսւշօւօնը 
(Տլ^ք. Գ, 8. Տ, 12. 13. Եքք. (>, 17. *, 1. Գ, 14-Թ), 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 



Ասւոոլ&ոյ կօչոլաՆ Լ օհոէ-սւհ, ա^Նպէս կլ ՚^րէստոս էմի 
միէնոբգ է Ասսւուծ՚ոյ ե. մաւրգ1լւււնւէ և. ոչ թէ ի^՚քն *սւն– 
ձէն ինչ շուք եգ չինել քա^օւնաքսւպեւոէւ աԱ Ասսւօլ– 
հ«>–տ «•"•"Տ""– Լ^՛ ^Ի՛^՛ ՚՝՝– 5՛ Կը– ^՚ 5.). –^աՀանս.|ա– 
պռւռռ պէսւս է լէՆ^րր սւՆպակաււ /լ ս՚ււու1ք 1ւ ասւրէՆ սե 
աՆգւօմ մանէր \յրբռւ.թէւ.ն Արբոգէ աւգպէօ էլ մեր Փու» 
կֆչը ււ՚՚է-րքւ (- և. օւնմեղ, նա գիսէէբ Ասաուծոյ կամքը 
ե, ինչպես էսկակսէն քաՀ սնա^ապետ միանգամ մէոռւլ եօա 
կինք մկ Համար իպ, սեփական արէւնռվ (Ցո^Հ. Ա, Ց. 
*Ե, 15. Երր. (»■, 9– 21 26). 11.|( ե, երր քա<^անաքա. 
ս|ձսւր մեռնււսմ էր, աղասււում էր փախստարանէ սւպսւ՛ 
ւինան մսւրգսւււպւււնր, էօւգաէօ ե. ՚^րէօօասի մտ՚քր "Րր~ 
րում է ՚^^ԴքէՏ բոչորին և. գժւէխքի կապանքիդ ազւէւտւււ.մ 
Հ,ալաս,աց»ղ մեզա,.որին (^էւ. ԼԵ, 28* 32)ւ 

*1՝. Օբէնսղրական տօներն 1ւէւ նօւխաաիւդ են Հան– 
գերձեալիէ 

լ. Կււգաթ ը կարգաղրուե^ դրախտում ի յ^շսոոա^ 
Ասւոքււծոք Հսւնգատռւ.^ եան վեզօրեւսւ ւ)(ոէւ|ծսւօ.օոծոլ> 
թհւնիգ ւեէոոի քւ» ոոոլէք մէԻրգն էչ մսանօւկետ ^ չի– 
նռւմ աօաոսահսււին «էչգ Հանդստութ եան Ոքն, Րք 2* 
3)է Աւգ Հանգւււսռւթիւնից մարգ դրկուե^ մ^զքռվ, ու.ա– 
տի Մռվււէսի Ժամանակին Նգիւղօէււսից ազատօլելսւ. գա– 
ղափտրր աիրառլետեը "՚ԷԳ օրէնքի 1^(9 և. նախատիպ էր 
Աւետեաց երկրոլյ1 Հանգստանալօւ.ն, (ր Օր, Ե( 15< Սաղմ, 
՚ՀԳ, 10. 11. 8»^^. *Թ, 30). Ա;է»ւՀէ»,*է շարաթը 
նախաաիօչ գարձաւ նախ մեդքից ու սատւսնաքից փրկու,ե՚՛ 
լու.ն, որ կաաարւէւե^ ՚^րիսաոսի խաչելռւթեամր, և. երկ– 
Բ"րգ Լրէաների Հանգստէսնաչը Ալետեա^ երկրոսմ սեսուի 
միջոցով նախաաիպ է մեզ Համար և. քաւիաենական Հան– 
գասէռւթիԼն փառաց արքէօւութեան մէ^, (Երր՛ 1*, 7 — էէ 
11. 6ս.|«. Գ, 13։ Նարաթի տեզն,,ր»ւ.մս է կիրակին^ 



;,ՕօՕ»^1ը 



–226– 

2> ՅէԱւտկե եառգսւգրուսքժեսւՆ մէ9 նշօէնսււօր նսւիւա– 
տհպր գսւռն է, րսա ոբռւմ ^ղասւհկ մեր ոօ՚նսււ. ՝քոքս՚– 

սւոս» (Եհ. յ՚ր. Ա Կոր. Ե, 7յւ Իէ^պէ" ք"՛"/; ը"՛" "րհ՜ 

նաց պէաք է անպւօկաս ւինէր և. աասը օր աւլաչ շո– 
4ոլ>1.&– Հէււսւցրած էւր խմ^ից, զինոլէր և իոըռվռւէբ ե– 
րեկոլեաՆ և. ոսկոռնեոր չպէտք է էսէոգռւէէնէ աքգսլ^ս 
էլ ՚^րիսսէոս ե ւսււեսէՄնհց տՆօրենուեգ զՄնուելու-ւ ւսս– 
մեղ կ, ջււ^ո1.(քց •Տեզաււքրներից, մաբգացալ. Ապրիւի 
7-ին, չօւրչարոսե^ Ղւքւսսւնի ձճ՚էն »լըբաթ օր (ւ մե-ռօէւ. 
եըեկոքեան ժամի 2-ին էլ նոըա Ննկնեըը չփշրռւեցան 
Օ^րր– V՛ 26)( Եւ– էնչպկօ գաււան սւբիւ.նը ազասէեց ^ր (ա* 
ների սւնգըանիկներին մակից ե. զաօւիկը եղսւլ. ելքի աօ– 
նը, օւչնսչէս էլ Գրիսւռոսի ւձոիւնը փրկ^Տ ""Շենքին մա– 
Հից և. սատւսնաքի՛ սսւոկութիւնից (&ովՀէ Օ՚Թլ ՑՅ< 36 ■ 

3> Եօթնեոօրգաց սէօնր կամ աենտեեոսէռէնք որ սւօ– 
նոսմ էին զւաօւկհ լիսներււոգ որր ի ւիշսւասւկ ԱստռւՆու 
ի9ման Աինաքի ^"՚ւ ^ օրէնօգլւօւ^թեան, Նախասէէպ էր 
Ս. Հոգու, ի9ման սւռւօքելուք 4ր՚"1 ՚^ոի՚՚աոօհ ւսւրուԹեան 
50 *>|>Ը| որոՀ Նոր Ալխւռի օրէնսգրւււթիւնր եղտլ. էէոյսք 
արէոերռւմ և. քրէսաոնէական եկեղեցու. ՀաստսաւոԼթիւ^ը% 
Հ,ոգեգսւլսսէԾան գրեթէ ք /Ոո պարագօւները կամեմաա ես 
"ինաւի օրէնսգրւււթ եսէն Նւսխաօւիպ պսւրա գաներին է 
Ա/Նածս ւքինսւն ՚շարժա.եց, ալասւեզ մերնասւռսնր– աւն– 
աեզ փտյլւիկք որոէո. ու. գղրգռզ էրւ սւէսւոեզ իրբե. ի Տք~ 
րու բաժսէնեալ լեղու,ներր եւօսեռէսն ե. ալնւռեղի փ՚՚դի 
ձտ11։ի սէեզ ս՚ււսւքեւսւները ձօււն ւոօւին գէպի կաւաօււս– 

,է«,(ն%. (1–»ր^. |5, 1—4;. 

4* Տս՚^աւ էսրւսՀարաց եօթնօրեաք աօնը գըուաՆ էբ 
ի քիչասւակ Նսբալէլացոց սքանչելի անցման անապատով 
1է, սէազասսւրաց մէ9 աաբելուն ե. է նղան ուռռւԽսւ ա եճէն , 
որով վայելեցին Ասեաեաց եըկրի աօաու.սւճաքին քարիք. 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



- 227 - 

ները (Դ.Ա. Ի"1>, 39-43). Այս ս>օնի Հան.քէ«ք նախա- 
տիպ էր քըխւտոնէսւկան փառաց թագաւռբոլթեան Հան– 
դէսին, երբ. ՚^ըիտոսի ^ալւօտաււեաւք կժողովօւիՆ եըկ– 
նաւոր եոո 1 սաո^էք ոււք ե. կաօնեն ՚^րիսօւօսէ Հետ ք։՚ււ.ի՛ 
օւենակտն խազազռւԹ1քան և. ււ։բօւխռւթեան սւօնը, լս։– 
ւիօւենակւսն ւաըկուԺ» (Ղ^օսկ, ձ^, 9)ւ Այսպես է ւռսոսմ 
Լ. $Լաօօւրէա մարգարէնէ էՆւ. ե-դիբի օր մխսՆգօւմ մնաս– 
սեն ւէսմենօււն ազգաց եկօւոկն հ ւ1երւսւ Եբու֊օւսղէմէէ 
ելսւՆհպեՆ ամ ւամէ երկիրպւսգւււնել Տէսւգալռրին տեսւռՆ 
Ասաուծօյ Ամենակաւիյ ՚՛– առնել զւոօն էաազաւ,արակս։րա^ն* 
(^Օ՚ւ 16)ւ սորա տեղ է եկեռեցօւ. սէւ>նր> սէ^գպէս ե. ք^ս– 
լութ եան աօնն է աօն ի՚"՚չի ե, տշն փողոցր տօն ա– 
ռաօելււըէ 

0,Հա ալսռնք են գլխօէւոր նախաաէպները։ Տէււէու.ւք 
ենք որ Լին Աւխտի անձինք, գէպքերը, կարգերն և. օ– 
րկՆքները կենգանէ նախատիպներ են Նոր Ու^ա^ եկե- 
ղեցուն էլ. կենդանի կապի նշանակւււԹիւն ունին Աս– 
աուհռւ փաոաո սւրքաւու.Թեսւն Հաււտօէաուքժեան Համար։ 
Ղ^րիօսւօս րերաւ. երկնքե ւօրռս։։ոէ.Թհէ.նր մեզ Համար 
միւոՀն Լին Ուխտի լրումից ք&սւոյ, սակալն նա ա^գ լրր– 
ման Համար ե.ս Հոգեպէս փրկարար կերպով գորՆում էր 
Հին է\ւխաի անձանց Լ եկեղեցական կարգերի (ք^չ, այն֊ 
պէօ օր Ասւոուծոյ տնօրինական գօրՆու.նէու.թիւ.նր օտեզ– 
Նագորեութիւնից մինչև, ՛քրիստոս և ՚Քրիօտոսից մինչև, 
նռրա "րկր՚՚րգ գարէւ֊ստր միաւս.ր ե. փրկարսւր ոնԹէււցքռվ 
օւանռւմ կ Հալատացեալներին գհպի երանութ իւնէ 



օգ^,շ,^ԵV^ՕՕ^^)^ 



֊228– 



՚1.11ք է|Տ0.ԿԱ.1՚ն՚ՆՈ)>Մ Վ.«1Ա.611Ւ(»֊ՒՒ՚1.* նԱ.Ւ՚11«Ւ^ՈՒ11՚0՝ 



6–ննղ/ւց 



•»*. ս, 



Նր\։ ԺԱ, 3. 
Գ, 4. Ռ \1որ. Ժ՝Ա. 3. 

- ս. ս դյ։ Ի, 14. 

–֊15. &ՎՀ. Հ, 41. 

\քաս,թ. Ա, 23. 

Ա «ո^՚յ. 4–, 8. 
՚Ւ, 4. Նրբ. ծ-ՀԼ, 4. 

- 8. Ա6–.Հ^. 1–, 12. 

է, 124. է^/>. յ՚Ա, 5. 

«., 12. Ա Պէ«.՝Ւ, 20. 

- 14. Նր,,. (1՝11, 7. 
է, 4, 1քսք«.Ւ՚Ւ,37,38. 
*–է^, I. Նրր. *Ա, 8. 



■ՕԴ. ԺԳ֊, 18. նբր. է, 1. 
Ժ-հ, 6. Հո. ՚Ւ, 3. 
Ժ-Ջ., 15. Տ-ա^ ՚Ւ, 22. 
ԺԸ, 12. ԹՊձս.. Գ, 6. 
ժ)*, 2,5. I՝ Պես,. Ի, (5. 
֊ 26. Ղ^ոլկ. ժ՝է, 32. 
Ւ(՝, 1.10. հ/1^. *11, Ո. 
ՒԵ, 33. 1/^/.. Ժ-Ր, 16. 
1"Ը, 15. 1դ,/ւ. Ժ֊Ա. 21. 
Ւ՚Թ, 10. Մա«^. I՝, 6. 

1,–.../,–Ա, 32.33. 

■Օ՝. 24 Նբր. *ռ, 22, 



Ե լէ՛ ի ց. 



Նլք Ա, 32. ՝\֊.րկ 1;.. 


Նւբծ֊Տ. 


15. Ա. «1«^. ժ–, 3. 


Ր–, 2 հ/.ր. Ժ-Ա, 33. 


ժ-է, 


6. - - 4. 


- 11. - 34. 


յ-Թ 


6. 11 Պէ«. ք֊, 9. 


Ժ-Ր, 7. - ԺՐ, 24. 


- 


12. Նբ. *Ր՚,18– 20 


Ժ-՚Ւ, 22, Ա. Կ,,ր. ժ–, 2. 


ՒԴ՝, 


Տ,8. - Թ, 19—22 


Նրր. *ռ,, 29. 


Ւ^, 


35. - Թ, 2. 


(ՒԶ., 15. &^վՀ.Ջ., 31.49. 


Լ1^, 


Ո. 1՝. Կոր. Ժ, 7. 


՚Լեւտականից– 




՚Ւ, 21. եք/,.ժ–՝Ւ,11– 13. 


Ժ-Թ, 15. 


Ցաք իք 1. 


*Ի, (ւ. ՚Հւ^է-կ. Ր, 22—24. 


- 17. 


\քս.ս.թ. *1Լ, 15 


Ժ-՚Ւ, 1. Մաս.թ. (1, 4. 


- 18. 


Գաղ^ Ե, 14, 


ԺՔ., 14. հրր. Թ, 13. 14. 


Ի, 10. 


6«Հ^. Ը, 5. 


*0, 5. Հո.. *, 4. 5. 


Ւ, 12. 


Ր 1|««. .Օ, 16. 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը 









229– 






Թոտց 


գրքից՛ 


1^., 16. 




Ղ^Փ Ր, 23. 




Ւ11, 5. 6. Շ. Կոր. Ժ-. 9 


Թ, 17– 


19 


Ա 1|ո/.. *, 1. 




- 9. &ովձ– Գ, 14. 


Ժ1Լ, 4. 




- *, 6. 




ՒՌ, 21 — 28. ՐՊձ«. ք֊, 15 


*Ր, 7. 




հրր. Գ, 2. 




6–.^^ 11. 


*՚Ւ, 2. 




11 *\որ. *, 10. 




Ւև, 9. ււ Կոր. *, 8. 


֊֊ 36. 




Նրր. Գ. 17. 




ՒԶ., 6ք.. - - 5. 


ժ-ք*, 3. 




- ժ֊՚հ, 11. 




ՒԸ, 9. օ–«.»/յ. ժ-1՝, 


Ւ, 8. 




քւ Կ«^. ժ, 4. 




ԱԱ., 16. 6^«.. Ր, 14. 



Երկրորդ օրէնքից. 



Գորկ. Ժ֊, 34 
Հ«. Ւ–, 11. 
հռյ. Գ, 25. 
Նփ. Ջ., 9. 
&ակ. Ւ, 1 — 9 
6«Հյ. 11, Ո. 
հրր. ժ, 28. 



*Ը, 1 — 3. 0, Կոր. Թ, 13. 
6«Հ֊;. Ա, 45. 
Գորնբ. Գ, 22. 

է, 37. 
Հքա^թ. ե, 31. 
- Ժ-Թ, 7. 
ս՛արք ժ֊, 4. 
II Կոր. Թ, 9. 
՚ւ-ա». Դ՝, 10. 



Ւ՚Ւ, 1. 



Ւ1/, 4 

Ւէ, 26. 



Ա, 11^14. Հո. *, 6 — 9, 



Եեսուայ գրքից– 

IV 5 \էրր. ծ-Ղ–, ւս I Զ., 20. 

Ր, 1. - *էԼ, 31. I - 23. 

&ակ. է\ 25. 
Գ, 14. Գորէէր. է, 44. 45. 

Գատ. գ/,րքըյիշլ.ո^մ՝էԳորկ.&֊Գ,20.\քբր. Ժ֊Ա, 32—40. 
Հո..վՅշ Մա^թ. 1\. 



Նբր. *Ա. 



Ժ՚Ւ, 1. 2. Գորհ֊ք. ԺԳ՝, 19. 
ՒԴ՝, 32. ֊ է, 16. 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



Տ Ա 1ւ 4 



նախաբան . . ... 

Օւ-սոէՏ Ա. ՚\՝րՀպ ...... 

Ըեդ՚^անուր տեսոլթիւն. 

ւԼ. Աուրո գհբՏՐ *^ ՚եորա ՆէԱաուօէէէսէ^չոլիէիւէէր 

I՝. ՚Օւ^օւուհղք ^ա^տնռւթիւնը^ ե. նւէրօւ ՚եպաաակը^ 

1՝. Ս<ւ(–/>ր գրքի գրական ար-քանիքշ . 

՚Ւ. Ս. Գբբի <;Նու/<քիւ%ը և ս/ա<;պ^Ն,,ՓԻ՚^ը– 

Ն. ^–֊ՐԲ ՚^ՐԲԻ ՚^՚"րէէ1քաաոսթիէ.–նէ, ու. վաւերակա. 

նոէ-թիլ-նքլ 

Ջ. Օ/յլրբ Գրքի բսւցառակս/ե քն՚նսւբանօւթիւն^ 
է. Ա՝^ Հօչյեացբ <^,օբանակա՚Ն ղիւտերի վբւ^. 
1^. Աա րբ Գբբի ւ/հսեսւբանու.13հւեր 
Թ. ՍուՀւ/է դրբի յեկՆու^էաՆ հղաեակբ 
ծ–. \՝"նչէ1քկս ս/էպք է կտրգաք Օու.րբ Գիրբբ 
6–1\. Հթ –ւ Նոր կս,ակաբա՝ն 
ծ՚ք֊. ԿաէռՆն «•. իւր աե,,ակՆերբ. 
Ժ՝1՝. Հի՛ն ԿտակսւրաՆի եբրս/քեր1/ն լեղուէ 
Ց՝Գ. Հի՛ն Կս,ակս.րաՆի դբակաՆ աւաՆգռււՏը^ 
&Ն, Լի՛ն Կսէակարա՜1։ի բնադրի գբութիւնր ե. 
գրութիւնւլ ...... 

ձ՝ՏԼ. Հի՛ն Հտակարօւ՚նի &ու՚նարկՆ լե^ւՆ 
Ժ֊է. Հք,Ն Կաակաբա՚Նի թաբդմ՝ա՚նո։.թիլ՚ն՝ները 
ԺԸ. 2.բ1;ակսւն տոժաբքլ 
Ժ"Թ. Կշիռ., դրամ՛ և. չ^փ 

հ. Հի% Կտակարա՛նի ՆպաաակՆ «ւ րսվաՆգակո. 

ԲԻ՚-՚եշ 



է 



Օօօօ1ւ՝ 



- 231 - 

Հին Կտակարանի նախաւզատրաստական ուխտա– 
դրութիւնո ել օրինադրոլթիւնը. Մովսէսի՛ 
Ցեսուի ու ղատաւոբաց գրքերը։ 

ՒԱ. Ծովսէ^ս մԽրդաբէի Հնգամնւաեա^քլ . . .108 

հք^. ՀՆգս.յ՝աԱես/նի Նպատակ՛ն ու. ՚նշա%ակու.թի.^Հ . 110 
ՒՈ-. ք^դ^ա-նօպ, <;այեա,քք Հնգամ՚աաեաՆ/. բովա^գա– 

կ^..բեաՆ վրպ, 113 

ՒԴ՝. ՀՆգս-մ՚ատեա-նի <;արաղատոՓՒ՚^՚1լ– ■ ■ 11^ 

)՝է>* ^եոքռէ-էա ուքսսէււէր սւռ.արձէււքժեա1էս . • 11Ց 

հՋ.. ՀՆդամաաեաՆք, բարձր բՆՆաբաՆութիւՆը. . 124 

1՝է. ՚Օ^-՚^գբ 127 

հքԼ. Նւբ 130 

ՒԹ. Օբ^–նսգր»Փեա–ն ■նպաաա1լՆ «ւ ՚;իմք,երը. . 131 

Լ. Ղյ^աակա՚ն 135 

ԼԼլ. V^.սս.»ւ^ա^էսքաշ^ութեա■Ն կաբղերքլ . . .137 

ԼՐ-. »–ի.ք 159 

ԼԳ. ^\.ւեաեա^ ՚՚ւ՚՚ւհԸ. ^^^ 

Լ՛Ի. կկրորդո..^ «րիՆաց 195 

ԼԵ. 11օ«.օւ*^ «րկ-եքի բաբղք ակա՛ն •եշա՚նակութիւ-՚եբ. 197 

ԼՔ.. Գիրբ ռեսու^ 200 

Լէ. Գաաա,.օրբ 204 

ԼԸ. ձիւ&ակաՆ ^այաՆակագր^Փիյնշ . . .211 

ԼԹ. Հ^ութ 213 

I". Շ.Նգ՚^ա՚եւ։ւ.ր Հւ^եաէքք; . 

հ՚Ա. ՛Նոր կաակարօ.Ն«ւ.յ՝ վկպյ«Փէ՚–՚՚տ ■ 



. 215 



ւ),ցւէ,.6(1Ե*՚ՕօՕ»^|Ը 



^ 



,,Շօօ1^1ը 



լյ.ցւէ.շ«»ՇօՕւ^|Ը